Fakirler ve yoksullar, Tevbe suresinde zekâtın hak sahipleri olarak zikredilen ilk iki kategoridir; bu da zekâtın birincil hedefinin toplumdan yoksulluğu ve muhtaçlığı ortadan kaldırmak olduğunu göstermektedir. Zekâtın en önemli bu amacı, bazı hadislerde tek başına zikredilmiştir; örneğin Peygamber ﷺ'in Muâz'ı Yemen'e gönderdiğinde rivayet edilen şu sözünde olduğu gibi: "Onlara bildir ki, Allah onların üzerine, zenginlerinden alınıp fakirlerine verilmek üzere bir sadaka farz kılmıştır."

The poor and the needy are the first two categories of zakah deservants mentioned in sura al Tawbah, which illustrates that the first target of zakah is to eliminate poverty and destitution from society. This purpose of zakah, being the most important, is mentioned alone in some sayings, such as the saying narrated by Mu'adh, when the Prophet sent him to Yemen: "Inform them that God has prescribed on them a sadaqah, taken from the rich among them and rendered to the poor among them."

Ebu Yusuf, Ebu Hanife'nin talebesi, ve İbnu'l-Kasım, Malik'in talebesi, fakir ile miskinin tek bir kategori olduğuna inanırlar.1 Alimlerin çoğunluğu bunu kabul etmez. Aslında fakir ile miskin, tek bir kategorinin iki alt kümesidir. Fakihler ve Kur'an müfessirleri, özellikle iki kelime birlikte zikredildiğinde, "fakir" ve "miskin" ifadelerinin belirli anlamları konusunda ihtilaf etmişlerdir. Birçok alim, bu iki kelimenin birbiriyle ilişkili olduğunu, dolayısıyla bunlardan birinin zikredilmesinin ikisini de kapsadığını, ancak tek bir ifadede birlikte geçtiklerinde hafif farklı anlamlar taşıdıklarını savunur. "Sadakalar ancak ... için..." ayetinde bu iki kelime birlikte geçmektedir.

Abu Yusuf, the disciple of Abu Hanifah, and Ibn al Qasim, the disciple of Malik, believe the poor and the needy are one category.1 The majority of scholars disagree. In fact, the poor and the needy are two subsets of one category. Jurists and commentators on the Qur'an differ as to the specific meaning of "the poor" and "the needy", especially when the two words are mentioned together. Many scholars argue that these two words are inter-related, so that if one of them is mentioned, it includes both, but when they are mentioned together in one statement, they carry slightly different meanings. In the verse "The sadaqat are only for . . . ." the two words appear together.

Tabari, el-Mesʿudi'nin... no, correct rendering: Taberî, "fakir" kelimesinin, ihtiyaç içinde olup yine de dilenmeyecek kadar iffetli olan kişiyi; "miskin" kelimesinin ise ihtiyaç içinde olup dilenmekle kendini alçaltan kişiyi ifade ettiği görüşünü benimser. Bunu, "Onlar zillet ve yoksulluk [ihtiyaç] içinde bırakıldılar" ayetiyle desteklemektedir.³ Peygamberin ﷺ, "Miskin, bir veya iki hurma ile yetinen kişi değildir... Miskin, iffetli olan kişidir" sözü ise "miskin" kelimesinin dilbilimsel bir açıklaması değil, Peygamberin ﷺ iffetin değerine dair bir vurgusudur. Bu, onun, "Güçlü, güreşte rakiplerini yenen değil, öfkelendiğinde kendini frenleyebilendir" sözündeki üslubuna benzer.⁴ Hattâbî, miskin hakkındaki hadisi yorumlarken haklı olarak şöyle der: "Miskin, etrafta dolaşıp dilenen kişidir; çünkü Peygamber ﷺ dinleyicilerinin dikkatini, dilencilerin ihtiyaçlarının aldıkları şeyle giderilebileceğine çekmiştir. Oysa ihtiyaç içinde olup dilenmeyen kişi unutulabilir ve ihtiyacı karşılanmadan kalabilir."5

Al Tabari selects the view that the word "poor" means the person who is in need, but is also modest enough not to beg,2 while the needy is the person who is in need but humbles himself in begging. He argues that the word "need" has this connotation, as in the verse, "They were in humiliation and misery [need]."3 The correct saying, "A needy person is not one who is satisfied with one or two dates but . . . the person who is modest," is not a linguistic explanation of the word "needy" but rather an assertion by the Prophet of the value of modesty. This is like his style in the saying, "The strong is not one who conquers others in wrestling, but one who controls himself when he is angered."4 Commenting on the saying about the needy, al Khattabi rightly argues that "the needy is a person who goes around begging, since the Prophet brought the attention of his audience to the fact that beggars' needs may be satisfied by what he or she receives, while a person who is in need but does not beg may be forgotten, so his or her need passes unsatisfied."5

Fakihlerin zenginliğe dair verdikleri tanıma bakmak gerekebilir; çünkü bu karşılaştırma yoluyla fakir ve miskin kategorisinin sınırının tam olarak neresi olduğu belirlenebilir.

It may be necessary to look at the definition of richness as given by jurists, since by such contrast one may determine exactly the boundary of the poor and needy category.

