Toprak, Allah'ın en büyük nimetlerinden biridir. Bu dünyayı insanoğluna boyun eğdirir, ekilebilir kılar; bitkiler ve meyveler üretmesini sağlar. Tabiat kanunlarını O yaratmış ve bunları insanların hayatına ve geçimine fayda sağlayacak şekilde düzenlemiştir. Toprağın tarımsal ve diğer kaynakların kökeni olarak önemi her zaman kabul edilmiştir; öyle ki Batı iktisadında fizyokratlar, toprak üzerinden tek bir vergi alınmasını savunmuşlardır. Allah şöyle buyurur: "Andolsun, sizi yeryüzünde yetkili kıldık ve orada yaşamanız için size geçim kaynakları verdik. Ne az şükrediyorsunuz!"1 Toprağı yaratan ve onu bizim emrimize veren kimdir? Toprağı ekilebilir ya da ekilemez kılan kimdir? Toprağın içine konulduğunda çalılara ve ağaçlara dönüşen tohumları yaratan kimdir? Tohumları besleyen ve bulutlardan ya da pınarlardan onları sulayan kimdir? İnsanların saldığı karbondioksiti bitkilere soluturan, insanların ihtiyaç duyduğu oksijeni ise onlardan çıkaran; bu şaşırtıcı, karşılıklı fayda alışverişini kuran kimdir? Bitkilerin ve ağaçların büyümesi için vazgeçilmez olan ışık ve ısıyı sağlayan güneşi yaratan kimdir? Bunlar, Allah'ın bizim, insanlar için yarattığı nimetlerden sadece birkaçıdır. Bunlara karşı şükretmemiz gerekmez mi?2 Allah şöyle buyurur: "Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitirirsiniz, yoksa bitiren biz miyiz? Dileseydik onu kuru bir toz haline getirirdik, siz de şaşıp kalır, 'Gerçekten borçlu kaldık, hatta mahrum bırakıldık' derdiniz."3 "Yeryüzünü de yaydık, orada sabit ve sarsılmaz dağlar koyduk ve orada her türden şeyi ölçülü bir denge içinde bitirdik. Orada sizin için ve sizin rızkınızdan sorumlu olmadığınız canlılar için geçim kaynakları kıldık. Hiçbir şeyin hazineleri yalnızca bizim katımızdadır; biz onu ancak belli bir ölçüyle indiririz. Rüzgârları aşılayıcı olarak gönderir, sonra gökten yağmur indirip size su veririz; oysa onun depolarının koruyucusu siz değilsiniz." --- 1 Araf 7/10. 2 [Bu bölüm, orijinal metinde yer alan bir alıntı ve açıklamadır.] 3 Vakıa 56/63-66. 4 Öyleyse insan yiyeceğine bir baksın. Çünkü Biz bol bol su döktük. Sonra yeryüzünü parça parça yardık. Ve orada tahıllar bitirdik. Üzümler ve besleyici bitkiler, zeytinler ve hurmalar. Ve yüksek ağaçlarla sık dolu kapalı bahçeler.

Land is one of the greatest bounties of God. He subjects this earth to mankind and makes it cultivable, to produce plants and fruits. He created the laws of nature and made them benefit human beings in their living and subsistence. The importance of land as an origin of agricultural and other resources has always been recognized, to the extent that physiocrats in Western economics called for one single tax on land. God says "We indeed have placed you with authority on earth and provided you therein with means for the fulfillment of your lives: small are the thanks that ye give."1 Who created land and submitted it to our authority? Who made land arable or nonarable ? Who created the seeds that, put inside the soil, grow into bushes and trees? Who nourishes seeds and waters them from clouds or springs? Who makes plants breathe the carbon gas that human beings discharge, and discharge the oxygen that human beings need in a fantastic exchange of benefit? Who created the sun that provides plants and trees with light and heat indispensable for their growth? All these are only a few of the bounties God created for us human beings. Should we not be thankful?2 God says "See ye the seed that ye sow in the ground? Is it ye that cause it to grow or are we the cause ? Were it our will, we could crumble it to dry powder and ye would be left in wonderment, saying 'We are indeed left with debts, indeed are we shut out of the fruits of our labor'"3 "And the earth we have spread out, set thereon mountains firm and immovable, and produced therein all kinds of things in due balance. And we have provided therein means of subsistence for you and for those for whose subsistence ye are not responsible. And there is not a thing but its treasures are with us, but we only send down thereof in due and ascertainable measures. And We send the fecundating winds, then cause the rain to descend from the sky therewith providing you with water, though ye are not the guardian of its stores."4 Then let man look at his food. For that We pour forth water in abundance. And We split the earth in fragments. And produce therein corn. And grapes and nutritious plants. and olives and dates. And enclosed gardens dense with lofty trees.

"Ve meyveler ve yem. Sizin ve hayvanlarınızın yararı ve faydası için."5 Onlar için bir ayet, ölü olan topraktır; onu diriltiriz ve ondan, yediğiniz tahılı çıkarırız. Orada hurma ağaçları ve üzümlerle bahçeler yetiştiririz ve onun içinde pınarlar fışkırtırız ki bunların meyvelerinden yararlansınlar. Bunu onların elleri yapmadı; öyleyse şükretmezler mi?"6

And fruits and fodder. For use and convenience to you and your cattle."5 A sign for them is the earth that is dead, We do give it life and produce grain therefrom of which ye do eat. And we produce therein orchards with dates palms and vines and We cause springs to gush forth therein, that they may enjoy the fruits of this. It was not their hands that made this; will they not then give thanks."6

Yerin ürettiği her şey, Allah'ın nimetlerinin yalnızca bir parçasıdır. Bu nedenle, kullandığımız bu nimetler için Allah'a şükretmemiz gerekmesi doğaldır. Bu şükrün ilk ifadesi, bunlar üzerinden hakkı olan zekâtı vermektir; bu, Allah'a şükrü göstermek ve O'nun muhtaç kullarına yardım etmek anlamına gelir. Şeriat'ta tahıl, arazi ve meyveler üzerindeki bu zekât "öşür" (yüzde on) olarak bilinir. Diğer zekât türlerinin aksine, tarımsal ürün zekâtı için tam bir yılın geçmesi gerekmez. Ürünün hasat anında ödenmesi gerekir, çünkü hasat edildikleri anda ürünler ve mahsuller, topraktan elde edilen gerçekleşmiş büyümeyi temsil eder; ve bu bölümün birinci babında gördüğümüz gibi, zekâtın vacip olmasının sebebi büyümedir.

Indeed, all that the ground produces is but a part of the bounties of God. It is therefore natural that we are required to give thanks to God for these bounties that we use. The first expression of thankfulness is to give due zakah on it, showing gratitude to God and helping His needy servants. This zakah on grain, lands and fruits is known, in Shari'ah as "'ushr" (the 10%). Unlike other forms of zakah, zakah on agriculture does not require the passage of one full year. It is payable at the time of harvest because at the moment they are harvested, produce and crops represent the realized growth from land, and we have seen in chapter one of this part that growth is the reason for zakatability.

Bu bölüm aşağıdaki gibi dokuz bölümden oluşacaktır:

This chapter will have nine sections as follows:

Bölüm 1: Tarımsal ürünlerde zekâtın farziyeti.

Section 1: The obligation of zakah on agriculture.

Bölüm 2: Zekâta tabi olan mallar.

Section 2: Products that are subject to zakah.

Bölüm 3: Nisab.

Section 3: nisab.

Bölüm 4: Zekât oranları.

Section 4: Rates of zakah.

Bölüm 5: Hasadın tahmini

Section 5: Estimation of the harvest.

Bölüm 6: Hasadın zekâta tabi tutulmayabilecek kısımları.

Section 6: Parts of the harvest that may not be counted for zakatability.

Bölüm 7: Borcun ve harcamaların düşülmesi.

Section 7: Deduction of debt and expenditure.

Bölüm 8: Kiralanmış arazide zekât.

Section 8: zakah on rented land.

Bölüm 9: Öşür ve haracın bir arada bulunması.

Section 9: The combination of 'ushr and kharaj.

A. Tanrı şöyle buyurur: "Ey iman edenler! Kazandığınız temiz şeylerden ve sizin için yerden çıkardığımız ürünlerden infak edin; gözünüzü yummadıkça kendiniz almayacağınız kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın. Biliniz ki Allah zengindir, övgüye layıktır."8 Zekâtın farziyeti, bu infak emrinde kendiliğinden bulunmaktadır. Kur'an çoğu zaman zekât için "infak" kelimesini kullanır. El-Cessas bu ayet hakkında şunları söyler: "Kastedilen zekâttır; özellikle de sonraki cümle, ödeme olarak kötü malların seçilmesini yasakladığı için. Önceki ve sonraki nesiller, bu ayetle kastedilenin zekât olduğu konusunda birleşmişlerdir."9

A. God says, "O ye who believe, give of the good things which ye have earned and of the fruits of the earth which We have produced for you, and do not even aim at getting anything which is bad in order that out of it ye may give away something, when ye yourselves would not receive it except with closed eyes."8 The obligation of zakah is inherent in this command to spend. Very often Qur'an uses the word "spending" for zakah. Al Jassas comments on this verse, "What is meant is zakah, especially since the following sentence forbids selecting bad goods as payment. Earlier and later generations agree that zakah is what is meant in this verse."9

B. Allah sızın, "Ve O, çardaklı ve çardaksız bahçeleri, hurma ağaçlarını ve her türlü ürün veren ekinleri, zeytinleri ve narları yaratandır; birbirine benzeyen ve benzemeyen (çeşitli) olarak. Meyvelerinden, mevsimlerinde yiyin; ama hasat toplandığı gün hakkını da verin." buyurur. Wait, I must follow the rules: the original says "God", so I must write "Tanrı" not "Allah". Corrected: B. Tanrı şöyle buyurur: "Ve O, çardaklı ve çardaksız bahçeleri, hurma ağaçlarını ve her türlü ürün veren ekinleri, zeytinleri ve narları yaratandır; birbirine benzeyen ve benzemeyen (çeşitli) olarak. Meyvelerinden, mevsimlerinde yiyin; ama hasat toplandığı gün hakkını da verin."10

B. God says, "It is He who produceth gardens, with trellises and without, and dates and tilth with produce of all kinds, and olives and pomegranates, similar (in kind) and different (in variety). Eat of their fruit in their season but render the dues that are proper on the day that the harvest is gathered."10

Birçok selef, bu ayetteki "hak" (hakkı) kelimesini farz olan zekât olarak yorumlamıştır. Taberî, Enes'in bu ayeti farz olan zekât anlamında yorumladığını rivayet eder. Ayrıca İbn Abbas'tan birden fazla senet üzerinden, "Bu, onda bir ve yirmide bir hakkıdır" dediğini nakleder. İbn Abbas'tan gelen başka bir rivayette ise şöyle denir: "Hak, ürünün ölçüldüğü ve miktarının bilindiği gün verilen farz zekâttır." Ayrıca Cabir bin Zeyd, Hasan, Said, Muhammed bin el-Hanefiyye, Tavus, Katade ve Dahhak'ın da bu ayeti farz olan zekât, yani onda bir veya yirmide bir hakkı şeklinde yorumladıkları rivayet edilir. Kurtubî, İbn Vehb ve İbn el-Kasım'ın Malik'ten aynı görüşü naklettiğini belirtir. Bu görüş, Şafiî'nin bazı talebelerinin, ayrıca Ebu Hanife ve talebelerinin de görüşüdür.

