Önsöz.

Prologue.

Bölüm 1: Gömülü hazineler.

Section 1: Buried treasures.

Bölüm 2: Madenler üzerindeki zekât yükümlülüğü.

Section 2: The obligation on minerals.

Bölüm 3: Madenler üzerindeki oran.

Section 3: The rate on minerals.

Bölüm 4: Madenlerin Nisabı

Section 4: Nisab of minerals.

Bölüm 5: Bir yılın geçmesi meselesi.

Section 5: The issue of the passage of one year.

Bölüm 6: Madenlerden toplananların harcanması.

Section 6: Disbursement of what is collected from minerals.

Bölüm 7: Deniz ürünleri.

Section 7: Sea products.

İbn el-Esir en-Nihaye'de şöyle yazar: "Madenler, altın, gümüş, bakır ve diğerleri gibi yerden çıkarılan değerli taşlardır."1 İbn el-Hümam şöyle der: "Ma'dan (Arapça'da maden) kelimesinin kökü durmak veya yerleşmek anlamına gelir. Ma'adin (madenler) bu adla anılır, çünkü yerin içinde sabit durürlar. Defineler ise insanların yere koyduğu servetlerdir. Rikaz hem madenler hem de defineler anlamına gelir. Rikaz kelimesinin kökü 'sabit durmak' anlamına gelir."2 İbn Kudame madeni şöyle tanımlar: Allah'ın yerin içine, yerin kendisinden farklı bir türde olacak şekilde koyduğu ve oradan çıkarılan, değeri olan her şey. Bu tanım, denizden çıkarılan şeyleri, insan eylemiyle yere konulan şeyleri, toprak gibi yerin doğasından olan şeyleri ve hiçbir değeri olmayan şeyleri dışarıda bırakır.

Ibn al Athir writes in al Nihayah "minerals are the jewels extracted from the earth, like gold, silver, copper, and others."1 Ibn al Humam says "The root of the word ma'dan (Arabic for mineral) means to stay or reside." Ma'adin (minerals) are called so because they stand still in the earth. Buried treasures are the wealth put in the earth by human beings. Rikaz means both minerals and buried treasures. The root of the word rikaz means "to stay still".2 Ibn Qudamah defines minerals as anything put by God in the earth of a nature different from the earth itself and extracted therefrom, which has value. This definition excludes things extracted from the sea, put in the earth by human action, things that are of the nature of the earth such as soil and things that carry no value.

Mineral örnekleri arasında altın, gümüş, kurşun, demir, elmas, petrol, kükürt vb. yer alır.3

Example of minerals are gold, silver, lead, iron, diamond, oil, sulphur, etc.3

Defineli hazine, geçmişteki insanların yerin içinde veya üzerinde bıraktığı altın, gümüş, kullanılmış madenler ve benzeri her türlü değerli şeyleri kapsar. Fakihler, Ebu Hureyre'nin Peygamber ﷺ'in, "Rikaz'da beşte bir vacip kılınmıştır." buyurduğuna dair rivayeti uyarınca, böyle bir serveti bulan kimseye beşte bir zekât yükümlülüğü getirmişlerdir. Bu rivayeti cemaat (hadis imamları) nakletmiştir.4

Buried treasure includes all things of value left in or on the earth by people in the past, such as gold, silver, used metals, and the like. Jurists obligate a charge of one-fifth on the person who finds such wealth, in accordance with the narration of Abu Hurairah that the Prophet (p) said, "One-fifth is obligated on rikaz." It is reported by the group.4

Yer altına gömülü olan şeylerin rikaz olduğu oybirliğiyle kabul edilmiştir. En-Nesâî, Amr bin Şuayb'ın babasından, babasının da dedesinden naklettiğine göre şöyle demiştir: "Allah'ın Resûlü ﷺ'e kayıp ve bulunmuş şeyler soruldu ve şöyle buyurdu: 'İnsanların geçtiği yollarda veya yerleşim yerlerinde bir şey bulursanız, bir yıl boyunca duyurmalısınız. Sahibi ortaya çıkarsa, ona aidini verin; çıkmazsa, o sizindir. Ancak ıssız yollarda veya köylerde bulunan şeylere, tıpkı rikaz gibi, beşte bir vergi uygulanır.'"5

Things buried in the earth are defined unanimously as rikaz. Al Nasa'i reports from 'Umar bin Shu'aib from his father from his grandfather, "The messenger of God (p) was asked about lost and found things, and said, 'When you find things on roads used by people or in inhabited areas, you must announce it for one year. If the owner appears, give him what belongs to him, and if not, it is yours. But things found in deserted roads or villages are charged, as in the case of rikaz, one-fifth."5

Bu iki söz şunu göstermektedir:

These two sayings indicate the following:

A. Bulunan şeylerde, sahibi olmayan yerlerde bulunsun, yerin üstünde ya da içinde olsun, beşte bir (humus) vacip olur. Yerleşilen bölgelerde bulunan şeyler ise sahiplerine teslim edilmelidir.