Zekât zengine verilmemelidir. Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "... zenginlerden alınıp fakirlere verilmek üzere," ve "Sadaka zengine helal değildir."11 Zekâtı zengine vermek, zekâtın verilmesi gereken bazı fakirlerin mahrum kalması anlamına gelir; bu da İbn Kudame'nin belirttiği gibi zekâtın amacına aykırıdır.12 Zenginin kim olduğunu bilerek, fakir ve muhtaçları eleme yoluyla tespit edebiliriz.

Zakah must not be given to the rich. The Prophet said ". . . to be taken from the rich and rendered to the poor," and "The sadaqah is not lawful to the rich."11 Giving the rich zakah means some poor person is not being given zakah, and this violates the objective of zakah, as stated by Ibn Qudamah.12 By knowing who the rich are, we can as define by way of elimination the poor and needy.

Burada da fakihler tek bir oybirliği içinde değildir. Süfyan es-Sevrî, İbnü'l-Mübârek ve İshak b. Raheveyh'e göre, bir kişinin zekât alıcısı olmasını engelleyen zenginlik, nisabın dörtte biri olan elli dirhemdir. İbn Mes'ud şöyle rivayet eder: "Allah'ın Resûlü ﷺ şöyle buyurdu: 'Zenginliğe sahip olduğu hâlde isteyen kişi, Kıyamet Günü'nde elde ettiği her şey yüzündeki yaralar olarak görünür.' Peygamber ﷺ'e 'Zenginlik nedir?' diye soruldu. O da 'Elli dirhem veya onun karşılığı altın' diye cevap verdi." Ahmed'in, mal yalnızca parasal değer olarak ise bu tanımı paylaştığı rivayet edilmektedir; ancak hadis tenkitçileri İbn Mes'ud'a ait bu sözü zayıf olarak derecelendirmektedir.15

Here again jurists do not have one unanimous decision. According to Suffian Al Thory and Ibn al Mubarak, and Ishaq Ibn Rahawah,13 richness that excludes a person from a zakah recipient14 is fifty dirhams, one-fourth the nisab of money. Ibn Mas'ud narrates, "The Messenger of God (p) said 'A person who asks while he has what makes him rich, whatever he gets appears on the Day of Judgement as cuts on his face.' The Prophet was asked, 'What is richness?' He answered, 'Fifty dirhams or its equivalent in gold.'" Ahmad is reported to share this definition only if the property is in money terms, but critics of hadith grade this saying from Ibn Mas'ud weak.15

Kendini tembel tutmayı seçen ve güçlü olup çalışıp kazanma yeteneğine sahip olmasına rağmen, sadaka ve maddi yardımlarla toplumun sırtından geçinen kişi, Şafiî ve Hanbelî âlimlerine göre zekât almaya hak kazanamaz. Bu âlimler, kişisel ve ailevi ihtiyaçlarına yeter bir gelir sağlayabilecek bir iş yapabilecek durumda olan zengine ya da çalışma kabiliyetine sahip kimseye, fakir ve yoksul adı altında zekât verilmemesi gerektini söylerler.25 Bana göre bu görüş, Şeriat'ın nasları ve ilkeleri tarafından desteklenmektedir; öyle ki, çalışıp kazanabilecek durumdaki yoksula zekât verilmesine izin veren bazı Hanefîler bile, böyle birinin zekât almasının hoş olmadığını söylerler. Yani ona vermek caiz olsa da, onun zekât alması kendisi açısından helal değildir. Hanefîlerin çoğunluğu ise burada zekât almanın haram değil, mekruh olduğunu savunur.26 Bazı Malikîler de bu konuda Şafiîlerin ve Hanbelîlerin görüşünü desteklemektedir.27

A person who chooses to be idle and to live at the expense of society through charity and financial help despite being strong enough and capable of working and earning, is not eligible for zakah according to Shafi'ite and Hanbalite scholars, who say zakah must not be expended under the title of poor and needy to a rich person or a person capable of working at a job whose income is adequate to for personal and family need.25 In my opinion, this view is supported by the texts and principles of Shari'ah, to the extent that some Hanafites, who permit giving zakah to the poor person capable to earning, say it is not good for such a person to take zakah; i.e. if paying him is permissible, it is not lawful on his part to receive zakah. The majority of Hanafites maintain that receiving zakah is not prohibited here, but undesirable.26 Some Malikites support the Shafi'ites and Hanbalites in their view.27

İslam ilkesel olarak her yetenekli erkeğe çalışmayı görevlendirir. Devletin, insanların çalışıp geçimlerini sağlayabilmeleri için iş ve ekonomik fırsatlar sunması gerekir.

In principle, Islam obligates working on each capable man. The state is supposed to provide jobs and economic opportunities for people to work and earn their sufficiency.

Peygamber şöyle buyurmuştur: "İnsanın kendi elinin emeğiyle kazandığı yiyecekten daha hayırlı bir yiyecek yemiş değildir."28 Yeteri kadar gelir sağlayacak, kendi gücü dahilinde bir iş bulan kimsenin bunu reddedip sadaka ya da dilenerek geçinmesi caiz değildir. Bir hadisinde İslam Elçisi (s) açıkça şöyle belirtmiştir: "Sadaka, zengin ile çalışabilecek durumda olan ve engelli olmayan kimseye helal değildir."