A. İbn Ömer rivayet etmiştir ki Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Gökten yağan suyla ya da pınarlardan sulanan ekinde onda bir zekât vaciptir; kovayla taşınan suyla sulanan ekinde ise yirmide bir zekât vaciptir."20

A. Ibn 'Umar narrates that the Prophet (p) said, " On that which is watered by the sky or by springs, one-tenth is obligatory, and on that which is irrigated by carried water a half-tenth is obligatory."20

B. Cabir, Peygamber'den (ﷺ) şöyle rivayet eder: "Nehirlerle veya yağmurla sulanan topraklarda onda bir (öşür) vacip; taşınan suyla, kovayla sulanan topraklarda ise yirmide bir (yarım öşür) vacip."21

B. Jabir narrates from the Prophet (p), "One tenth is obligatory on that which is watered by rivers or clouds, and half-tenth is obligatory on that which is watered through means of transported water."21

C. Ayrıca, ziraat ürünleri ve meyvelerin nisabını belirleyen birkaç söz ile zekât toplayıcılarının tarım ürünleri için gönderilmesine dair sözler de vardır.

C. There are also several saying that determine nisab of grains and fruits and sayings that about sending collectors for zakah on agriculture.

Müslüman alimleri, ayrıntılarda görüş ayrılıkları olsa da, öşür veya yarım öşür zekâtının farz olduğu konusunda icma etmişlerdir.22

Muslims scholars have unanimously agreed on the obligation of the one-tenth or the half-tenth dues, although they may have differences about details.22

Bu bölümde farklı ilmî görüşleri inceleyeceğim, ardından bir karşılaştırma ve değerlendirme yaparak aralarından en doğru olanı seçeceğim.

In this section I will review the different scholarly opinions and then conclude with a comparison and reflection to select the best among them.

'Abdullah bin 'Umar ve bazı Tabiin, zekâtın yalnızca buğday, arpa, hurma ve kuru üzümde farz olduğunu düşünmüşlerdir. Bu görüş, Musa bin Talha, el-Hasan, İbn Sîrîn, el-Hasan bin Salih, İbn Ebî Leyla, İbnu'l-Mübarek, Ebû Ubeyd ve Ahmed'den nakledilen bir rivayette de bulunmaktadır. İbrahim ise beşinci bir madde olarak mısırı eklemektedir. Bu görüşlerini desteklemek için şu delilleri ileri sürmektedirler:

'Abd Allah bin 'Umar and a few Followers consider zakah obligatory only on wheat, barley, date, and raisin . This is also reported from Musa bin Talhah, al Hasan, Ibn Sirin, al Hasan bin Salih, Ibn Abi Laila, Ibn al Mubarak, Abu 'Ubaid, and a report from Ahmad.23 Ibrahim adds a fifth item, corn.24 They provide the following documents in support of their view:

A. İbn Mace ve ed-Dâraḳutnî, Amr bin Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ederler ki: "Allah'ın Resulü ﷺ zekâtı yalnızca buğday, arpa, hurma ve kuru üzüm üzerine farz kılmıştır." İbn Mace'nin rivayetinde ise "mısır" da eklenmiştir.25

A. Ibn Majah and al Daraqutni report from Amr bin Shu'aib from his father from his grandfather that "The Messenger of God (p) only enacted zakah on wheat, barley, date, and raisin." Ibn Majah's version adds "corn."25

B. Ebu Burde'nin Ebu Musa ve Muaz'dan rivayet ettiğine göre, Elçi (s.a.v.) onları insanlara öğretmek üzere Yemen'e gönderdi ve bu dört gıdadan, yani buğday, arpa, hurma ve kuru üzümden başka sadaka almamalarını emretti.26

B. A report narrated by Abu Burdah from Abu Musa and Mu'adh that the Messenger (p) sent them to Yemen to teach people and ordered them not to take sadaqah except from these four foods - wheat, barley, date, and raisin.26

Ayrıca, bu dört üründen başkasına zekât farz kılan bir nass ya da bilinen bir icmâ yoktur. Diğer ürünler bu dört ürün kadar yaygın değildir ve onlara benzer sayılmamalıdır.

Moreover, there is no text or known ijma that imposes zakah on other than these four products. Other crops are not as common as these four and must not be considered similar to them.

Malik ve eş-Şafiî, tarımsal ürünlerin zekâta tabi olmasının zorunlu şartlarının yenilebilir olmak ve saklanabilir olmak olduğunu kabul ederler. Buna göre buğday, arpa, mısır, tahıl ve pirinç, hepsi zekâta tabidir. "Yenilebilir olma" ile kastettikleri, ürünün ikincil bir gıda değil, insanların geçimleri için normalde yediği temel bir gıda maddesi olmasıdır.

Malik and al Shafi'i consider edibility and preservability as the necessary conditions for zakatability of agricultural products. Consequently, wheat, barley, corn, grain, and rice are all zakatable. By "edibility" they mean that the item should be a major foodstuff and not a secondary one, an item that people normally eat for subsistence.

Bu nedenle badem, ceviz ve fıstık, saklanabilmelerine rağmen zekâta tabi değildir; elma, nar, armut, şeftali ve erik de kurutulup saklanamadıklarından zekâta tabi değildir. Malikîler incir konusunda zekâta tabi olup olmadığı hususunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir.

Consequently, almond, walnut, and pistachio are not zakatable although they can be stored, while apples pomegranates, pears, peaches, and plums are also not zakatable because they cannot be dried and stored. Malikites differ on the zakatability of figs.

Mālik'in kendisinin incir, erik, nar ve bütün meyveleri zekâttan muaf tuttuğu rivayet edilmiştir,27 bazı öğrencileri ise yenilebilir olma ve saklanabilir olma şartlarının gerçekleştiği gerekçesiyle inciri zekâta tabi görmektedir.28 El-Huraşî, nohut, mercimek, buğday, arpa, pirinç, hurma, zeytin, kuru üzüm, susam ve diğerlerini içeren yirmi zekâta tabi gıda maddesi saymaktadır.29

Malik himself is reported to have excluded figs, plums, pomegranates and all fruits from zakah,27 while some of his disciples consider figs zakatable because the two conditions of edibility and storability are fulfilled.28 Al Khurashi counts twenty zakatable food items which include garbanzo beans, lentil, wheat, barley, rice, dates, olives, raisin, sesame, and others.29

Kurtubi, eş-Şafi'nin, hurma ve üzümden başka meyvelerde farz olan zekâtın bulunmadığı görüşünde olduğunu aktarır; çünkü Peygamber ﷺ bu iki üründen zekât almıştır, bunlar Hicaz'da korunabilen başlıca gıda maddeleridir. Buna karşılık ceviz ve badem, kuru oldukları halde zekâta tabi değildir; çünkü Hicaz'da başlıca gıda maddesi değillerdi, yalnızca meyve olarak kullanılırlardı. Şafi'nin devamla dediğine göre, zeytin de zekâta tabi değildir; çünkü bir ayette nar ile birlikte anılmıştır: "Zeytin ve nar"

Ahmed'in el-Muğnî'de nakledildiğine göre, bu üç şartın, ürünün bir gıda maddesi olup olmamasına bakılmaksızın, zekâta tabi olması için yerine getirilmesi gerekir.36 Buna göre tahıl, pamuk, susam, bazı sebzeler ve birçok meyve zekâta tabidir. Ancak elma, armut, şeftali ve kayısı gibi bazı meyveler ile salatalık, patlıcan ve havuç gibi bazı sebzeler zekâta tabi değildir.

Ahmad is reported in al Mughni to have said that these three conditions must be met for zakatability, whether the crop is a food item or otherwise.36 Thus grain, cotton, sesame, some vegetables and many fruits are included. However, some fruits like apple, pear, peach, and apricot and some vegetables like cucumber, eggplant, and carrot are all not zakatable.

Bu görüş, "Sema ile sulanan şeyde onda bir zekât vardır" sözünün genelliğine ve Peygamber'in (ﷺ) Muâz'a verdiği "Tahılın içinden tahıl al" emrine,37 ayrıca Müslim ve Nesâî'nin rivayet ettiği "Beş vesk'ten az olan tahılda veya hurmada zekât yoktur"38 sözüne dayanır. Bu son söz, zekâtın gerekmesi için ölçülebilir olmanın şart olduğu anlamına gelir.39

This view is based on the generality of the saying: "There is one tenth obligatory on that which is watered by the sky " and the Prophet's order to Mu'adh: "Take grain out of grain,"37 and the saying: "There is no zakah on grain or date that are less than five wasq"38 reported by Muslim and al Nasa'i. This last saying means that for zakatability the measurability is a required condition.39

Ebu Hanife'ye göre, kâr amacıyla ekilip biçilen her şey zekâta tabidir. Doğal ormanlar, çalılıklar ve kendiliğinden biten bitkiler ise, sahiplerinin araziyi kereste veya yem bitkisi yetiştirmek için kullanma niyeti olmadığı sürece zekâta tabi değildir. Bu durumda ise bu ürünler zekâta tabi olur.40 Ebu Hanife, yenilebilirlik, kurutulabilirlik, bozulmama ve ölçülebilirlik şartlarından hiçbirini dikkate almaz.

According to Abu Hanifah anything that is planted and harvested with the intention of making a profit, is zakatable. Natural forests, bushes and plants that grow on their own are not zakatable except when the owners intend to use the land for lumber or fodder plantation. In this case those products become zakatable.40 Abu Hanifah does not consider any of the conditions of edibility, driability, non-perishability, or measurability.

Davud ve onun zahiri takipçileri bu konuda Ebu Hanife ile aynı görüştedir. Bu görüşün Ömer bin Abdülaziz, Mücahid, Hammad ve Nehai'den bir rivayette de yer aldığı nakledilmektedir.41 Ebu Yusuf ve Muhammed ise sebzelerin zekâta tabi olması konusunda hocaları Ebu Hanife ile aynı fikirde değildirler.

Daud and his zahiri disciples go along with Abu Hanifah on this issue. This is also reported to be the view of 'Umar bin Abd al Aziz, Mujahid, Hammad and a report from al Nakha'i.41 Abu Yusuf and Muhammad do not agree with their teacher Abu Hanifah on the zakatability of vegetables.