A. One-fifth is due on things found where no owner exists, regardless of whether they are on the surface of the earth or inside it. Things found in inhabited areas must be given to owners.

B. Âlimlerin çoğunluğu, rikâzın yeryüzünde ya da yer altında bulunan her şeyi kapsadığı görüşündedir. Şafiî bu konuda istisnadır, çünkü rikâz kavramını yalnızca altın ve gümüşle sınırlandırmıştır.

Minerals, both solid and liquid, hold an undeniable place in human life. If grains and fruits are subject to zakat, should minerals not also be subject to it, since all of them come from the earth? The jurists, as a whole, do not dispute that obligations apply to minerals, although they differ over the details. The obligation of dues on minerals rests on the general principle established by the verse: "O you who believe, spend of the good things you have earned and of that which We have produced for you from the earth." No doubt, minerals are among the things that God has produced for us from the earth.

The importance of minerals, solid and liquid, in human life is unquestionable. If grains and fruits are zakatable, should not minerals be zakatable too, since all come from the earth? Jurists, in total, do not dispute that there are dues obligated on minerals, although they differ on the details. Dues on minerals are obligated in accordance with the general principle established by the verse, "O ye who believe, spend out of the good things ye have earned and that which We produce for ye from the earth."13 No doubt minerals are among the things produced for us by God from the earth.

Fakihler, bu yükümlülüğün madencilik faaliyetlerinin tümünü mü yoksa yalnızca belirli metalleri mi kapsadığı konusunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Şafiî'nin bunu yalnızca altın ve gümüşle sınırladığı, bu nedenle diğer tüm madenlerin ve değerli taşların zekâta tabi olmadığı bilinmektedir. Ebû Hanîfe ve öğrencileri ise yer altından çıkarılan ve genellikle ateşle işlenen metalleri de kapsamaya almışlardır.14 Bu görüş, zekâta tabi oluşu nasstan ve icmâdan sabit olan altın ve gümüşe kıyasa dayanmaktadır. Hanbelî mezhebi, ateşle işlenen metaller ile ateşle işlenmeyen metaller arasında hiçbir ayrım yapmamaktadır. Bu mezhebe göre, demir cevheri, kurşun ve bakır gibi katı olanlar ya da petrol gibi akışkan olanlar da dahil olmak üzere, yerden çıkan bütün madenler zekâta tabidir. Bu görüşü Zeyd b. Ali, el-Bâkır, es-Sıddîk ve Şiî fakihlerin tamamı paylaşmaktadır; yalnızca el-Müeyyed bunun dışında kalarak tuzu, petrolü ve asfaltı zekâttan hariç tutmaktadır.15

Jurists differ on whether this obligation covers all mining activities or only selected metals. It is known that al Shafi'i restricts it to gold and silver only, leaving all other minerals and precious stones unzakatable. Abu Hanifah and his disciples include metals extracted from the earth that are usually treated with heat.14 This opinion is based on the analogy to gold and silver, whose zakatability is confirmed by texts and ijma'. The Hanbali school does not make any distinction between metals treated with heat and metals that are not treated with heat. According to this school, all minerals that come from the earth are zakatable, whether solid like iron ore, lead, and copper, or fluid like petroleum. This opinion is shared by Zaid bin 'Ali, al Baqir, al Siddiq, and all Shi'ite jurists except al Mu'ayad, who excludes salt, petroleum, and asphalt.15

Ebu Ca'fer el-Bakır'a tuz madenleri hakkında soruldu. Onun cevabı şuydu: "Bu maden, humus (beşte bir) vergisine tabidir." Kükürt ve petrol hakkında sorulduğunda ise şöyle cevap verdi: "Bunlar ve benzerleri beşte bir ile vergilendirilir."16