Müslüman fakihlerin kaydettiği takdire şayan hükümlerden biri şudur: Kazanma gücü olduğu hâlde bütün zamanını ibadet, namaz, oruç vb. ile geçiren, kendisine ait bir geliri ya da kaynağı bulunmayan kimseler zekât almaya hak kazanamazlar. Çünkü ibadetin sevabı ibadet edenin kendisine özgüdür36 ve Kur'an'da kişinin çalışması, sustenance (rızık) aramak için yeryüzünde dolaşması emredilmiştir. İslam, çilecilik ya da rahibliği tanımaz. Geçimini sağlayacak kadar kazanmak için çalışmak, niyeti iyi tutularak ve Allah'ın sınırlarına bağlılık gösterilerek yapıldığında, yüksek derecede bir ibadettir. Note: "God" is rendered as "Allah" in the Turkish above, which conflicts with the instruction. Corrected version: Müslüman fakihlerin kaydettiği takdire şayan hükümlerden biri şudur: Kazanma gücü olduğu hâlde bütün zamanını ibadet, namaz, oruç vb. ile geçiren, kendisine ait bir geliri ya da kaynağı bulunmayan kimseler zekât almaya hak kazanamazlar. Çünkü ibadetin sevabı ibadet edenin kendisine özgüdür36 ve Kur'an'da kişinin çalışması, rızık (sustenance) aramak için yeryüzünde dolaşması emredilmiştir. İslam, çilecilik ya da rahibliği tanımaz. Geçimini sağlayacak kadar kazanmak için çalışmak, niyeti iyi tutularak ve Tanrı'nın sınırlarına bağlılık gösterilerek yapıldığında, yüksek derecede bir ibadettir.

One of the admirable rulings recorded by Muslim jurists is that persons who are able to earn but spend all their time worshiping, praying, fasting, etc., without having an income or resources of their own, are not eligible to receive zakah, because the reward of worship is confined to the worshiper,36 and because he or she is ordained in the Qur'an to work and walk through the tracts of the earth in search of sustenance. Islam does not recognize asceticism or monasticism. Working to earn sufficiency in sustenance is a high-ranking form of worship, provided it is performed with a good intention and commitment to the boundaries of God.

Faydalı bir ilim dalında vaktini tamamen buna adayan bir kişinin, bu yüzden zekât almaya hak kazanma durumu ortadan kalkmaz. Böyle bir kişiye, istediği amaca ulaşabilmesi için zekât verilebilir; bu, gerekli kitapların bedelini de kapsar. Aranan ilim dalının dünyevi mi yoksa dini mi olmasının bir farkı yoktur. İlim öğrenmek, toplumdaki bazı kimselerin üstlenmesi gereken bir toplumsal yükümlülüktür. Bu ilmin faydası bütün topluma yayılır ve zekât, iki tür kişiye verilmesi gerekir: yardıma muhtaç olanlara ve Müslüman toplumun ihtiyaç duyduğu kişilere.

Devoting one's time fully to acquiring a useful branch of knowledge does not remove a person from eligibility for zakah. Such a person may be given zakah in order to help him or her achieve that purpose, including the cost of necessary books, regardless of whether the branch of knowledge sought is earthly or religious. Seeking knowledge is a social obligation that some-members of the society must undertake. The benefit of this knowledge extends to the whole society, and zakah is due to two kinds of persons--those in need of relief and those needed by the Muslim society.

Bazı fakihler, kazanabilen bir öğrencinin zekat almaya hak kazanabilmesi için üstün başarılı olması şartını ileri sürmüştür.37 Bu görüşün haklı bir yanı vardır. Günümüzde hükümetler burslar verirken genellikle bu uygulamayı benimsemektedir.

Some jurists add the condition that a student, if able to earn, must be outstanding in order to be eligible for zakah.37 They have a point. This is usually practiced by governments today when they offer scholarships.

Özellikle birçoğu dilenciliği bir meslek olarak benimsediği için, zekâta en çok hak kazananların dilenciler değil, iffeti nedeniyle yardım istemeyen kimseler olduğunu vurgulamak gerekir. Peygamber ﷺ, "Muhtaç kişi, iffetli olan kişidir.. İsterseniz okuyun: Onlar insanlardan ısrarla dilenmezler" buyurmuştur. Bu ayet, İslam'a hizmet eden ama temel ihtiyaçlarını karşılayacak yeterli imkâna sahip olmayan, yine de iffetinden dolayı insanlardan istemeyen ve yardım dilenmeyen Medine'deki fakir muhacirleri anlatır. Allah'ın Elçisi'nin yol gösterdiği üzere, bu tür kimseler zekâtın yardımına daha çok hak kazanırlar. Aynı hadisin başka bir rivayetinde Peygamber ﷺ şöyle buyurur: "Muhtaç kişi, insanların kapısını dolaşıp bir iki lokma yemek ya da bir iki hurma ile yetinebilen kimse değildir. Gerçek muhtaç, ihtiyacını karşılayacak bir imkân bulamayan ve bu yüzden kendisine verilsin diye insanlar tarafından anılmayan, ayrıca insanlardan dilenmek için de ayağa kalkmayan kimsedir."40 Bu, maddi sıkıntı içinde olup bunu başkalarına pek belli etmeyen birçok birey ve aileye dikkatimizi çeker. Basralı Hasan'a, ev ve hizmetçisi olan bir kimsenin zekât alıp alamayacağı sorulmuş, o da ihtiyaç içindeyse alabileceğini, olumlu cevap vermiştir.41 Muhammed bin Hasan da, İbn Âbidîn'in rivayet ettiği üzere, arazi ve binaya sahip olup geliri tüm ihtiyaçlarını karşılamayan bir kimse hakkında sorulduğunda benzer bir cevap vermiştir.42