Ebû Hanîfe'ye ve onun iki öğrencisine göre şeker kamışı, safran, pamuk ve diğer lifler, bütün meyveler ve baharatlar zekâta tabidir. Sebzeler de yalnızca onun görüşüne göre zekâta tabidir. Ebû Hanîfe, görüşünü desteklemek için şunları ileri sürer. Birincisi, el-Bakara suresindeki "Sizin için yerden çıkardığımız şeylerden" ayetinin genel ifadesinin, tarımsal ürünlerden hiçbirini istisna etmediğini söyler. İkincisi, "Ekin biçildiği gün hakkını ver" ayeti, birçok çeşit ağaç ve meyveden söz edildikten sonra gelmektedir.

According to Abu Hanifah and his two disciples, sugarcane, safran, cotton, and other fibers, all fruits, and spices are zakatable. So are vegetables, in his view only. Abu Hanifah uses the following in support of his opinion. Firstly, he says the general terms of the verse in surah al Baqara "and from what We have produced for you from the earth" make no exception of any agricultural products.42 Secondly, the verse "and render its right dues on the day of its harvest" comes after the mention of several kinds of trees and fruits.

Eğer zekât meyvelere uygulanıyorsa, sebzelere de uygulanması gerekir; çünkü sebzeler üretilmesi ve fakirlere ve muhtaçlara ulaştırılması daha kolaydır, tahıllardan bile daha kolaydır.43 Üçüncüsü, "Gökten yağmurla sulanan üründen onda bir, kovayla sulanan üründen ise yirmide bir zekât gereklidir" sözü, yenilebilir ya da yenilemez, çabuk bozulan ya da bozulmayan, ölçülebilir ya da ölçülemez ürünler arasında bir ayrım yapmamaktadır.

Ebu Hanife'nin görüşü en güçlü olanı gibi görünmektedir. Bu görüş, zekatın genel amaçlarına ve Kur'an ile Sünnet metinlerinde ifade edilen, uygulamasındaki adalete uygundur. Ayrıca şunu da hatırlamalıyız: Bu görüş, Ömer bin Abdulaziz, Mücahid, Hammad, Davud ve en-Nehai gibi birçok büyük âlimin görüşüdür.44 Dört yiyecek maddesinden söz eden birkaç rivayet ise ya munkati' (kesintili) ya da zayıftır.45 Bu rivayetleri kabul etsek bile, zekatın dört maddeyle sınırlandırılması, yalnızca Peygamber ﷺ zamanında mevcut olan maddelere yapılmış bir atıf olarak yorumlanabilir.46 Dikkat çekicidir ki dört mezhebin hiçbiri bu sınırlamayı kendiliğinden kabul etmemiştir.

The view of Abu Hanifah seems to be the strongest. It suits the general objectives of zakah and the justice of its implementation as expressed in the texts of Qur'an and Sunnah. We must also remember that this is the opinion of several great scholars such as 'Umar bin Abd al Aziz, Mujahid, Hammad, Daud, and al Nakha'i.44 The few sayings that talk about four food items are either munqati' (interrupted) or weak.45 Even if one were to accept the sayings, the restriction to the four items can be interpreted as a mere reference to items present at the time of the Prophet.46 It is remarkable that none of the four schools of thoughts took such limitation for granted.

Şaşırtıcı bir şekilde, merhum Reşid Rıza da bu dar görüşü destekler; dört başka ürünün yanına mısırı ekledikten sonra şöyle der: "Kıyasla bir şey eklenmesi gerekiyorsa, bu pirinçtir, özellikle pirincin temel geçim kaynağı olduğu bölgelerde." 47 Bu durum şaşırtıcıdır, çünkü Rıza'nın kendisi ticaret varlıkları konusunda genellik argümanını kullanır. Genellik argümanı, aslında âyetlerde geçen yer mahsulleri için, başka herhangi bir şeye göre daha uygundur.

Amazingly enough, the late Rashid Rida supports this narrow view, after he adds corn to the four other crops, saying 'If anything must be added by analogy it is rice especially in areas where rice is the main subsistence'.47 This is amazing because Rida himself uses the argument of generality with respect to trade assets. The generality argument is in fact more applicable to the produce of earth that is referred to in the verses than to any thing else.

Öte yandan, İbn el-Arabî gibi bir Mâlikî, Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eserinde Ebû Hanîfe'nin görüşünü desteklemektedir.48 Ayrıca Tirmizî şerhinde şöyle yazar: "En güçlü görüş Ebû Hanîfe'nin görüşüdür; çünkü bu görüş muhtaçlara daha faydalıdır, nasların genel ifadeleriyle daha çok desteklenmektedir ve Allah'ın lütfuna şükrün ifadesi olarak daha uygundur."

Cumhurun, Sahabe ve Tabiin döneminden itibaren âlimlerinin çoğunluğu, ekinin zekâta tabi olması için en az beş vesk olması gerektiği görüşündedir. Bu görüşe, Peygamber'in (ﷺ) "Beş vesktan az olan şeyde sadaka yoktur" sözü delil gösterilmektedir; bu söz sahih ve üzerinde ittifak edilmiş bir hadistir.61 Ebu Hanife ise ürünün miktarına bakılmaksızın ekinde zekâtın farz olduğunu söylemektedir; çünkü Peygamber'in (ﷺ) "Gökyüzünün suladığı şeyde onda bir vardır" sözü geneldir. Bu da sahih olup Buhârî ve başkaları tarafından rivayet edilmiştir.62 Ebu Hanife'ye göre nisap şartı burada geçerli değildir, çünkü bir yıl geçmesi şartı da aranmamaktadır. Yahya b. Âdem, İbrahim en-Nehaî'den de benzer bir görüş nakletmektedir.63 Ata'nın da aynı görüşte olduğu söylenmektedir.64 Ebu Recâ el-Utaridî, İbn Abbas'ın Basra'da taze soğan demetlerinden bile zekât topladığını belirtir.65 Ayrıca İbn Hazm, Mücahid, Hammâd, Ömer b. Abdulaziz ve en-Nehaî'nin, miktarı az ya da çok olsun, toprak ürününün tamamında zekâtı farz gördüğünü bildirir; son üç isimden gelen rivayetler son derece sağlamdır.66 Ömer b. Abdulaziz, ıspanak ve benzeri her demetten bir demetin zekât olarak verilmesi gerektiğini söylemektedir.67 Dâvûd ez-Zâhirî ise ölçülebilir ürünlerde beş vesk şartının gerekli olduğunu, ölçülemeyen ürünlerde bu şartın aranmadığını ileri sürer.68 Bu görüş, yukarıdaki iki görüşün bir uzlaştırması gibi görünmektedir.69 el-Bahr'ın müellifi, el-Bâkır ve en-Nâdir'den bir başka görüş nakleder: Nisap şartı yalnızca hurma, kuru üzüm, buğday ve arpada gereklidir, çünkü bunlar Peygamber (ﷺ) zamanında en yaygın gıda maddeleriydi.70 eş-Şevkânî şöyle yorumlar: "Bu, herhangi bir destekleyici delil olmaksızın genel bir metni sınırlamak gibi görünüyor."71

The majority of Muslim scholars since the eras of the Companions and Followers believe that crops must be at least five wasq to be zakatable,60 based on the Prophet's saying, "No sadaqah is obligatory on anything less than five wasq," a correct and agreed upon saying.61 Abu Hanifah says zakah is obligatory on agriculture regardless of the amount of crop, since the saying of the Prophet,''A one-tenth due is obligatory on that which the sky waters," is general. This is also correct and reported by al Bukhari and others.62 According to Abu Hanifah the condition of nisab is not applicable because the condition of the passage of one year is not required. Yahya bin Adam reports a similar opinion from Ibrahim al Nakha'i.63 'Ata is said to be of the same view.64 Abu Raja'al 'Utaridi says Ibn 'Abbas used to collect zakah in Basrah even from bunches of fresh onions.65 Furthermore, Ibn Hazm indicates that Mujahid, Hammad, 'Umar bin 'Abd al Aziz, and al Nakha'i all obligated zakah on all the land produce, whether big or small in quantity. Reports from the last three are extremely correct.66 Umar bin 'Abd al 'Aziz says that of each bunch of spinach and the like, one bunch must be paid as zakah.67 Daud al Zahiri holds that for items that are measurable, the condition of five wasq is necessary, while this condition does not apply to crops that are not measurable.68 This seems to be a reconciliation of the above two sayings.69 The author of al Bahr reports yet another opinion from al Baqir and al Nadir, that nisab is a necessary condition only on date, raisin, wheat, and barley, since these were the most common foodstuff at the time of the Prophet (p).70 Al Shawkani comments, "This looks like restricting a general text without any supportive evidence."71

Ebu Hanife'nin, nisap gözetmeksizin her miktara zekât farz kılma görüşü, bu bölümün başında zikredilen doğru söz ile çelişmektedir. Aynı zamanda zekâtın yalnızca zengin kimselerden alınacağı ve zenginliğin ölçüsünün nisap olduğu yönündeki genel ilkeyle de açıkça çatışmaktadır. İki sözün görünürdeki karşıtlığı bir delil değildir, çünkü her ikisi de çelişkiyi ortadan kaldıracak şekilde yorumlanabilir. İbnu'l-Kayyim'e göre, "Gök suyunun sulayıp yağmurla sulandığı üründe onda bir vardır" sözü, onda bir oranının gerektiği durumlarla yarım onda bir oranının yeterli olduğu durumlar arasında ayrım yapmak bağlamında söylenmiştir. Bu söz nisap meselesine dokunmamaktadır. Öte yandan beş vesk hakkındaki söz, nisap konusunda açık bir nastır. Bunun, birincisinin genel ifadesiyle itiraz edilemez.72

Abu Hanifah's opinion in obligating zakah on any quantity, with no consideration of nisab, contradicts the correct saying mentioned at the beginning of this section. It also appears to be in direct conflict with the general principle that zakah is levied on the rich alone, and nisab is the criterion for richness. The seeming opposition of the two sayings is not an argument, because both of them can be interpreted in such a way that remove contradiction. According to Ibn al Qayyim, "the saying 'A one-tenth due is obligated on which the sky waters' is said in the context of distinguishing between cases that require a rate of one-tenth and cases where a rate of only a half-tenth is required. This saying does not touch the matter of nisab. On the other hand, the saying of the five wusq is a clear text on the issue of nisab. This cannot be challenged by the general text of the former saying."72

İbn Kudâme şöyle der: "'Beş vesktan azına sadaka farz değildir' sözü özeldir; bu yüzden nisabın belirlenmesinde öncelik taşır. Bu, develer ve gümüş gibi zekâta tabi diğer mallardaki duruma benzer. Her iki durumda da malın zekâta tabi olduğunu belirtmek amacını taşıyan genel ifadeler vardır; nisabı belirlemek amacını taşıyan metinler de vardır, örneğin: 'Beş deveden azına sadaka farz değildir' ve 'Beş ukiyyeden azına sadaka farz değildir.'" İbn Kudâme devamla şöyle der: "Ziraatte bir yılın geçmesi dikkate alınmaz, çünkü hasat zamanı toprağın büyümesinin tam döngüsünü temsil eder. Dolayısıyla nisap ile bir yılın geçmesi arasında bir bağlantı olmamalıdır. Son olarak, nisap zekât konusunda zenginliğin belirleyicisidir ve zekât yalnızca zengin olanlara farz kılınmıştır."73

Ibn Qudamah says, "Since the saying 'There is no sadaqah obligatory on that which is less then five wasq is specific, it has priority in determining nisab. This is like the case of other zakatable items, such as camels and silver. In both cases there are general sayings whose purpose is to indicate the zakatability of the item, while there are texts whose purpose is to set nisab, like 'There is no sadaqah obligatory on that which is less than five camels.' and 'There is no sadaqah obligatory on that which is less than five uqiyyah." Ibn Qudamah goes on "The passage of a year is disregarded in agriculture because the time of harvesting represents the complete cycle of growth for the land. So there should be no association between nisab and the passage of a year. Finally, nisab is the determinant of richness in matters of zakah, and zakah is only obligated on the rich."73

Doğru rivayetler, nisabın beş vesk olduğunu belirler. Bir vesk, oybirliğiyle altmış sa'a eşittir.