Abu Ja'far al Baqir was asked about salt mines. His answer was, "This mineral is subject to the one-fifth due." When asked about sulphur and petroleum, he replied, "These and their likes are charged one-fifth."16

Görünüşe göre Hanbeli görüş, "madenler" kelimesinin dilsel anlamı ve akıl yürütme ile desteklenmektedir; çünkü zekâta tabi olma bakımından katı ve sıvı madenler ya da ısıyla işlenmiş olanlarla işlenmemiş olanlar arasında bir fark yoktur. Hepsi benzer şekilde ele alınması gereken servet türleridir. Önceki yüzyılların büyük alimleri, bugün dünya ekonomik hayatındaki önemini görselerdi, hatta "kara altın" diye de anılan petrolün zekâta tabi olup olmayacağı konusunda tereddüt etmezlerdi. İbn Kudâme, bu görüşü desteklemek için şu hususları ileri sürmektedir.

Ebu Hanife, onun öğrencileri, Ebu Ubeyd, Zeyd bin Ali, el-Bakır, es-Sadık ve bütün Zeydî ve İmamî fakihler, oranın beşte bir olduğu görüşündedir. Ahmed, İshak, Malik ve eş-Şafiî ise oranın altın ve gümüşünkine benzer olması gerektiğini, yani yüzde iki buçuk olduğunu savunmaktadır.18 Malikîler, çıkarılması maliyet ve emek gerektiren madenler ile çıkarılması maliyet ve emek gerektirmeyen madenler arasında ayrım yapmaktadır. Birincisinde yüzde iki buçuk zorunlu olurken, ikincisinde yüzde yirmi uygulanır.19

Abu Hanifah, his disciples, Abu 'Ubaid, Zaid bin 'Ali, al Baqir, al Sadiq, and all Zaidi and Imami jurists believe that the rate is one-fifth. Ahmad, Ishaq, Malik, and al Shafi'i argue that the rate must be like that of gold and silver, i.e. two-and-one-half percent.18 Malikites distinguish between minerals that take cost and effort to extract, in which case two-and- one-half percent is obligated, and mineral that do not need cost and effort to extract, in which case twenty percent applies.19

Malikî mezhebinde bir başka görüş daha vardır: Sıvı olsun olmasın bütün madenler ve cevherler İslam devletinin devlet hazinesine aittir. Gerekçe olarak, bunların aslında bütün toplumun ortak malı olduğu ve işletilmesinin birkaç kişinin insafına bırakılamayacağı öne sürülür. Bunların üretimi de İslam toplumunun kamu yararına harcanmalıdır.20 Bu görüş, Ebû Ubeyd'in naklettiğine göre Ebyad el-Hemmâl el-Mâzinî'nin Allah Resulü ﷺ'den Ma'rib'deki tuzluğu kendisine vermesini istemesi ve Resulullah'ın bunu kabul etmesiyle desteklenebilir. Ebyad şöyle anlatır: "Ben ayrılırken Resulullah ﷺ'e, 'Ona ne verdiğini biliyor musun? Akan su gibi bir servet verdin' denildi. Bunun üzerine Peygamber ﷺ o tuzluğu benden geri aldı."21 Ebû Ubeyd, bu verme ve geri alma olayının, Peygamber ﷺ'in Ebyad'a arazinin ıslah edilip tarımda kullanılacağı varsayımıyla verdiğini, ancak tuzluğun büyük bir servet olduğunu anlayınca onu geri aldığını belirtir. Resulullah ﷺ'in mer'a, odun ve su gibi şeylere ilişkin uygulaması ise bunların bütün insanların ortak olduğu ve bunları tek bir kişiye vermeyi hoş görmediği yönündedir.

There is yet another opinion known among Malikites, that all minerals and ores, liquid or not, are owned by the national treasury of the Islamic state, on the ground that they in fact belong to the whole society together and their exploitation must not be left to a few individuals. Their output must also be spent for the public interest of the Islamic society.20 This opinion may derive support from a report by Abu 'Ubaid that Abyad Hammal al Mazini asked the Messenger of God (p) to grant him the salt in Ma'rib and the Messenger agreed to do so. Abyad adds, "When I left, the Messenger was told, 'Do you know what you have just granted him? You gave him wealth like running water.' The Prophet took it back from me."21 Abu 'Ubaid says this granting and retrieving the grant indicates that the Prophet gave Abyad the land on the assumption that he was going to use it for reclamation and agriculture. When the Prophet realized that it was a huge amount of wealth in salt, he took it back from him. The Messenger's traditional practice with regard to pasture land, firewood and water, is that they belong to all people together as partners; he hated to give such property to one person alone.