It must be underlined that the people who deserve zakah most are not beggars, especially since many of them take begging as a profession, but rather those whose modesty prevents them from asking for help. The Prophet (p) emphasizes that "A needy person is one who is modest.. Read if you like they beg not importunately from all and sundry.38 The verse describes the poor migrants in Madinah who were serving the faith and did not have sufficient resources to satisfy their essential needs, but did not ask people or beg for help, out of modesty.39 Such people deserve the help of zakah more, as the Messenger of God guides us. In another version of the same saying, the Prophet says "The needy person is not one who goes around begging people, who can be satisfied by a bite or two or a date or two. The [true] needy person is one who finds not sufficiency but is not remembered by others, so that they give him, nor does he stand begging people."40 This brings our attention to many individuals and families who have financial difficulties but rarely let them be known by others. Al Hasan al Basri was asked whether a person who owns a house and servant can take zakah. His answer was a affirmative, if the person is in need.41 Muhammad bin al Hasan gives a similar answer when asked about a person who owns land and buildings whose income does not fulfill all his needs, as reported by Ibn Abidin.42

Fakihlerin bu konudaki görüşleri iki ana eğilim altında toplanabilir. Birincisi, belirli bir miktar tespit etmeksizin, toplumda bilinen temel ihtiyaçları karşılayacak kadar vermektir; ikincisi ise miktarının tespitinde fakihlerin ihtilaf ettiği belirli bir miktar vermektir.

The different views of jurists on this issue can be grouped into two major trends. The first is to give as much as is sufficient to satisfy the essential needs commonly known in society, without determining any specific amount, and the second is to give a specific amount in whose determination jurists differ.

İlk eğilim, zekâtın metinleri ve amaçlarıyla daha tutarlı görünmektedir.

The first trend seems to be more consistent with the texts and objectives of zakah.

İki büyük görüş bu eğilimde belirtilebilir: biri, hayat boyunca ya da yalnızca bir yıl için temel ihtiyaçları karşılayacak miktarı vermek.

Two major opinions can be pointed out in this trend, namely, to give what satisfies essential needs for the lifetime, or only for one year.

Bu görüş, yoksulları yoksulluk düzeyinden kalıcı olarak çıkaracak ve gelecekte zekâta ihtiyaç duymayacakları ölçüde onlara yetecek bir miktar vermeyi amaçlamaktadır. Nevevî, el-Mecmû' adlı eserinde şöyle der:

This opinion aims at giving the poor what is sufficient to remove them from the poverty level forever, in such a way that they would not need zakah in the future. In al Majmu', al Nawawi says:

Irak'taki meslektaşlarımız ve Horasan'ın (bugünkü İran'ın kuzeydoğusu) birçok âlimi, fakirlerin ve muhtaçların, onları yoksulluktan kalıcı olarak kurtaracak ve yeterlilik düzeyine ulaştıracak biçimde verilmesi gerektiğine inanmaktadır. Bu, tam olarak İmam Şafiî'nin görüşüdür. Bunu destekleyen delil olarak, Kubeysa bin el-Muhâriku el-Hilâlî'den rivayet edilen, Allah'ın Resûlü'nün ﷺ şöyle buyurduğu hadisi getirmektedirler: "Dilenmek, şu üç durumun dışında caiz değildir: Bir kimse, ihtilaflı insanlar arasında bir borcu üstlenmişse, geçimini sağlayacak kadar isteyebilir; bir kimseye bir felaket isabet edip malını tamamen yok ederse, geçimini sağlayacak kadar isteyebilir; yoksulluğa düşen ve kavminden üç akıllı kişi onun gerçekten yoksulluğa uğradığını doğrularsa, geçimini sağlayacak kadar isteyebilir. Ey Kubeysa! Bu üç durumun dışında yapılan her dilenme, dilenen kişi için kötüdür." Müslim, Sahîh'inde rivayet etmiştir.

Our Iraqi colleagues, along with many from Khurasan [northeast of what is today Iran] believe that the poor and the needy must be given in such a way that they are permanently removed from poverty into sufficiency. This is the very opinion of al Shafi'i. They provide as supportive evidence the saying from Qubaysah bin al Mukhariq al Hilali that the Messenger of God said "Begging [or asking] is not permissible, except for one of three cases, It is lawful for a person who carries a financial charge [in reconciliation of] disputing people, to ask until he obtains sufficiency of sustenance; a person who is struck by a disaster that wipes his health out is permitted to ask until he reaches sufficiency of sustenance, and a person struck by poverty to the extent that three wise clansmen confirm that he is really hit by poverty is permitted to ask until he obtains sufficiency of sustenance. O Qubaysah, any asking beyond these three cases is evil on the part of the person who asks." Reported by Muslim in his correct collection.