Correct sayings determine nisab at five wasq. A wasq unanimously equals sixty sa'.

Bu konu bir hadiste de geçmektedir; ancak bu hadis zayıftır.74 Buna göre bir nisap üç yüz sa'dır. Bu tahmin üzerinde icmâ bulunduğu, İbnu'l-Munzir tarafından nakledilmektedir.75

This is even mentioned in a saying, although it is a weak one.74 A nisab is thus three hundred sa'. Unanimity on this estimation is mentioned by Ibn al Mundhir.75

Lisânu'l-Arab'da geçen sâ', Medine'de kullanılan bir hacim veya kapasite ölçüsüdür. Dört mudd'a eşittir. Fıtır zekâtı ile ilgili birkaç hadiste zikredilmiştir.76 Rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ, guslü için bir sâ' (su), abdesti için ise bir mudd kullanırdı.77 Dolayısıyla Peygamber ﷺ'in sâ'ı dört mudd'dur.

Sa' as in Lisan al 'Arab is a measure of volume or capacity used in Madinah. It equals four mudd. It is mentioned in several sayings with regard to the zakah of breaking the fast.76 It is said that Prophet (p) used one sa' (of water) for his washing (ghusl) and one mudd for his ablution (wudu')77, so the sa' of the Prophet is four mudd.

Bir mudd, iki elin parmakları açık olarak birbirine konulduğunda doldurduğu miktara eşittir. Peygamber (s.a.v.) ölçü birimlerini standart hâle getirmiş ve İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: "Ölçülerin (standart olanı) Medine ölçüleridir, ağırlıkların (standart olanı) ise Mekke ağırlıklarıdır."78 Medine halkı çiftçilerdi ve onların ölçü birimleri daha yaygın bilinen ve daha doğru olanlardı; Mekke halkı ise tüccarlardı ve onların ağırlıkları daha yaygın ve daha doğru olanlardı.

One mudd equal what fills the two hands put by each other with fingers stretched. The Prophet (p) standardized measures of capacity, stating, as narrated by Ibn 'Umar, "The (standard) measures are the measures of Madinah, and the (standard) weight are the weights of Makkah."78 People of Madinah were farmers and their measures of capacity are more widely known and more accurate, while people of Makkah were men of trade, and their weights were more common and more accurate.

Ebu Hanife ve onun talebeleri — Iraklılar — bir sa'ın ağırlığını sekiz Bağdat ratlı olarak tahmin ederken, Malik, Şafiî, Ahmed ve diğerleri — Hicazlılar — onu beş ve üçte bir ratl olarak tahmin ederler.

Abu Hanifah and his disciples --- Iraqis -- estimate the weight of one sa' at eight Baghdadi ratl, while Malik , Shafi'i, Ahmad and others -- Hijaziz -- estimate it at five and one third ratl.

Irak'lı fıkıhçılar, Ömer'in döneminde sa'ın sekiz ratl ağırlığında olduğunu ileri sürerler.79 Ayrıca Peygamber ﷺ'in gusül için sekiz ratl, abdest için iki ratl kullandığı ya da gusül için bir sa' ve abdest için bir mudd kullandığı iddiasına dayanırlar.80 Bu nedenle bir sa'ın sekiz ratl, bir mudd'un ise iki ratl'a eşit olması gerektiği sonucuna varırlar.

Iraqi jurists argue that the sa' at 'Umar's time weighted eight ratl.79 They also depend on the claim that the Prophet used eight ratl for his washing, two ratl for his ablution, or one sa' for his washing and one mudd for his ablution.80 They conclude that one sa' must equal eight ratl, while one mudd equals two ratl.

Hicazlıların delili, Medine halkının Peygamber dönemine kadar uzanan ve nesilden nesile süregelen yaygın uygulamasıdır. İbn Hazm şöyle der: "Bu durum Medine'de son derece yaygın bilinmektedir ve genç, yaşlı, salih, fasık, bilgili, cahil herkes için açıktır. Böyle bir gerçeği reddetmek, Mescid-i Haram'ın Mekke'de olduğunu ya da Medine'de Peygamber Mescidi'nin kubbesinin bulunduğu bilinen yeri reddetmek gibidir; bu, akıl dışı derecede saçmadır." Devamla şöyle diyor: "Ebu Yusuf bile Medine'yi ziyaret ettiğinde, görüşünü Hicazlı fakihlerin görüşüne çevirmiştir."81

As for the Hijazis, their evidence is the predominant practice of the residents of Madinah generation after generation from the time of the Prophet. Ibn Hazm says "This is overwhelmingly known in Madinah, and it is obvious to everybody, young or old, righteous or wicked, knowledgeable or ignorant. Rejecting such a fact is like rejecting the fact that the Grand Mosque is in Makkah or rejecting the known site in Madinah of the dome over the Mosque of the Prophet--- it is absurdly unreasonable," He continues, "Even Abu Yusuf, upon visiting Madinah changed his view to that of Hijazi Jurists."81

Bu, Beyhakî'nin el-Hüseyn bin el-Velîd'den rivayet ettiği hadisi kastediyor: "Hacdan dönen Ebû Yûsuf'u ziyarete gittik. Bize şöyle dedi: 'Bir süre beni endişelendiren bir meseleyi size bildirmek istiyorum. Medine'ye gidene kadar bu konuda kafam karışıktı. Orada sâ' ölçüsünü sordum; bugün kullandıkları sâ'nın Allah'ın Resulü ﷺ'nin kullandığı sâ' ile aynı olduğunu söylediler. Bunun bir delilini getirebilir misiniz diye sordum. Yarın delilimizi getireceğimizi söylediler. Ertesi gün, Ensar ve Muhâcirin'den yaklaşık elli yaşlı adam karşıma çıktı; her biri elinde birer sâ' ölçüsü taşıyordu.

Sa' içeriğinin ağırlığı konusundaki iki görüşü uzlaştırmak için üç önerme ileri sürülmüştür.

Three propositions are suggested to reconcile the two views on the weight of the contents of the sa'.

A. Bazı Hanefîler, Medine ratlının Bağdat ratlının üçte ikisi olduğunu ileri sürmektedir. İbnü'l-Hümâm da bu görüşü desteklemektedir. Bu, sâ'ın bir hacim ölçüsü olarak üzerinde ittifak edildiği, ancak ratlın ağırlığının Bağdat ile Hicaz arasında farklı olduğu anlamına gelir.85

A. Some Hanafites suggest that the ratl of Madinah is two thirds of the ratl of Baghdad. Ibn al Humam supports this proposition. It means that the sa' as a capacity measure is agreed upon, but the weight of the ratl is different between Baghdad and Hijaz.85

B. İbn Teymiyye, eskiden iki farklı hacim ölçüsünün bulunduğunu öne sürer: Hicaz ölçüsü olan ve yalnızca tahıl ile gıda maddeleri için kullanılan sa', ağırlık olarak beş buçuk rıtıl'a eşitti. Yalnızca sıvılar için kullanılan, yine sa' adı verilen başka bir ölçü ise ağırlık olarak sekiz rıtıl'a eşitti.86 Bu uzlaştırmaya göre rıtıl, Irak ve Hicaz'da aynıdır; ölçülen maddeye bağlı olarak ise iki farklı hacim ölçüsü vardır.

B. Ibn Taimiyah suggests that there used to be two measures of capacity; the Hijazi measure called sa' is used only for grain and foodstuff. A sa' of grain equals in wight five and one-third ratl. Another measure was used only for liquid, also called sa', and equaling eight ratl sin weight.86 According to this reconciliation, the ratl is the same in Iraq and Hijaz, while there are two different volume measures, depending on the material measured.

C. Modern çağımız için 'Ali Mubarak, uzlaştırmanın üçüncü bir yolunu öneriyor. Ona göre Irak ile Hicaz'da sa'ın hacmi arasında gerçek bir fark yoktur; ratl'ın bir ağırlık ölçüsü olarak aralarında da bir fark bulunmaz.87 Tahıl dolu bir sa'ı tartarsanız beş buçuk ratl gelir; su dolu bir sa'ı tartarsanız ise sekiz ratl gelir.

C. For our modern age, 'Ali Mubarak suggests a third way of reconciliation. He claims there is no real difference the volume of sa' in Iraq and Hijaz, nor is there a difference between their ratl as a measure of weight.87 If you weigh the one sa' full of grain, it is five and one-third ratl, and if you weigh one sa' full of water it is eight ratls.

Burada şunu belirtmek gerekir ki, sekiz rıtl yalnızca bir yaklaşımdır; çünkü suyun kesin ağırlığı sekiz rıtlden biraz azdır. Nitekim Mubarek'e göre Iraklılar suyun ağırlığını esas alırken, Hicazlılar tahılın ağırlığını esas almışlardır.

Nisabı beş vesk olarak belirlediğimizi, her veskin altmış sa' olduğunu inceledikten sonra, bunları çağdaş hacim ölçülerine kolayca aktarabiliriz. Nisabın miktarını ağırlık olarak vermek için, Ahmed'in yaptığı deneyi hatırlamamız gerekir. O, dolu bir sa' buğdayı tarttı; ağırlığı beş buçuk ratl idi. Bazı tarımsal ürünlerin, örneğin arpa veya mısırın, buğdaydan daha hafif olduğu bilinmektedir. Ehl-i hadis arasında bir sa'ın ağırlığının ortalama buğdayın beş buçuk ratl olduğu konusunda bir ihtilaf yoktur. Nisabın miktarının ağırlık ölçüleriyle değil, hacim ölçüleriyle belirlendiğini unutmamalıyız. Başka bir ürünün nisap hacminin aynı hacimdeki buğdaydan daha hafif gelmesi durumunda, o ürünün bu hacmi, daha hafif olmasına rağmen zekâta tabidir.91

After we studied the determination of nisab as five wasq, each wasq being sixty sa', we can easily transfer these to contemporary capacity measures.90 In order to give the amount of nisab in weight we must remember the experiment of Ahmad. He weighed a sa' full or wheat; the weight was five and one-third ratl.91 It is known some agricultural crops are lighter than wheat, such as barley or corn. There is no disagreement among ahl al hadith that the weight of a sa' is five and one-third ratl of average wheat. We must not forget that the quantity of nisab is determined in capacity measures and not in weight. If the volume of nisab of another crop happens to weigh less than the same volume of wheat, that volume of the other grain is zakatable in spite of its lighter weight.91

'Ali Mubarak, Bağdat rıtlını inceledi ve bir rıtlın dört yüz sekiz grama eşit olduğu sonucuna varır.92 Ayrıca bir sa' suyun 2,75 litre olduğunu tahmin eder.