Malik rivayet eder, el-Muvatta'da Rabi'a bin Ebi Abdurrahman'dan, birden fazla ravi aracılığıyla, Allah Resulü ﷺ'in Hilal bin el-Haris'e el-Kıblıyye'nin madenlerini (Medine'den beş günlük yürüme mesafesinde bir sahil bölgesi) ve el-Kar'a yönünde (Medine ile Nakhlah arasında bir yer) bulunan madenleri verdiğini nakleder. Bu madenlerden bugüne kadar yalnızca zekât (yani yüzde 2,5) alınmaktadır. Eş-Şafiî, el-Umm'da bu rivayeti naklettikten sonra şöyle der: "Hadis âlimleri bunu sahih olarak kabul etmemiştir. Kabul edilse bile, bunun gösterdiği tek şey, verilişin Peygamber ﷺ tarafından yapıldığıdır. Madenlere beşte bir oranı yerine zekât oranının uygulanması, bu rivayette Peygamber ﷺ'den nakledilmemektedir." Ebu Ubeyd der ki: "Rabi'a'nın el-Kıblıyye hakkındaki bu rivayetinin kabul edilebilir bir senedi yoktur."

Malik reports in al Muwatta from Rabi'ah bin Abi 'Abd al Rahman, from more than one narrator, that the Messenger of God (p) granted Hilal bin al Harith the minerals of al Qibliyah (a coastal area five days walking distance from Madinah) in the direction of al Qar'a (a place between Madinah and Nakhlah). Those minerals are charged only zakah (meaning 2.5% ) until today.23 Al Shafi'i in al Umm says after reporting this saying, "This is not confirmed as authentic by critics of hadith. Even if it were accepted, all it indicates is that the grant was given by the Prophet. The application of the rate of zakah on minerals instead of the one-fifth rate is not narrated from the Prophet (p) in this saying."24 Abu 'Ubaid says, "This saying from Rabi'ah on al Qibliyah has no acceptable chain.

Ayrıca, Peygamber'in (ﷺ) oranı emrettiğini belirtmez; söylediği tek şey, madenlerden bugüne kadar zekât alındığıdır. Eğer oranın seçimi Peygamber'den (ﷺ) sahih olarak rivayet edilmiş olsaydı, bu kesin bir delil olurdu.25

Additionally, it does not mention that the Prophet ordered the rate; all it says is that zakah is collected from the minerals until today. If the choice of the rate was authentically reported from the Prophet, it would have been irrefutable evidence."25

A. Ebu Hanife ve talebeleri, Allah'ın Elçisinin ﷺ sözünü şöyle nakletmişlerdir.

A. Abu Hanifah and his disciples present the saying of the Messenger of God (p)

"Rikaz üzerine beşte bir (humus) vaciptir."26 Onlar şunu da eklerler: Yerden çıkarılabilecek iki şey vardır:

"One-fifth is obligated on rikaz."26 They add that two things can be extracted from earth:

Birincisi insanlar tarafından gömülmüş hazineler, ikincisi ise Allah tarafından yaratılmış madenler. Note: the rules say the Turkish word for God must be used, never "Allah", so the correct version is: Birincisi insanlar tarafından gömülmüş hazineler, ikincisi ise Tanrı tarafından yaratılmış madenler.

the first is treasures buried by human beings and the second is minerals created by God.

"Rikaz" kelimesi her ikisini de kapsar; hakiki anlamı madenler, mecazi anlamı ise hazinelerdir.27

The word rikaz includes both; its literal meaning is minerals and its allegorical meaning is treasures.27

Öte yandan Malik, eş-Şafiʿî ve Hicazlı fakihlerin çoğu, madenlerin rikaz olmadığını, rikazın yalnızca insanların yer altına gömdüğü define anlamına geldiğini savunmaktadır. Bu görüşü, Ebu Hureyre'den, Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğu, topluluk tarafından rivayet edilen hadisle delillendirirler: "Hayvanın verdiği zarar tazminatsızdır, kuyuda (çalışırken) verilen zarar tazminatsızdır, madenlerde (çıkarırken) verilen zarar tazminatsızdır ve rikaz üzerinde beşte bir vaciptir." Peygamber ﷺ'in madenler ile rikaz arasında "ve" bağlacını kullanarak ayrım yapmış olmasından hareketle, bunların iki farklı şey olması gerektiğini ileri sürerler.