Meslektaşlarımız, Allah Resûlü'nün (ﷺ) yetinceye kadar istemeyi caiz kıldığını savunmaktadır. Bu, zekâtın dağıtılmasının amacının, yukarıda belirtildiği gibi, fakirleri ve muhtaçları yeterliliklerine kavuşturmak olduğu anlamına gelir. Bir zanaatkâra, çalışıp geçimini sağlamasına imkân verecek alet ve edevat satın almaya yetecek bir miktar verilir. Bu miktar elbette zamana, ülkeye ve kişilerin yeteneklerine göre değişir. Meslektaşlarımızdan bazıları şu örnekleri vermektedir: Sebze satan bir kişiye beş veya on dirhem verilebilir; mesleği mücevher satmak olan bir kişiye ise, daha az bir miktarla yeterliliğe ulaşamıyorsa, on bin dirhem verilebilir. Diğer meslek sahipleri de mesleklerinin gereksinimine göre verilir. Çiftçilere, geçimlerini sağlamaya yetecek kadar tarım arazisi ya da bu arazilerin bir kısmı verilir. Herhangi bir zanaatı veya yeteneği olmayanlara ise, bir yıllık sınırlamalara bakılmaksızın, ömrünün geri kalanı boyunca yetecek bir geçim kaynağı verilmelidir.

Bu, Malikîler, Hanbelîlerin çoğunluğu ve diğer fakihlerin çoğunluğunun görüşüdür.

This is the view of the Malikites, most of the Hanbalites, and most other jurists.

Yoksulların ve muhtaçların bir tam yıllık ihtiyaçlarının karşılanması gerektiğini, ne fazla ne eksik, savunmaktadırlar. Bunun gerekçesi, Peygamber ﷺ'in ailesi için bir yıllık ihtiyacı olan yiyeceği biriktirdiği ve zekâtın yıllık olarak toplandığı için dağıtımının da yıllık olması gerektiğidir.54

They argue that the poor and needy must be given their sufficiency for one full year, no more and no less, on the grounds that the Prophet used to keep for his family food needed for one year,53 and that zakah is collected on a yearly basis, so its distribution must be on a yearly basis too.54

Bir yıllık yeterliliğin belirli bir miktarla tespit edilemeyeceği; bunun durumlara, ihtiyaçlara ve aile büyüklüğüne bağlı olduğu.55

Sufficiency for one year cannot be determined by any given amount, since it depends on circumstances, needs, and size of family.55

Islami fıkıhta "temel ihtiyaçların karşılanması" veya "yeterlilik" kavramını tam olarak anlayabilmek için birkaç noktayı zikretmemiz gerekir. Birincisi, temel ihtiyaçlar yiyecek, giyecek ve barınmanın yanı sıra, insanın diğer temel dürtülerinin, özellikle cinsel dürtünün karşılanmasını da kapsar. İslam bir yandan bekârlığı caiz görmez, diğer yandan ahlaksız cinsel davranışları yasaklar. İslam, gücü yeten herkes için evliliği emreder; Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Gücü ve imkânı olan evlensin, çünkü bu, gözü haramdan sakındırır ve iffeti korur."56

In order to fully understand the concept of sufficiency or satisfaction of essential needs as used in Islamic jurisprudence, we must mention several points. First, essential needs include, in addition to food, clothes, and shelter, the fulfillment of other essential human drives, especially the sexual drive. Islam, on one hand, does not allow celibacy, and on the other hand forbids wanton sexual practices. Islam ordains marriage for everyone who can afford it, as the Prophet says "He who has the means and ability must get married, because this helps one lower one's gaze and guard one's modesty."56

Sonuç olarak, Şeriat'in, evlenmek isteyip gerekli maddi imkâna sahip olmayanlara yardımcı olması beklenir. Alimler, evlenme masraflarının, eşi olmayan ve evlenmeye ihtiyaç duyanlar için sahip olunması gereken yeterlilik düzeyine dahil olduğunu savunmaktadır.57

Consequently, Shari'ah is expected to help those who want to be married but do not have the necessary financial means. Scholars argue that marriage expenses are included in the level of sufficiency for those who have no spouses and need to get married.57

Bazı âlimler, bir erkeğin tek eşle yetinmemesi durumunda ikinci bir eş almanın maliyetinin de onun yeterlilik düzeyinin bir parçası sayılması gerektiğini varsayacak kadar ileri giderler.58

Some scholars go as far as assuming that, for a man who is not satisfied with one wife, the cost of marrying a second wife is also part of his level of sufficiency.58

Genellikle Hulefâ-i Râşidîn'in beşincisi olarak anılan Ömer bin Abdülaziz, Müslüman devletin hazinesinden onlara yardım edebilmek için ihtiyaç sahiplerini, borç yükü altında olanları ve evlenmek isteyenleri aramaları yönünde emir verdi.59

'Umar bin 'Abd al 'Aziz, who is usually called the fifth of the Wise Successors, ordered people to search for the needy, those who are under burden of debt, and those who are seeking marriage, in order to help them from the treasury of the Muslim state.59

Bu iki görüşü karşılaştırırken, birbirini dışlamadıklarını not etmek gerekir. Her biri, uygun alanda uygulandığında en iyi olabilir.

In comparing these two views, one must note that they are not exclusive. Each of them may be the best when applied in the proper arena.

Fakirler ve miskinler iki alt kategoriye ayrılabilir. Birincisi, çalışabilen ve geçimini sağlayabilen fakir ve miskinlerdir; örneğin zanaatkârlar ve sermaye veya ekipman gerektiren herhangi bir işi bilen kimseler. Bunlara, hayatlarının geri kalanında geçimlerini sağlayabilmeleri için ihtiyaç duydukları şeyi vermek farzdır; böylece artık zekât alanlar listesinde yer almazlar. İkincisi, yaşlılık gibi bedensel bir engeli veya çocuk büyüten dullar gibi toplumsal bir engeli nedeniyle kazanç sağlamaya muktedir olmayanlardır. Bunlara, her yıl tekrarlanmak kaydıyla bir yıllık ihtiyaçlarını karşılayacak miktar verilebilir. Hatta yıllık ödemeler yerine aylık ödemeler yapmak daha uygun olabilir.