'Ali Mubarak studied the Baghdadi ratl and concludes that one ratl equals four hundred and eight grams.92 He also estimates that one sa' of water is 2.75 liters.

Buna göre, bir sa' tahılın ağırlığı 2,176 kilogramdır. Basit bir hesapla bir vesk'in 130,56 kilogram buğday, yani 165 litre olduğunu buluruz. Bu da nisabın 825 litre veya 652,8 kilogram olduğu anlamına gelir.93

Consequently, the weight of one sa' of grains is 2.176 kilograms, By simple arithmetic we find that one wasq is 130.56 kilogram of wheat, or 165 liters. This means that the nisab is 825 liters or 652.8 kilograms."93

Bazı ürünler, sıkıştırılmadan ya da yoğunlaştırılmadan genellikle olduğu gibi kullanıldıkları için hacim ölçüleriyle ölçülemez; safran ve pamuk bunlara örnektir. Ebu Yusuf, bu tür ürünlerin zekâta tabi olup olmadığında ölçü olarak değerlerinin esas alınmasını önerir. Bunun için en ucuz tahıl olan arpanın, örneğin, bir nisabının değerini düşünmeyi ve bu değeri söz konusu ürünlere uygulamayı teklif eder.94

A few crops cannot be measured by capacity measures because they are usually administered without being condensed or pressurized, such as safron and cotton. Abu Yusuf suggests that the value of such products should be the criteria in zakatability. He proposes to consider the value of a nisab of the cheapest grain, barley, for example, and apply that value on these crops.94

Muhammed, ticarette fiilen kullanılan en büyük birimi, örneğin ton gibi bir birimi kullanmayı önermekte ve Peygamber'in zamanında vesk'in en yüksek ölçü birimi olduğunu belirtmektedir. Dolayısıyla bu yeni ürünler için, en yüksek ölçü birimlerinden beşini nisab olarak almamız gerekir.94 Bu, nisabın ülkeden ülkeye farklılık göstereceği anlamına gelmektedir. Bazı ülkeler metrik tonu, bazıları İngiliz tonunu, bazıları ise başka bir birimi kullanacaktır.

Muhammad suggests to use the largest unit used actually in trade, such as ton, for example, saying that the wasq was the highest unit of capacity measure at the time of the Prophet. Thus, for those new crops, we should take five of their highest units of measurement as a nisab.94 This definitely means nisab will differ from one country to another. Some countries will use the metric ton, others the English ton, and yet others may use a different unit.

Bazı fakihler, ölçüyle (hacim ölçüsüyle) ölçülmeyen bütün ürünlerde nisabın, değeri iki yüz dirheme denk gelen miktar olarak belirlenmesi gerektiğini ileri sürmektedir; bu görüşe göre para nisabı, ticaret malları üzerinde uygulandığı gibi aynı şekilde uygulanır.95 Son olarak Ahmed, tahıl nisabının ağırlık karşılığının kullanılmasını önermektedir.96 Bu, genellikle hacim ölçüleriyle ölçülmeyen ürünler için günümüzde 653 kilogramlık ağırlığın uygulanması gerektiği anlamına gelir. İbn Kudame, bu görüşlerin tümünü, bir nasstan, geçerli bir kıyastan ya da sağlam bir akıl yürütmeden yoksun olmakla suçlamaktadır. Ona göre zekât, herhangi bir asgari miktar gözetilmeksizin bütün mallarda farz kılınamaz; belirli ürünlerdeki nisabın tahmini de başka bir ürün esas alınarak yapılamaz; ayrıca değer dikkate alınamaz, çünkü tarım ürünlerinde zekâtın aynî olarak verilmesi esastır.

Nisabın takdiri, ürün satış için son şeklini aldıktan sonra (temizlendikten, süzüldükten, kabuğu soyulduktan vb.) kuru hâli üzerinden yapılmalıdır. Gazzali, el-Vecîz adlı eserinde beş vesk'in kuru hâlindeki kuru üzüm için ve tahıl için temizlenip kepeği ayrıldıktan sonra dikkate alınması gerektiğini yazar; taze olarak veya kepeğiyle birlikte satılan ürünler bunun dışındadır. Bu durumda nisab, onlar olduğu gibi üzerinden takdir edilir.98

The estimation of nisab should be done on the dry product after it takes its final form for sale (after cleaning, filtering, skinning, etc.). Al Ghazali in his al Wajiz writes that the five wasq must be considered in the dried form of raisin, and in grain after cleaning and removal of its bran, except for crops that are sold fresh or with their bran. In this case nisab is estimated on them as they are.98

Buhari, İbn Ömer'den rivayet eder ki Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Gökyüzünün ya da pınarların suladığı veya hiç sulanmayan topraklardan onda bir (öşür) vermek farzdır; hayvanlarla taşınan suyla sulanan topraklardan ise yarım onda bir (yarım öşür) vermek farzdır."99 Müslim, Cabir'den rivayet eder ki Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Nehirlerin ya da bulutların suladığı topraklardan onda bir vermek gerekir; deve ile taşınan suyla sulanan topraklardan ise yarım onda bir verilir."100 Yahya bin Adem, Enes'ten şöyle rivayet eder: "Allah'ın Elçisi, gökyüzünün suladığı topraklardan onda bir, hayvanlar veya kaplarla su taşıyan insanlar tarafından sulanan topraklardan ise yarım onda bir öşür farz kılmıştır."101 İbn Mace, Muaz'dan şöyle rivayet eder: "Allah'ın Elçisi ﷺ beni Yemen'e gönderdi ve gökyüzünün suladığı veya köklerinden yeraltı suyunu çeken topraklardan onda bir, kovalarla sulanan topraklardan ise yarım onda bir almamı emretti."102 Bunun sonucu olarak Ebu Ubeyd, makine kullanılmadan ve emek ödenmeden sulanan her şeyin, ister gökyüzünün yağmuruyla, ister nehir veya pınarlarla, ister köklerinden yeraltı suyunu çeken bitkilerle sulanmış olsun, üzerindeki vergisinin onda bir olduğu sonucuna varır.103 el-Mugni'nin yazarı şöyle yazar: "Kısacası, insanların, hayvanlarının veya makinelerinin masraf ve emeğinin söz konusu olduğu her durumda oran yarım onda birdir. Öte yandan, böyle bir masraf ve emek olmadan sulanan topraklardan onda bir alınır. Bunun sebebi, masrafın ürünün artışını etkilemesi ve zekât olarak ödenecek miktarı da etkilemesi gerektiği, dolayısıyla oranın düşürülmesidir."104 En-Nevevi ve başkalarına göre, su satın alınıp bedeli ödendiğinde de oran düşürülür.105

Al Bukhari reports from Ibn 'Umar that the Prophet (p) said, "A one-tenth due is obligatory on that which is watered by the sky or springs or that which is not watered at all, and a half-tenth is obligatory on that which is watered by carried water."99 Muslim reports from Jabir that the Prophet (p) said, "On that which rivers or clouds water, there is one-tenth due, and in that which is watered by water carried by camels, there is one half-tenth."100 Yahya bin Adam reports from Anas, "The Messenger of God imposed a one-tenth due on that which the sky waters, and a half-tenth due on that which is watered by animals or men carrying water in containers."101 Ibn Majah reports from Mu'adh, "The Messenger of God (p) sent me to Yemen and commanded me to collect one-tenth from that which the sky waters, or draws (underground) water through its roots, and half a tenth from that which is watered by pails."102 Consequently, Abu 'Ubaid concludes that anything irrigated without the use of machine and the payment of labor, whether by rain from the sky or by rivers or springs or what sucks in (underground) water through its roots, the charge on it is one-tenth.103 The author of al Mughni writes, "In all, whenever cost and effort from people or their animals or machines are involved, the ratio is half a tenth. On the other hand, things watered without such cost and effort are charged one-tenth. This is so because cost affects growth and must affect the amount paid as zakah, so the rate is reduced."104 When water is purchased and paid for, the rate is also reduced, according to al Nawawi and others.105

A. Bir bitki yarım yıl taşınan suyla sulanıyor, diğer yarım yıl ise yağmura bırakılıyorsa, zekâtın oranı yüzde yedi buçuk olur. İbn Kudâme şöyle der: "Bildiğim kadarıyla bu konuda bir ihtilaf yoktur; çünkü sulama bütün yıl boyunca yapılırsa oran yüzde beştir, dolayısıyla oran sulamanın miktarıyla orantılıdır."106

A. If plants are watered by carried water half of the year and the other half are left to rain, the percentage of zakah becomes seven and a half percent. Ibn Qudamah says "This is not disputed, to my knowledge, since if watering takes place for the whole year the ratio is five percent, so the ratio is proportional to watering."106

B. Bitkiler yılın çoğunluğunda sulanıyorsa, oran yüzde beş olur ve mevsimin küçük bir kısmı hesaba katılmaz. Aynı şekilde, mevsimin çoğunluğunda sulanmıyorlarsa oran yüzde on olmalıdır. Bu görüş Ata, es-Sevri, Ebu Hanife, eş-Şafiî'den nakledilen iki rivayetten biri ve Hanbelilerin resmî görüşüdür.107

B. If plants are watered most of the year, the ratio becomes five percent and the small portion of total season is disregarded. By the same token, the ratio must be ten percent if they are not watered most of the season. This is according to 'Ata, al Thawri, Abu Hanifah, one of two reports from al Shafi'i, and the official position of the Hanbalites.107

C. Sulamanın toplam mevsime oranı bilinmiyorsa, ihtiyatlı davranmak için uygulanacak oran onda bir olmalıdır.108

C. If the ratio of watering to the total season is not known the percentage applicable must be one-tenth, to be on the safe side.108

Geriye şu soru ortaya çıkıyor: sulama dışındaki masrafların zekât oranının düşürülmesinde dikkate alınıp alınmayacağı. Bunlara sulama için kanal ve hendek kazmak, yağmurlama sistemi kurmak ve benzeri işler dahil olabilir. İbn Kudame, kanal ve hendek masraflarının zekât üzerinde hiçbir etkisi olmadığı görüşündedir; çünkü bu tür masraflar arazinin ıslahı ve tarımsal kullanıma hazırlanması kapsamında zaten var sayılmaktadır.109 El-Rafi'i de benzer bir görüş bildirmektedir.110 El-Hattabi ise sulama kanallarının ilk maliyeti ile bunların bakım maliyetini birbirinden ayırır ve bu kanal ve kuyuların işletilmesi ile bakımı için her yıl önemli bir miktar öngörülüyorsa, oranın yüzde beşe indirilmesi gerektiği sonucuna varır.111 El-Rafi'i, bazı Şafiilerin de El-Hattabi ile aynı görüşte olduğunu aktarmaktadır.112