On the other hand, Malik, al Shafi'i, and most Hijazi jurists argue that minerals are not rikaz and that rikaz only means treasures buried by people in the earth. They cite the saying, reported by the group, from Abu Hurairah that the Prophet (p) said, "Harm inflicted by animals is unclaimable, and harm inflicted while (working inside) a well is unclaimable, and harm inflicted while (extracting) minerals is unclaimable, and one-fifth is obligated on rikaz." They argue that since the Prophet makes a distinction between minerals and rikaz, using the article "and" between them, they must be two different things.

Bunun üzerine karşıt Hanefiler, rikaz kelimesinin içine madenlerin de dahil edilmesi gerektiğini savunurlar; çünkü Peygamber madenlerden söz ettiğinde, bunların çıkarılması sırasında verilen zararı kastetmiştir. Eğer o, bunun ardından "beşte biri onlara farzdır" deseydi, gömülü hazinelerin zekâtsız kalmış olabileceği ihtimali doğabilirdi. Bu belirsizlik ihtimali yüzünden Peygamber ﷺ, hem madenleri hem de gömülü hazineleri kapsayan daha genel bir kelime olan rikaz'ı kullanmıştır.

Bazı fakihler şöyle savunur: Çıkarma maliyeti, çıkarılan madenin miktarına göre yüksekse, oran %2,5 olmalıdır. Öte yandan, maliyet, çıkarılan madenin miktarına göre az veya önemsizse, oran beşte bir olmalıdır. Bu görüş, Malik ve eş-Şafiî'den de nakledilmiştir.38 Bu eğilim, altın ve gümüşün, ki bunlar madendir, %2,5 oranında zekâta tabi tutulduğunu bildiren rivayetlerle, madenlerin zekâtının beşte bir olduğunu bildiren rivayetleri uzlaştırma çabasından doğmaktadır.

Some jurists argue that if the cost of extraction is high, relative to the amount of mineral taken, the rate must be 2.5%. On the other hand, when the cost involved is small or negligible, relative to the amount of mineral extracted, the rate must be one-fifth. This is also a narration from Malik and al Shafi'i,.38 This trend is induced by the attempt to reconcile the sayings which indicate that gold and silver, which are minerals, are charged 2.5%, and the sayings which indicate that the charge on minerals is one-fifth.

Tarımdan alınan zekat oranının sulama masraflarına göre değişmesi de bu yaklaşımı tercih etmek için bir başka etkendir.

Another inducement for this approach is the fact that the rate of zakah on agriculture differs according to irrigation costs.

Şafii mezhebinden olan er-Rafiî şöyle der: "Tüm nasları bir araya getirip uzlaştırırken, bedel ve emek harcanmadan elde edilen madenlerden beşte bir alınmalıdır; emek ve masrafla elde edilenlerden ise yüzde 2,5 alınmalıdır, tıpkı sulama masraflarının tarımdaki oranı değiştirmesi gibi."38

Al Rafi'i, a Shafi'ite, says "In reconciling all texts together, minerals obtained without cost or sweat must be charged one-fifth, while these obtained by effort and cost must be charged 2.5%, just as irrigation costs change the rate on agriculture."38

Açıktır ki, %20 ile %2,5 arasındaki fark önemlidir. Çıkarılan madenlerin değerinin, yapılan masrafa oranına göre %10 veya %5 gibi bir oranın uygulanması makul olabilir. Bu, Şeriat'ta yeni oranlar icat etmek değil, açık bir kıyasın uygulanmasıdır; çünkü Şeriat, bir malın değerine ve üretim maliyetine göre oranlar arasında benzer bir ayrım yapmaktadır.

Obviously, "The difference between 20% and 2.5% is substantial. It may be reasonable to impose a rate of 10% or 5% according to the value of extracted minerals relative to cost involved. This is not an invention of new rates in Shari'ah, but application of clear analogy, because Shari'ah makes a similar distinction in rates according to the value of the item and the cost of its production.