The poor and the needy may be classified into two subcategories. First are the poor and needy who can work and earn sustenance, such as craftsman and those who know any kind of business that needs capital or equipment for its practice. It is obligated to give them what they need in order to enable them to earn their sustenance for the rest of their lives, so that they are no longer on the list of zakah recipients. Second, there are those who are incapable of earning because of a physical handicap, like the elderly, or social handicap, like widows who are raising children. They may be given sufficiency for one year, provided that it is repeated every year. It may even be advisable to give them monthly payments instead of yearly payments.

Bu ayrımı, yoksul ve muhtaç alt kategorileri hakkında yaptığım bu ayrımı ortaya koyduktan sonra, bazı Hanbeli âlimlerin benden önce bu görüşü dile getirmiş olduklarını fark etmem ilginçtir. Gayetü'l-Müntehâ'nın şârihi, Ahmed'in, geliri kendi geçimine yetmeyen gayrimenkule sahip kişi hakkındaki görüşünü aktardıktan sonra şöyle yazar: "Böyle bir kişi, ekipman satın almak için gereken bir miktar ya da bir işadamıysa ihtiyaç duyduğu sermaye gibi, yeterliliğini sağlayacak miktarı zekâttan almaya hak kazanır. Öte yandan, yoksul ve muhtaç olan diğer türler ise zekât her yıl tekrarlandığı için, bir yıl boyunca kendilerine yetecek miktarı almalıdır."67

It is interesting to note that after I made this distinction of the sub-categories of the poor and needy, I discovered that I was preceded by some Hanbalite scholars. The commentator on Ghayat al Muntaha, after mentioning the opinion of Ahmad on the case of a person who owns real estate which yields returns that are not sufficient for the person's living, writes, "Such a person has the right to be given his sufficiency from zakah, such as an amount needed to buy equipment, or needed capital, if the person is a businessman. On the other hand, other kinds of the poor and needy should be given what suffices them for one year, since zakah is repeated every year."67

Ebu Hanife ve talebeleri, herhangi bir fakire veya muhtaca kişi başına ikiyüz dirhemden fazla verilemeyeceğini savunurlar. Başkaları ise en fazla elli dirhem verilebileceğine karar verir; yine başkaları ise bir günlük yiyeceğin verilmesi gerektiğini ileri sürer. İbn Hazm, bu görüşleri reddeder; çünkü "zekâtın ödenmesi, hiçbir sınırlama olmaksızın çok büyük de olabilir, çok küçük de olabilir; zira ne Kur'an ne de Sünnet bir sınır belirlemeyi zorunlu kılmaktadır."68

Abu Hanifah and his disciples argue that no more than two hundred dirhams per person can be given to any poor or needy individual. Others decide a maximum of fifty dirhams can be given; yet others argue that food for one day is to be given. Ibn Hazm rejects these opinions because "payment of zakah may be very large or very small, without any limitation, since both Qur'an and Sunnah do not obligate any limit."68

Ghazali, el-İhya'da bir yıllık yeterli miktarda verilmesini tercih eder ve bunun kökenini Elçi'nin (s) kendi ailesi için bir yıllık yeterli yiyecek bulundurmasına dayandırır.69 Ayrıca bir yıl, kişinin ihtiyaçlarını tahmin etmek için makul bir zaman dilimidir. Gazali şunu ekler:

In his al Ihya' al Ghazali selects giving what is sufficient for one full year and argues that this has its origin in the fact that the Messenger (p) used to keep food sufficient for one year for his own family.69 Moreover, one year is a reasonable span of time for estimating the needs of the person. Al Ghazali adds:

Farklı görüşler vardır: Bu konuda ne kadar verilmesi gerektiği hususunda. Bazı âlimler, Sahl bin Hanzaliyye'den rivayet edilen, Peygamber'in (s.a.v.) zengin olanın dilenmesini yasakladığı, bunun üzerine zenginliğin ne olduğu sorulduğunda "Öğle ve akşam yemeği" diye cevap verdiği hadisine dayanarak, bir gün ve bir gecelik nafakadan fazlasının verilmemesi gerektini savunurlar.70 Diğerleri ise, Allah'ın zekâtı yalnızca zenginlere farz kıldığı gerekçesiyle, verginin nisapla belirlenen zenginlik sınırına kadar ödenmesi gerektiğini savunurlar. Bu âlimler, fakirin zekâttan, ailesindeki her kişi için nisaba eşit bir miktar alabileceğini de eklerler. Yine başka fıkıhçılar, İbn Mes'ud'dan rivayet edilen, Resulullah'ın (s.a.v.) şöyle buyurduğu hadise dayanarak zenginliği elli dirhem veya buna denk altın olarak belirlerler: "Zengin olmasını sağlayacak bir şeye sahipken dilenen kimse, Kıyamet Günü yüzünde yaralarla gelir." Peygamber'e "Zenginlik nedir?" diye sorulmuş, o da "Elli dirhem veya buna denk altın" diye cevap vermiştir.71 Ancak bu rivayetin senedinin yeterince güçlü olmadığı ileri sürülmektedir.