The question arises of whether costs spent on other than watering is considered in the reduction of the zakah percentage. This might include digging trenches and canals for irrigation, establishing a sprinkling system, and the like. Ibn Qudamah suggests that the cost of canals and trenches be of no effect on zakah because such cost is implied in the reclamation of land and its preparation for agricultural use.109 Al Rafi'i expresses a similar view,110 while al Khattabi distinguishes between the initial cost of irrigation canals and the cost of maintaining them, and concludes that if a substantial amount is assumed yearly for the operation and maintenance of such canals and wells, the rate must be reduced to five percent.111 Al Rafi'i reports that some Shafi'ites share the same view with al Khattabi.112

Elçi (s.a.v.) hurma ve üzüm için, hasattan önce, meyveler henüz ağaçtayken, gerçek ölçme ya da tartmaya gerek kalmadan bir tahmin yapma geleneğini başlattı. Uzmanlarca yapılan bu hasat öncesi tahminin amacı, verilmesi gereken zekâtın miktarını belirlemek ve çiftçiye, zekât tahsildarını beklemeden ürününü istediği zaman elden çıkarma özgürlüğü tanımaktır. 113 El-Hattabi şöyle der: "Bu hasat öncesi tahmin, çiftçilerin meyvelerini toplayıp satmaları için en uygun fırsatları değerlendirmesine olanak tanır; hasat gününde zekât memurlarını beklemek zorunda kalmadan, yeter ki tahmin yapılıp verilmesi gereken zekât miktarı belirlendiğinde çiftçi, zekâtın tahsildarına teslim edileceğini taahhüt etsin." 114 Ömer bin el-Hattab, Sehl bin Ebi Hasme, Mervan, el-Kasım bin Muhammed, el-Hasan, Ata, ez-Zührî, Amr bin Dinar, Malik, eş-Şafiî, Ahmed, Ebu Ubeyd, Ebu Sevr ve âlimlerin çoğunluğu hasat öncesi tahmini onaylar. Buna karşılık Ebu Hanife, bunu sadece bir tahmin ve spekülasyon olduğu gerekçesiyle kabul etmez.115

The Messenger (p) started a tradition of estimating the amount of dates and grapes before the harvest, while the fruits are still on the trees, with no need of actual measuring or weighing. The purpose of this pre-harvest estimation, made by experts, is to determine the amount of due zakah and to leave the farmer the freedom of disposing of the crop any time, without having to wait for the zakah collector.113 Al Khattabi says "this pre-harvest estimation allows farmers to take the best opportunities for collecting their fruits and selling them without having to wait for the zakah officers on the day of harvest, provided that when pre-estimation is done and the due amount of zakah is determined the farmer guarantees the delivery of zakah due to its collector.114 'Umar bin al Khattab and Sahl bin Abi Hathamah, Marwan, al Qasim bin Muhammad, al Hasan, 'Ata, al Zuhri, 'Amr bin Dinar, Malik, al Shafi'i, Ahmad, Abu 'Ubaid, Abu Thawr, and the majority of scholars approve of the pre-harvest estimation. On the other hand, Abu Hanifah does not accept it on the grounds that it is mere speculation.115

Çoğunluk, şu delilleri destek olarak sunmaktadır:

The majority provides the following supporting evidence:

1. Sa'id bin el-Müseyyeb, 'Attab bin Üseyd'den rivayet eder: "Peygamber ﷺ, hasattan önce üzüm ve meyveleri tahmin etmek üzere memurlar gönderirdi."116

1. Sa'id bin al Musayid reports from 'Attab bin Usaid "The Prophet (p) used to send officers to estimate--before the harvest--grapes and fruits."116

Ürünün olgunlaşmaya başladığı ve hasat zamanından önce, tahmin yapılması gerekir; çünkü bu tahminin ihtiyacı tam o sırada önem kazanır. Bu, yukarıda zikredilen Aişe'den (r.a.) gelen rivayete uygundur.122 Tahmin gerçek duruma göre çok uzak çıkarsa, verilmesi gereken zekât miktarı tahmin edildiği gibi kalır ve yeniden ayarlanması gerekmez. Kasım bin Muhammed, böyle bir soruya şöyle cevap vermiştir: "Tahmine göre ödeme yapmalısın. Hata, tahmini yapan kişinindir."123 Bu görüş aynı zamanda Malik'in de görüşüdür; yeter ki tahmin edici dürüst ve tecrübeli olsun, çünkü ona göre zekât miktarı bakımından tahmin kesindir.

Pre-harvest estimation must be done when fruits start to ripen and before the time of harvest, because the need for this estimation becomes important at that time. This is in accordance with the saying from 'A'ishah mentioned above.122 If estimation is found to be far from actual reality, the due amount of zakah remains as estimated and need not be adjusted. Al Qasim bin Muhammad answered such a question with "You must pay according to the estimation. It is the error of the person who made it."123 This is also the opinion of Malik, provided that the estimator is honest and experience, because according to him the estimation is final as far as the due amount of zakah is concerned.

Ebû Ubeyd şöyle yorumluyor: "Bu, farkın normal alışverişlerde genellikle göz ardı edilen makul sınırlar içinde olması durumunda kabul edilebilir; ancak fark büyükse, diğer alışverişlerde olduğu gibi bir düzeltme yapılması gerekir."123

Abu 'Ubaid comments, "This is agreeable if the variance is withing reasonable limits which are usually forgiven in normal transactions, but if the difference is big, a correction becomes due like in other transactions."123

İbn Hazm, tahmincinin hatasının veya dürüst olmamasının düzeltilmesi gerektiğini savunur; çünkü God şöyle buyurmaktadır: "Adaletin ve dengenin koruyucuları olun." Tahmin gerçek miktardan fazla ya da az olsun, zekât verenin ya da zekât alanın her ikisine de haksızlıktır. Tahmincinin bir hata yaptığı ya da dürüst olmadığı iddiası, somut delillerle kanıtlanmalıdır.124 Bununla birlikte, Ebû Ubeyd'in görüşünün daha makul ve uygulanabilir olduğuna inanıyorum.

Ibn Hazm argues that the mistake of the estimator or his dishonesty must be corrected because God says "Be establishers of justice and balance." Whether the estimation is more or less than actuality, it is unjust to either the payer or the recipient of zakah. A claim that the estimator made an error or was dishonest must be proven by factual evidence.124 However, I believe that the opinion of Abu 'Ubaid is more reasonable and practical.

Cumhurun görüşüne göre yalnızca hurma ve üzüm hasattan önce tahmin edilebilir ve bu tahmin diğer meyvelere uygulanmamalıdır. Malik ve Ahmad'ın görüşü de budur.125 Zührî, Evzâî ve Leys ise zeytin gibi diğer meyvelere de hasattan önce tahmin uygulanmasını genişletmişlerdir; çünkü bu ihtiyaç, hurma ve üzümde olduğu gibi diğer meyveler için de mevcuttur.126

The majority of scholars believes that only dates and grapes can be estimated before the harvest, and this estimation must not be applied to other fruits. This is also the view of Malik and Ahmad.125 Al Zuhri, al Awza'i, and al Laith extend pre-harvest estimation to other fruits such as olives, because the need for such an estimation exists with respect to other fruits the same way it exists for dates and grapes.126

Sonuç olarak, hasat öncesi tahminin her meyve için yalnızca ihtiyaca göre uygulanması gerektiği kanaatindeyim. Bu mesele, insanların pratik tecrübelerine ve uzmanların görüşlerine olduğu kadar, çağın teknolojisine de bağlıdır. Zekat görevlilerinin veya çiftçilerin yararına olmak üzere herhangi bir meyve için hasat öncesi tahmine ihtiyaç duyulursa, bu, hurma ve üzüm tahminine kıyasen uygulanabilir.

I conclude that pre-harvest estimation must be practiced only according to need, whatever the fruit. This is a matter that depends on the practical experience of people and the opinions of experts as well as on the technology of the times. If pre-harvest estimation is needed for any fruit for the benefit of zakah administrators or farmers, it can be applied in analogy to estimation of dates and grapes.

Zekâtı verilecek ürünlerin miktarının tahmin edilmesinde ödeyenin lehine kolaylık gözetilmesi gerektiğini gösteren birkaç delil vardır. Bunlar şunlardır:

There are several indications that the estimation of the amount of zakatable crops should be easy on the payer. These include the following:

1. Sehl bin Ebi Hasme, Peygamber ﷺ'den şöyle rivayet eder: "Tahmin yaptığınızda üçte birini bırakın; eğer bunu yapmazsanız dörtte birini (sayılmadan) bırakın."

1. Sahl bin Abi Hathamah narrates from the Prophet (p) "When you estimate, leave one-third, and if not leave one-fourth (uncounted)".

2. İbn Abdilberr, Cabir'den naklen Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet eder: "Hesabı hafif tutun..."127

2. Ibn 'Abd al Barr reports from Jabir from the Prophet (p) take it easy in estimation . . ."127

3. Ebu Ubeyd, Mekhul'den şöyle rivayet eder: "Allah'ın Resulü ﷺ tahmin edicileri gönderdiğinde onlara şöyle derdi: 'Kolaylık gösterin, çünkü bahçelerde genellikle sadaka olarak bırakılan ağaçlar ve yoldan geçenlerin yemesi için bırakılan ağaçlar bulunur.'"128

3. Abu 'Ubaid reports from Makhul "When the Messenger of God (p) sends estimators he tells them, "Make it easy, because orchards usually include trees left for charity and trees left for passers-by to eat from."128

4. Evza'î'nin rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Bize ulaştığına göre Ömer bin el-Hattâb, tahmin yaparken insanlara kolaylık gösterilmesini söylemiş; çünkü ağaçlarda genellikle sadaka olarak ayrılanlar, yoldan geçenler ve aile fertlerinin yiyebileceği meyveler bulunur."129

4. Al Awza'i is reported to have said, "It reached us that 'Umar bin al Khataab said to make it easy for people when you estimate, since trees usually include those designated for charity, passers-by, and family to eat from."129

5. Beşir bin Yesar'dan rivayet edilmiştir: Ömer bin el-Hattab, Ensar'dan Ebu Hasme'yi Müslümanların meyvelerinin tahmini değerini belirlemek üzere gönderdi ve ona şöyle dedi: "Onları ağaçlarının arasında yerken bulursan, yedikleri ağaçları sayma."130

5. From Bashir bin Yasar, "'Umar bin al Khattbb sent Abu Hathamah from al Ansar to make the estimation of fruits of Muslim, and told him, 'If you find them among their trees eating, don't count the trees they are eating from.'"130

Ürün sahiplerinin borçlarından iki tür olabilir: birincisi ürünün kendisi için yapılan çiftçilik masraflarının ödenmesi amacıyla alınan borçlar, ikincisi ise kişisel ve diğer amaçlar için alınan borçlar. Ebu Ubeyd, Cabir bin Zeyd'den, çiftçilik ve aile ihtiyaçları için alınan borçlar hakkında şunu rivayet eder: İbn Abbas, "Araziye harcanan borçlar önce ödenmelidir" demiş, İbn Ömer ise "Hem çiftçilikten hem de aileden kaynaklanan borçlar düşülmelidir" demiştir.138 Yahya bin Adem, İbn Ömer'den şöyle nakleder: "Çiftçi önce borçlarını ödemeye başlamalı, sonra kalan miktardan zekat vermelidir." İbn Abbas ise "Çiftçilik için harcanan borçlar ödenmeli, geriye kalan zekâta tabidir" demektedir.139 Açıkça görülüyor ki İbn Abbas ile İbn Ömer, çiftçilik borçlarının düşülebileceği konusunda hemfikirdir; ancak aile ve kişisel kullanım için alınan borçların düşülüp düşülmeyeceği konusunda görüş ayrılığı içindedirler.