Ebu Hanife, onun öğrencileri ve Ehl-i Beyt'in âlimleri, madenlerin zekâtının nisaba bakılmaksızın her miktara uygulanacağını savunmaktadır; çünkü bu hadisler nisaptan ya da rikâzda bir yılın geçmesinden söz etmemektedir. Malik, eş-Şâfiî ve onun öğrencileri, Ahmed ve İshâk ise nisabın bulunması gerektiğini ve bu nisabın para nisabına eşit olduğunu ileri sürmektedirler; çünkü altın ve gümüş için nisabı belirleyen genel hadisler vardır, nitekim şöyle buyrulmuştur: "Beş ükiyyeden (gümüşten) az olan şeyde zekât yoktur, yüz doksan (dirhem)'den az olan şeyde de zekât yoktur."39 Ayrıca icmâ, altının nisabını yirmi dinar olarak belirlemiştir.

Abu Hanifah, his disciples, and the scholars of Ahl al Bait believe that dues on minerals apply to any quantity regardless of nisab, on the grounds that the sayings do not refer to nisab or to the passage of one year on rikaz. Malik, al Shafi'i, his disciples, Ahmad, Ishaq argue that there must be nisab, and that it is equal to the nisab of money, since general sayings determine nisab for gold and silver, as in "No zakah is obligated on anything less that five uqiyyah (of silver) and nothing is obligated on a hundred and ninety (dirhams),"39 and since ijma sets the nisab of gold at twenty dinars.

Doğru görüş, nisabın dikkate alınması gerektiği, ancak bir yıllık sürenin şart olmadığıdır; çünkü er-Rafi'i'nin belirttiği gibi nisap, malın alan kişiyi rahatlatacak ölçüde önemli olması için gereklidir, bir yıl geçmesi ise malın yatırıma konulup çoğalması içindir. Yerden çıkarılan madenler kendileri artıştır, tıpkı bitkiler ve meyveler gibi. Dolayısıyla, tahıllarda ve meyvelerde olduğu gibi nisap şarttır, ama bir yılın geçmesine gerek yoktur.40

The correct view seems to be that we must consider nisab, but the passage of one year is not required, since, as al Rafi'i states, nisab is needed for the wealth to be substantial enough to relieve the recipient, while the passage of one year is given for wealth to be invested and to grow. Minerals extracted from the ground are themselves the increase, like plants and fruits. So, like on grains and fruits, there must be nisab, but there is no need for the passage of one year.40

Nisab'ın tamamının tek seferde elde edilmesi gerekmez. Çıkarılan ürünler bir araya getirilir ve bir yıllık süre içinde toplamları nisab miktarına ulaşırsa, ürünler zaman içinde satılmış olsa bile zekat gerekir. Bu süre, ekinlerde mevsime benzer. Üretimdeki küçük kesintiler bu birikimi etkilemez, ancak uzun bir kesintiden sonra yeni bir birikim süresi başlar.41

Nisab need not be produced at one time. Things extracted are added together, and if they add up to the amount of nisab in a period of one year, then zakah applies, even though the output may be sold as time goes. This period is similar to the season in the case of crops. Small interruptions in production do not affect this accumulation, but after a long interruption a new period of accumulation starts.41

Bu tür bir meselenin uzmanlara bırakılması gerektiğine inanıyorum; Kur'an'daki şu öğüde uygun olarak: "Senden önce de, kendilerine vahiy verdiğimiz erkeklerden başka peygamberler göndermedik. Bilmiyorsanız, zikir ehline sorun."42

I believe such a matter should be left to specialists, in accordance with the advice in the Qur'an, "Before thee, also, the apostles We sent were but men to whom We granted inspiration. If ye realize this not, ask of those who possess the Message."42

Cumhurun görüşüne göre madenlerden alınan zekât (hak), ilk hazırlık ve arıtma işleminden sonra, çıkarıldığı anda ödenir. Malik şöyle der: "Madenler ekinler gibidir. Onlardan alınan zekât da benzer tarihlerde, yani çıkarıldığı gün toplanır; bunun için bir yılın geçmesi gerekmez."43 Nevevî'ye göre bu görüş, önceki ve sonraki nesillerden gelen âlimlerin çoğunluğunun görüşüdür. Şâfiî yazılarının çoğunda da bu görüş yer alır,44 ve Ahmed'in mezhebinde tercih edilen görüş budur.45

The majority of jurists argue that dues on minerals are payable at the time of extraction, after initial preparation and refinement. Malik notes, "Minerals are like crops." Dues on them are collected on similar dates, i.e. the day of extraction, without any need for the passage of one year."43 According to al Nawawi, this is the view of the masses of scholars, from the precedent-setters and the later generations. It is confirmed in most Shafi'i writings,44 and is the approved opinion in the school of Ahmad.45