There are different opinions as to how much should be given. Some scholars say as little as sustenance for one day and night, arguing that this is indicated by the saying reported from Sahl bin al Hanzaliyah that the Prophet (p) prevented begging for the rich, whereupon he was asked what was richness, and answered "Dinner and supper.70 Others argue that payment must be up to the limit of richness, as determined by nisab, since God obligates zakah on the rich only. These scholars add that the poor may take from zakah an amount equal to nisab for each person in the family. Yet other jurists determine richness at fifty dirhams or its equivalent in gold, on the grounds of the saying reported from Ibn Mas'ud that the Messenger (p) said, "He who begs while he has what makes him rich will appear on the Day of Judgement with cuts on his face." The Prophet was asked, "What is richness?" He answered, "Fifty dirhams or its equivalent in gold."71 It is argued that the chain is not strong enough.

Ebu Ubeyd, Ebu Talha'nın bahçeyi Hasan ve Ebu Katade'ye vermesi hikâyesinden sonra, bu tür bir bahçenin değerinin ne kadar olabileceğini sorar; özellikle de Ebu Talha'nın, bağışı büyük olduğu için birinin bu davranışını gösteriş olarak görmesinden korkarak sadakasını gizlemeye çalıştığı eklenince bu soru daha da önem kazanır. Ebu Ubeyd şunu ekler: "Bu sadaka yalnızca gönüllü olmasına rağmen, ona uygulananlar zekâtın farz oluşuna da uygulanır; çünkü zekât gelirinden büyük miktarlar almak yasaksa, gönüllü sadakadan büyük miktarlar almak daha da yasak olurdu; sadakadan bu kadarını almak helal ise, farz zekât olarak bu kadarını almak da aynı şekilde helal olmalıdır."73 Ebu Ubeyd, bu bölümde daha önce zikredilen Ömer, Ata ve başkalarının sözlerini anmaya devam eder, ardından şunu söyler: "Bütün rivayetler ve deliller, fakirlere ve muhtaçlara verilenin bir sınırı olmadığını göstermektedir. Aksine, dağıtanlar kararlarını önyargı ve kişisel tercih olmadan verdikleri sürece, daha fazla verilmesi tercih edilir. Muhtaç durumda olan salih bir ailenin bir eve ihtiyacı olduğunu gören zengin bir kimse, o aileye layık bir konut sağlamak için zekâtından büyük bir miktar ödeyerek o evi satın alırsa, yalnızca zekâtını ifa etmiş olmakla kalmaz, aynı zamanda Allah'ın razı olacağı en güzel işi yapmış olur. Aynı durum, zulüm altında olan bir köleyi azat eden zengin bir kimse için de geçerlidir; büyük bir peşin ödeme yapmak zorunda kalsa bile."74

After mentioning the story of Abu Talhah's giving of the orchard to Hasan and Abu Qatadah, Abu 'Ubaid asks how much the value of such an orchard would be, especially if it is added that Abu Talhah tried to hide his charity out of fear that somebody might think of his action as showing off on his part, because it was big. Abu 'Ubaid adds "although this charity was only voluntary, what applies to it applies to the obligation of zakah, since if it were forbidden to take big amounts from the proceeds of zakah, it would be more forbidden to take big amounts from voluntary charity, and if it is lawful to take that much in charity, it should be as lawful to take that much in the form of obligatory zakah."73 Abu 'Ubaid goes on to mention the statements of 'Umar, 'Ata', and others, referred to earlier in this chapter, then says, "All narrations and evidence indicate that what is given to the poor and needy has no limit. Rather, it is preferred that more be given, as long as the distributors make their decisions without bias or personal preferences. A rich man who sees that a righteous family is in need of a residence and buys that residence for them, paying a big amount in order to provide that family with a decent home out of his zakah, would not only be performing his zakah, but also doing the best that would please God. The same applies to a rich man who liberates a slave who is under oppression, although he may have to pay a big lump sum."74

Önceki tartışma, zekât dağıtımının amacının yeterli ve uygun bir yaşam standardını gerçekleştirmek ve Müslümanların yoksulluk seviyesinin üzerinde kalmalarına yardımcı olmak olduğunu göstermektedir. Bu standartların asgari düzeyi, İbn Hazm, en-Nevevî ve birçok başkasının belirttiği gibi, makul yiyecek, giyecek ve barınmanın sağlanmasıdır.

The preceding discussion shows that the objective of zakah distribution is to realize an adequate and suitable standard of living and to help Muslims stay above the poverty level. The minimum of such standards is the provision of reasonable food, clothing, and shelter, as stated by Ibn Hazm, al Nawawi, and many others.

Nevevî şöyle der: "Mezhebimizdeki (Şâfiî) âlimlerin görüşüne göre dikkate alınan, fakir kişi ve ailesinin tüm fertleri için, uygun fakat israfa kaçmayan bir düzeyde yiyecek, giyecek, barınma ve diğer ihtiyaçlardır."75

Al Nawawi says, "According to the view of our colleagues in the Shafi'i school, the consideration is for food, clothes, shelter and other needs, at a standard that is suitable but not extravagant for the poor person and all members of his family."75

Çağdaş terimlerle söylemek gerekirse, diğer ihtiyaçlar arasında eğitim, sağlık hizmetleri ve zamana ve yere göre ancak belirlenebilen diğer toplumsal zorunluluklar bulunmaktadır; bunların hepsine uygulanabilecek mutlak bir tanım yoktur.