Two kinds of debts may be owed by owners of crops, namely debts accrued for payment of farming expenses for the crops themselves, and debts for personal and other purposes. Abu 'Ubaid reports from Jabir bin Zaid about debts for farming and debts for family use that Ibn 'Abbas said "Debts spent on the land must be paid back first," and Ibn 'Umar said, "Both debts on farming and family must be deducted."138 Yahya bin Adam quotes Ibn 'Umar, "The farmer should start paying back his debts, then must pay zakah on the residual," while Ibn 'Abbas says that "debts spent on farming must be paid back and the residual is zakatable."139 Obviously, Ibn 'Abbas and Ibn 'Umar agree that debts on farming are deductible, but they do not agree on deducting debts for family and personal use.

Ebu Ubeyd, Mekhul'dan şöyle naklediyor: "Zekât, borçlar düşüldükten sonra kalan mal üzerinden ve bu mal zekâta tabi olma şartlarını taşıyorsa vacip olur."140 Benzer görüşler Ata ve Tavus'tan da, ayrıca Sufyan es-Sevri de dahil olmak üzere bir grup Irak fakihinden rivayet edilmiştir.140141

Abu 'Ubaid reports from Makhul, "zakah is only due on the residual after debts are deducted, if it satisfies zakatability conditions."140 Similar views are reported from 'Ata and Taus,140 as well as a group of Iraqi jurists, including Sufyan al Thawri.141

Ahmad'den iki rivayet vardır: biri İbn Abbas'ın görüşüne uygun, diğeri ise İbn Ömer'in görüşüne uygundur. İbn Kudame şöyle yorum yapar: "Bir rivayete göre, bütün borçlar düşülür; kalan miktar nisap miktarına veya daha fazlasına ulaşırsa üzerinden onda bir (zekat) vacip olur, çünkü konumuz zekattır ve kural, borçların düşülmesidir."142

Tarım arazisi sahibi tarafından işletildiğinde, zekâtı sahibinin kendisi öder; ancak arazisini karşılıksız olarak başka birinin ekip biçmesi için ödünç verirse, zekât bu durumda ekici üzerine düşer.153

When agricultural land is farmed by the owner, its zakah is due from the owner himself, but when the owner lends his land, free of charge, for someone else to farm, zakah is then due on the farmer.153

Şer'i şartlara uygun olarak, ortakçılık (muzara'a) gibi belirli ortaklık biçimleriyle tarım yapıldığında, her ortak, kendi payının nisaba ulaşması hâlinde, tek başına ya da kendisine diğer kaynaklardan gelen ürünle birleştiğinde, kendi payından zekât vermekle yükümlü olur. Bir ortağın payı nisap şartını karşılamıyorsa, o pay zekâta tabi değildir; ancak diğer ortak veya ortaklar zekâtla yükümlü olabilir. Şafiî bu konuda farklı görüştedir: ortaklığın toplam ürünü nisaba ulaşırsa, bu ürün zekâta tabi olur ve ortaklar, üründen aldıkları paya oranla zekât vermekle yükümlü olurlar.154

When farming is done in certain forms of partnership, such as sharecropping , within the conditions required in Shari'ah, each partner becomes responsible for zakah on his or her own share, if the partner's share reaches nisab, either alone or when combined with output accruing to the partner from other sources. If the share of a partner does not fulfill the condition of nisab, he is not zakatable, although the other partner or partners may be zakated. Al Shafi'i differes on this issue, suggesting that if the total output of the partnership reaches nisab, it becomes zakatable and the partners are obliged to pay zakah, each in proportion to his or her share in the output.154

Toprak, çiftçiye belirli bir miktar para veya herhangi bir mal karşılığında kiraya verildiğinde, Ebu Hanife'ye göre zekât (onda biri veya yirmide biri) toprak sahibinin üzerine vacip olur. Ona göre zekât, genellikle üründen alınmasına rağmen, aslında toprağa konulan bir vergidir.

When land is rented to the farmer for a given amount of money or any commodity, zakah (the ten or five percent) becomes due on the owner, according to Abu Hanifah. He argues that zakah, though usually collected from the output, is in fact a levy on the land.

Kiralamada arazi, mülk sahibinin mülküdür, kiracının değil; zekât da arazi üzerinde bir yükümlülük olduğu için, tıpkı harâc gibi, onu ödemek mülk sahibinin sorumluluğundadır.155 Kiralama, ekim gibidir; arazinin bir tür artışıdır ve bu artıştan zekât verilir.156 Benzer bir görüş en-Nehâî'den de nakledilmiştir.157

In renting, the land remains owned by the owner and not by the user, and since zakah is a charge on the land, similar to kharaj, it is his responsibility to pay it.155 Renting is like farming, a sort of growth of the land, and out of this increase zakah is paid.156 A similar view is reported by al Nakha'i.157

Öte yandan çoğunluk, zekâtın kiracıya yükletilmesi gerektiği görüşündedir; çünkü zekât toprağa değil, ürüne konulan bir vergidir. Buna göre zekâtın sorumluluğu ürünün sahibine aittir. Ibn Rushd ile birlikte, zekâtın felsefesinde bir ayrılık olduğu bizim için açıktır. Zekât toprak üzerine mi, ürün üzerine mi, yoksa ikisi birlikte mi konulmuştur? Zekâtın hem toprak hem ürün üzerine birlikte konulduğunu söyleyen kimseye rastlanmıyor, oysa gerçek durum bu gibi görünüyor. Toprak sahibi ile çiftçi aynı kişi olduğunda sorun ortaya çıkmaz; ancak toprak sahibi ile çiftçi farklı kişiler olduğunda, çoğunluk zekâtın üründen ödendiği için onun sorumluluğunun ürünün sahibine ait olduğunu savunur. Ebu Hanife ise zekâtın dayanağı olarak toprağın kendi bereketini, yani büyümesini esas alır.158

On the other hand, the majority is of the opinion that zakah is charged to the renter, on the grounds that zakah is a levy on the output and not on the land. Consequently, the owner of the output is responsible for zakah. It becomes obvious to us, along with Ibn Rushd, that there is a difference in the philosophy of zakah. Is it on the land or on the output, or maybe on both together? There seems to be no one who mentions that zakah could be on both land and output together, although this looks to be the truth of the matter. When the owner is the same as the farmer, the problem does not exist, but when the owner and the farmer are different persons, the majority argues that since zakah is paid out of the output it is responsibility of the person who owns the output, while Abu Hanifah refers to the basis of zakah, which is the growth of the land itself.158

İbn Kudame çoğunluğun görüşünü tercih eder. Ebû Hanîfe'nin görüşüne itiraz ederek, eğer zekât arazi üzerine bir yükümlülükse, arazi ekilmese bile alınması gerektiğini söyler; özellikle de Ebû Hanîfe'nin zekâta benzer gördüğü harâcın, ekim ve üretim olsun olmasın alındığını hatırlatır. Ayrıca, zekât arazi üzerine ise, miktarının üretim miktarına göre değil, arazinin büyüklüğüne göre belirlenmesi gerekir. Dağıtımına gelince, fey'e benzer şekilde yapılması gerekir. 159 Herkesin bildiği gibi zekât ürünün bir yüzdesidir ve diğer zekât türleri gibi dağıtılmalıdır, fey gibi değil.

Ibn Qudamah prefers the majority's view. He challenges the position of Abu Hanifah, saying that if zakah is a charge on the land, it must be levied even when the land is not farmed, especially since kharaj, considered by Abu Hanifah similar to zakah, is imposed regardless of farming and output. Furthermore, if zakah is on the land, it must be determined according to the amount of land and not the amount of output. As for its dispersement, it must be similar to those of fai'.159 Everybody knows zakah is a percentage of the output and must be dispersed like other forms of zakah and not like fai'.

Ar-Rafi'i, kiracının kira ne olursa olsun zekât ödemekle yükümlü olduğunu söyler; tıpkı dükkânı için kira ödemesine ek olarak zekât ödemekle yükümlü olan bir tüccar gibi.160 Ancak bu benzetme konusunda Ar-Rafi'i ile görüş ayrılığına düşülebilir, çünkü tüccar zekâtı, kira ve diğer giderler düşüldükten sonra yıl sonunda öder. Tarımsal ürünlerde zekâtın yıllık bir şartı yoktur; hasat zamanı vacip olur ve kira hasattan düşülmezse, başka nereden düşülecektir? Kiracının hem zekât hem kira ödemesi, ev sahibinin ise hiçbir şey ödememesi adaletsiz görünmektedir. Adalet, zekâtın ödenmesinde her iki tarafın da pay sahibi olmasını gerektirir. Hiçbir taraf bundan kaçmamalı ve bütün yük haksız yere diğerinin üzerine yüklenmemelidir. İbn Rüşd, zekâtın aslında arazinin ve onun ürününün birlikte üzerinde olduğunu kavrayacak kadar zekidir.

Al Rafi'i says the renter is required to pay zakah regardless of the rent, like a businessman who is required to pay zakah in addition to the rent he might be paying for his store.160 But one may differ with al Rafi'i on this analogy, because the merchant pays zakah at the end of the year after deduction of rent and other costs. zakah on agriculture has no yearly condition. It is due on the harvest, and if rent is not deducted from the harvest where would it be deducted from otherwise? It seems unfair that the renter be asked to pay both zakah and rent while the owner is charged nothing, Justice requires that both parties share in the payment of zakah. Neither should be allowed to escape it while the whole burden is unjustly thrown on the other. Ibn Rushd is intelligent enough to realize that zakah is in fact on the land and its output together.