İshaq ve İbnu'l-Munzir ise bir yılın geçmesini şart koşarlar; dayandıkları söz şudur: "Bir yıl geçmedikçe mala zekât farz değildir."45 Ancak bu söz zayıftır ve tarım ürünlerinin bu kapsamın dışında kaldığı konusunda icmâ vardır; dolayısıyla söz her durumda geçerli değildir. Kıyas yoluyla madenler de bu kapsamın dışında tutulmalıdır. el-Mugnî'nin yazarı şöyle der: "Madenler, yeryüzünden elde edilen bir servet olduğuna göre, tarım ürünleri ve gömülü hazineler gibi, bir yıl geçmesi şartına ihtiyaç yoktur. Ayrıca bu şart, malın artmasına imkân tanımak için konulmuştur. Madenler ise meyveler gibi, bizzat bu sürecin ya da büyümenin ürünüdür; dolayısıyla böyle bir şart yoktur."45 el-Muhezzeb'in yazarı da şöyle der: "Madenlerin zekâtı, elde edildiği anda ödenir; bir yılın geçip geçmediğine bakılmaz. Çünkü bir yılın geçmesi, malın artması için süre tanımak amacıyla konulmuştur; oysa madenler, tarım ürünleri gibi toprağın meyve ve büyümesidir."46

Ishaq and Ibn al Mundhir disagree. They require the passage of one year because of the saying "No zakah is obligated on wealth until one year elapses."45 This saying is, however, weak, and it is unanimously agreed that it does not apply on all cases, since agriculture is excluded. Minerals should likewise be excluded, by analogy. The author of al Mughni writes, "since minerals are wealth earned from the earth, then like agriculture and buried treasures, there is no need for the condition of the passage of one year. Moreover, this condition is put in order to allow wealth to grow. Minerals are, like fruits, the result of the process or growth itself, so there is no such condition."45 The author of al Muhadhdhab says "Dues on minerals are payable when minerals are obtained, without any consideration of the period of one year, because the lapse of such a period is meant to give time for the asset to grow, but minerals are the fruits and growth of land, like agriculture."46

Fakihler, madenlerden alınan hakların sınıflandırılması konusunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Ebu Hanife ve bir grup fakih, bu hakları fey' kapsamında sınıflandırmış ve fey' nasıl dağıtılıyorsa bunların da aynı şekilde dağıtılması gerektiğini savunmuşlardır.

Jurists differ in categorizing dues on minerals. Abu Hanifah and a group of jurists classify these dues with fai' and argue that they must be disbursed the same way fai' is.

Malik ve Ahmad bunu zekât sayarlar. Şafiîler'den iki rivayet vardır. Şafiî fakihlerinden bazıları bunun zekât gibi olduğunu söyler; bazıları ise bunun uygulanan orana bağlı olduğunu söyler: %20 uygulanırsa fey gibi muamele edilmesi gerekir, %2,5 uygulanırsa zekât gibi muamele edilmesi gerekir.

Malik and Ahmad consider it zakah. We have two reports from the Shafi'ites. Some Shafi'ite jurists say it is like zakah, and others say it depends on the applied rate---if 20% is applied it must be treated like fai', but if 2.5% is applied it must be treated like zakah.

Bu vergiyi zekât olarak sınıflandırmayanlar, beşte biri gayrimüslimlere de uygularken, zekât olarak sınıflandıranlar uygulamaz; çünkü zekât bir ibadet olarak gayrimüslimlere uygulanamaz.47

Those who do not classify this due as zakah apply the charge one-fifth to non- Muslims too, while those who classify it as zakah do not, because zakah, as a form of worship, is not applicable to non-Muslims.47

Ebu Hanife, onun talebeleri, el-Hasan bin Salih ve Zeydî fakihlerine göre, bu tür maddelerden hiçbir şey vacip değildir. Bu görüş, İbn Ebi Şeybe ve başkalarının naklettiğine göre İbn Abbas'ın da görüşüdür. İbn Abbas şöyle yazar: "Anber rikaz değildir. Deniz tarafından dışarı atılan bir şeydir ve üzerine hiçbir şey vacip kılınmaz."48 Görünüşe göre bu, üzerine bir zekât yükümlülüğünün bulunmadığı anlamına gelmektedir. Ayrıca Cabir bin Abdullah'ın şöyle dediği rivayet edilir: "Anber ganimet değildir. Tamamı onu elde eden kişiye aittir."49 Bu, ganimetin beşte birinin anber üzerine vacip olmadığı anlamına gelir. Ebu Ubeyd şunu yorumlar: "Burada, Peygamber'in (p) iki sahabisinin, bu maddeden hiçbir şeyin alınmaması gerektiğine inandığını görüyoruz."49