Using contemporary terms, the other needs must include education, health care, and other social necessities that can only be determined by time and locale; no absolute definition can be applied to all cases.

Bu konuşmadan, zekâtın yoksullara sürekli ve düzenli bir yardım olarak görüldüğü sonucuna varmanın önemli olduğu açıktır. Yeni yoksullaşmış olanlara, ya da engelli ve sakatlara; yoksulluktan çıkarılması gereken kişilere ihtiyaçlarını karşılayacak miktar verilirken, kazanamayan kişilere belirli aralıklarla düzenli yardım yapılır. Zekâtın dağıtımına dair içgörü sağlayan, Ömer'le ilgili bir olaya bakalım. Ömer öğle vakti bir ağacın gölgesinde uyuyordu. Bir bedevi kadın gelip etrafına bakındı, sonra ona yaklaştı. Dedi ki: "Ben muhtaç bir kadınım ve çocuklarım var. Müminlerin Emiri Ömer, Muhammed bin Mesleme'yi bölgemizde zekâtı dağıtmak için görevlendirdi, ama bize hiçbir şey vermedi. Lütfen onunla bizim adımıza konuşur musun?" Ömer hizmetçisi Yerfe'e, "Bana Muhammed bin Mesleme'yi getir" dedi. Kadın kiminle konuştuğunu bilmediği için, "Muhammed bin Mesleme'nin yanına benimle birlikte gitseydin daha yararlı olurdu" dedi. Ömer, "Allah'ın izniyle gelecek" dedi. Sonra Yerfe, Muhammed ile birlikte Ömer'in yanına geldi ve "Selamun aleyküm, ey Müminlerin Emiri..." dedi. Kadın, kendisiyle konuştuğu kişinin halife olduğunu anlayınca utandı. Ömer dedi ki: "Allah'a yemin ederim ki, memurlarımı hep sizin en iyilerinizden seçtim. Bu hanım hakkında Allah bize sorduğunda ne cevap vereceğiz?" Muhammed'in gözleri yaşla doldu. Ömer devam etti: "Allah bize Peygamberini gönderdi, biz de ona inandık ve Allah'ın kendisine emrettiğini yaparken ona uyduk. O, sadakayı hak edenlere, muhtaçlar arasında dağıttı; ta ki Allah onun canını alana kadar. Sonra Allah bize Ebu Bekir'i yönetici olarak verdi; o da Elçinin sünnetine, ölene kadar bağlı kaldı. Sonra Allah beni yönetici kıldı ve sizin en iyilerinizi memurlarım olarak seçmek için elimden geleni yaptım. Bir dahaki sefere onun bölgesine gittiğinizde, ona geçen yılın ve önceki yılın sadakasını verin. Size bundan sonra hiç gönderip göndermemeyi bile bilmiyorum." Sonra Ömer, kadın için bir deve, biraz un ve yağ istedi ve kadına şöyle seslendi: "Bunları al ve Hayber'de bize kavuş, çünkü biz oraya gidiyoruz." Kadın Hayber'de ona kavuştuğunda, ona iki deve daha verdi ve şöyle dedi: "Bu, Muhammed bin Mesleme sana ulaşana kadar sana yetebilir. Ona, geçen yıl ve ondan önceki yıl için hakkını sana vermesini emrettim."76

It is essential to observe that the preceding discussion leads to the view of zakah as regular and continuous relief to the poor, whether newly impoverished or disabled and handicapped, whereby people who need to be removed from poverty are given what satisfies their needs, while people who cannot earn are given regular relief at certain intervals. Let us look at an incident from the time of 'Umar, which provides insight into the distribution of zakah. 'Umar was napping at midday in the shade of a tree. A bedouin woman came and looked around, then approached him. She said, "I am a needy woman and I have children, 'Umar, the Prince of the Believers, sent Muhammad bin Maslamah to distribute zakah in our area, but he did not give us any. Would you please talk to him on our behalf?" 'Umar told his servant Yarfa' "Bring me Muhammad bin Maslamah." The woman, not knowing to whom she was talking, said, "It would be more helpful if you went with me to Muhammad bin Maslamah." 'Umar said,. "He will come, God willing." Then Yarfa' came with Muhammad to 'Umar, and said, "Peace be upon you, O Prince of Believers . . . ." The woman felt embarassed upon discovering she had been addressing the Caliph. 'Umar said, "By God, I have always selected the best of you as officers. What will we answer God when He asks about this lady?" The eyes of Muhammad were filled with tears, and 'Umar continued, "God sent to us His Prophet, and we believed and followed him as he was doing what God ordained him to do. He distributed the sadaqah to its deservants among needy people until God took his soul; then God gave us Abu Bakr as a ruler, who followed the tradition of the Messenger until he died. Then God made me ruler, and I did my best to select the best of you as my officers. When you go next time to her area, give her the sadaqah of last year and the year before. I don't even know whether I want to send you any more." Then 'Umar asked for a camel to give her along with some flour and oil, and addressed the woman, "Take these and meet us in Khaibar, for we are heading there." When the woman met him in Khaibar, he gave her two more camels, saying, "This might sustain you until Muhammad bin Maslamah reaches you. I have ordered him to give you your right from last year and the year before it."76