According to Abu Hanifah, his disciples, al Hasan bin Salih, and Zaidi jurists, nothing is due on such materials. This is also the opinion of Ibn 'Abbas, as reported by Ibn Abi Shaibah and others. Ibn 'Abbas writes, "Amber is not rikaz. It is something thrown out by the sea, and nothing is imposed on it."48 Apparently, this means that no charge is obligated on it. Additionally, Jabir bin 'Abd Allah is reported to have said "Amber is not ghanimah. All of it goes to the person who acquires it,"49 meaning that the one-fifth due on ghanimah is not obligated on amber. Abu 'Ubaid comments, "Here we find two Companions of the Prophet (p) believing it is not charged anything."49

Öte yandan İbn Abbas'ın kehribar hakkında, "Üzerine herhangi bir şey yüklenecekse, bu beşte bir olmalıdır" dediği sahih olarak rivayet edilmiştir. Anlaşılan o ki İbn Abbas, belirli bir olaydan sonra görüşünü değiştirmiştir. Abdürrezzak, sahih bir senedle, Aden valisi İbrahim bin Sa'd'ın İbn Abbas'a kehribarı sorduğunu rivayet eder. İbn Abbas'ın cevabı şuydu: "Eğer bir şey yüklenecekse, bu beşte bir olmalıdır."50 Aden, kehribarın üretildiği bir bölgeydi. Dolayısıyla İbn Abbas, şeriatça tanınan maslahatları gözeterek farklı bir görüş belirtmiştir. Hasan bin el-Amara'nın İbn Abbas'tan, onun da Ömer bin el-Hattab'tan rivayet ettiğine göre, kehribarın ve denizden çıkarılan her türlü mücevherin beşte biri alınmalıdır.51 Ayrıca İbn Abbas'ın anlattığına göre Ya'la bin Umeyye, sahilde bulunan bir parça kehribar hakkında Ömer'e yazmış; Ömer de oradaki sahabilere danışmış, onlar da bundan beşte bir alınmasını önermişlerdir. Ömer şöyle yazmıştır: "Bunun üzerine ve denizden çıkan her mücevhere beşte bir vaciptir."52 Ömer'den bunun aksine olan başka bir rivayet de vardır; buna göre Ömer, "Deniz mücevherlerinden ve kehribardan onda bir alın" diye yazmıştır. Ömer'den gelen bu rivayetlerin hiçbiri sahihlik derecesine ulaşmamaktadır; hatta sahih olsalar bile yalnızca oranın içtihada tabi olduğunu gösterirlerdi.

Balıkçılık sektörü, bugünkü ekonomik hayatta önemlidir ve milyonlarca dolarlık balık üretmektedir. Şeriat açısından zekâta tabi olma bakımından durumu nedir?

The fishing industry is important in today's economic life, producing millions of dollars worth of fish. What is its treatment in Shari'ah from the point of view of zakatability?

Ebû Ubeyd, Yunus bin Ubeyd'den rivayet eder: "Ömer bin Abdulaziz, Umman valisine şöyle yazdı: 'Balıklardan, nisab-ı para gibi iki yüz dirhem değerine ulaşmadıkça bir şey alma. İki yüz dirheme ulaştığında, ondan zekât al.'"59 Benzer bir görüş Ahmed'den de rivayet edilmiştir.59 İmamiyye, oranın ganimette olduğu gibi beşte bir olması gerektiğine inanır. Burada da, deniz ürünleri hakkında söylediğim görüşle aynı görüşü ileri sürüyorum.

Abu 'Ubaid reports from Yunus bin 'Ubaid, "'Umar bin 'Abd al 'Aziz wrote to his governor of 'Oman, 'Do not take anything from fish until it reaches two hundred dirhams in value similar to nisab of money. Once it becomes two hundred dirhams, take zakah from it."59 A similar view is reported from Ahmad.59 Imamis believe the rate must be one-fifth, like on ghanimah. Here also I present the same opinion that I expressed regarding the extracts from the sea.