Hanefîler, zekâtın farz olması için arazinin harâcî arazi olmaması gerektiği şartını koşarlar. Arazinin sahibi o arazi için harâç ödüyorsa, zekâtın düşmesi gerekir. Diğer taraftan çoğunluk âlimler, arazi üzerine harâç vacip olsun ya da olmasın, Müslümanların ziraî ürünlerinden zekât ödemeleri gerektiği görüşündedir.

Hanafites have a condition for zakatability, which is that land must not be kharaji land. If the owner pays kharaj for his land, zakah must be waived. On the other hand, the majority of scholars believe that Muslims must pay zakah on their agriculture, regardless of whether kharaj is obligated on the land or not.

Topraklar, ya 'öşrî, yani üzerinden 'öşür (yüzde on veya yüzde beş oranındaki zekat) alınan topraklar, ya da üzerinden harâc alınan harâci topraklar olarak sınıflandırılabilir.

Lands may be classified as either 'ushri, i.e. lands on whose output 'ushr (the zakah of ten or five percent) is due, or kharaji, on which kharaj is due.

Ebu Ubeyd, öşrî arazi olarak şunları sayar:

Abu 'Ubaid lists the following as 'ushri lands:

Öncelikle, sahipleri İslam'ı kabul etmiş olan tüm topraklar; örneğin Medine, Yemen ve Bahreyn.

First, all lands whose owners accepted Islam, as in Madinah, Yemen, and Bahrain.

Buna Mekke de eklenir; çünkü kısa bir çatışma yaşanmış olsa da Peygamber ﷺ

To this Makkah is added, because although there was brief fighting, the Prophet (p)

Birincisi, Mekkelilerin canlarını ve mallarını koruma altına aldı. İkincisi, savaşarak ele geçirilen ve Kur'an'ın öngördüğü şekilde beşte biri ayrıldıktan sonra fetheden Müslümanlar arasında dağıtılan topraklar. Dağıtılan dörtte dört kısım, mülkiyetin Müslümanlara geçmiş olması nedeniyle öşrî sayılır. Üçüncüsü, hiç kimsenin sahip olmadığı ve devlet tarafından bireylere tarım yapmaları için verilen topraklar; dördüncüsü ise kullanılmayan ve Müslümanlar tarafından ıslah edilen topraklar. Bu tür topraklar hadislerde zikredilmiştir ve Kur'an ile Sünnet'teki zekat ilkelerine göre hepsi zekâta tabidir.161

protected the persons and properties of the Makkans. Second, lands acquired by fighting and distributed among the Muslim conquerors, after one-fifth had been set aside as prescribed by the Qur'an. The distributed four-fifths is considered 'ushri because ownership has been transferred to Muslims. Third, land not owned by anyone and given by the state to individuals to farm, and fourth, land not in use that is reclaimed by Muslims. These sorts of lands are all mentioned in sayings, and are all zakatable, according to the tenets of zakah in Qur'an and Sunnah.161

Ebu Ubeyd, "harâcî arazi"yi şöyle tanımlar: Savaşla fethedilen ancak Müslüman fatihler arasında taksim edilmek üzere el konulmak yerine yerli çiftçilerin elinde bırakılan topraklar (Irak, Pers, Suriye, Mısır ve Kuzey Afrika topraklarında olduğu gibi) veya sahiplerinin İslam devletinin otoritesi altına, bu yönde bir madde içeren antlaşmalar sonucunda girdiği topraklar (Arap Yarımadası'nın güney ucundaki bazı bölgeler, Pers'in bazı bölgeleri ve belirli Ermeni bölgeleri gibi). Bu topraklara konulan her türlü vergiye "harâc" denir ve bu vergi, Müslümanların genel menfaati için harcanmak üzere devlet bütçesine gider.162

Abu 'Ubaid defines kharaji lands as "lands that are either conquered in war, but left in the hands of local farmers instead of being confiscated and distributed among the Muslim conquerors, (like the lands of Iraq, Persia, Syria, Egypt, and North Africa) or land whose owners entered under the authority of the Islamic state as a result of treaties that included a clause to this effect (such as some areas in the southern tip of the Arabian Peninsula, some areas in Persia, and certain Armenian areas). Whatever taxes are imposed on these lands is called kharaj and goes to the state budget, to be spent for the general interest of Muslims.162

Ebu Ubeyd, fethedilmiş topraklarla, halkı Müslümanlarla yapılan savaşta yenilgiye uğramış olan toprakları kastetmektedir. Bu tür topraklar, mülkiyetin bütün Müslüman topluluğuna, yani bugünkü ve gelecek nesillere, İslam devleti tarafından temsil edilen şekilde devredilmesini gerektiren Kur'an{163} ve Sünnet{164} uyarınca ele alınır. Bu politika, Ömer'in döneminde toptan uygulanmış ve bu dönemi, uygulamada ortaya çıkan ayrıntılar bakımından zengin kılmıştır. Fakihler, toprağın tüm Müslüman nesillerin yararına bir emanet hâline geldiği ilkesini ifade etmek için "bütün Müslümanlar için vakıf" terimini kullanırlar; bu nedenle toprak üzerinden her yıl bir vergi alınır. Harâc adı verilen bu vergi, toprağın kirası gibidir ve devletin hazinesine ödenir; kira ödemesi niteliğinde olduğu için, toprağın mülkiyeti Müslümanlara geçse veya kullanıcıların kendileri İslam'a girse bile bu vergi kaldırılmaz.165

Abu 'Ubaid means by conquered lands, those lends whose people were defeated in war with Muslims. Such lands are treated in accordance with the Qur'an163 and Sunnah,164 which require that ownership be transferred to the whole Muslim society, present and future generations, as represented by the Islamic state. This policy was applied en masse at the time of 'Umar, making his era rich in the minute details that arise in application. Jurists use the term "waqf for all Muslims" to express the principle that the land becomes a trust for the benefit of all Muslim generations, whereby a tax is levied on it on yearly basis. This tax, called kharaj, is like rent of the land paid to the treasury of the state, and is not waived even if ownership of the land is transferred to Muslims or if the users themselves convert to Islam, because of its nature as rent payment.165

Çoğu âlim, Mâlik, eş-Şâfiî ve Ahmed dahil, harâcî arazilerin vakıf olduklarından satılamayacağı görüşündedir. Ömer, Utbe bin Ferkad'ın çok miktarda harâcî arazi satın aldığını öğrenince ona sordu: "Bunu kimden satın aldın?" Utbe, "Sahiplerinden" diye cevap verdi. Medine halkı, muhâcirler ve ensar, bir araya gelince Ömer, Utbe'ye dedi ki: "Bunlar sahiplerdir. Onlardan mı satın aldın?" O, "Hayır" dedi. Bunun üzerine Ömer şöyle buyurdu: "Ne kadar parayla satın aldıysan, satıcısına geri ver ve paranı geri al."171

The majority of scholars, including Malik, al Shafi'i and Ahmad, believe kharaji lands cannot be sold because they are waqf (trust). 'Umar questioned 'Utbah bin Farqad because he bought a lot of kharaji land, "From whom did you buy it?" "From its owners," 'Utbah answered. When the people in Madinah gathered, including migrants and supporters, 'Umar told 'Utbah, "These are the owners. Did you buy It from them?'' He said "No" Then 'Umar replied, "Return it to whomever you bought it from and take back your money."171

Bazı âlimler, harac arazisinin miras yoluyla intikaline ve satılmasına, alıcıların bu arazinin haracını ödemeye devam etmeleri şartıyla izin verir. Başka bazı âlimler ise bu tür arazinin yalnızca asıl gayrimüslim sahiplerinden satın alınmasına izin verir. Rivayet edildiğine göre İbn Mes'ud, bir Acemden bir arazi parçası satın almış ve bu arazinin haracını ödeyeceğine söz vermiştir.172

Some scholars approve of the inheritance and sale of kharaji land, provided that the buyers continue paying its kharaj. Some others allow purchasing this kind of land only from the original non-Muslim holders. It is reported that Ibn Mas'ud bought a piece of land from a Persian and pledged to pay its kharaj.172

İbn Kudame şöyle belirtir: "Bu tür arazinin satın alınması caiz olsa bile, alıcıların satıcılara yüklenmiş olan harcın ödenmesini sürdürmeleri gerekir. Bu satın alma, gerçek bir mülkiyet devri olmaksızın, aslında arazi üzerindeki tasarruf hakkının devri anlamına gelir."

Ibn Qudamah points out, "Even if purchasing this kind of land is permitted, buyers have to continue the payment of kharaj that was imposed on the sellers. This purchase then is actually a transfer of holding the land, without a real transfer of ownership.

İbn Mes'ud'un alıcının harâcı ödemeye devam etmesi şartını koşmasıyla, bu akdi bir satış değil, bir kira türü haline getirmiş oldu."173

When Ibn Mas'ud set the condition that the buyer continue paying kharaj, he made this contract a form of rent and not a sale."173

Açıktır ki harac arazileri bütün Müslüman ümmetine aittir. Arazinin tasarrufunun bir kişiden diğerine geçmesi, mülkiyetin devri sayılamaz. Araziye konulan harac, mülk sahibi konumundaki İslam devletine ödenen bir kira gibidir; devlet bu kirayı, harac arazilerinin verimliliğini artırmak da dahil olmak üzere kamu yararına hizmet etmek için kullanır. Harac arazisinin sahipleri Müslüman olursa veya tasarruf Müslümanlara geçerse, haraç yerinde kalır. Bu konuda Müslüman fakihler arasında bir ihtilaf yoktur, çünkü bütün Müslüman nesillerine ait olan böyle bir kiradan vazgeçme yetkisine hiç kimsenin sahip olmadığı açıktır.

It is obvious that kharaj lands belong to the whole Muslim nation. A transfer of holding of the land from one person to another cannot be considered a transfer of ownership. Kharaj imposed on the land is like a rent paid to the owner, as represented by the Islamic state, which uses this rent to serve public interests, including improving the productivity of kharaji lands. If the holders of kharaji land became Muslim, or if the holdings transfer to Muslims, kharaj remains undisturbed. On this Muslim jurists have no differences, because no one has the authority to waive such a rent that belongs to all Muslim generations.

Bir soru ortaya çıkar: herhangi bir nedenle Müslümanların elinde bulunan ve zekâta tabi olan haraci topraklar için, bu Müslümanlar haraç ve zekâtı aynı anda mı ödemek zorundadır, yoksa aynı toprak üzerinden iki vergi ödememek için bunlardan biri kaldırılmak zorunda mıdır? Ebu Hanife ve talebeleri, haraci toprağın ürününün zekâttan muaf olduğuna karar verirler. Tarımın zekâta tabi olması için şartı, toprağın haraci olmaması olarak belirlemişlerdir. Ebu Ubeyd, el-Leys'ten; İbn Ebi Şeybe ise eş-Şa'bi ve İkrime'den rivayet eder ki, haraç ile öşür aynı toprak üzerinde bir araya getirilmemelidir.174

A question arises about kharaji lands which--for any reason--are held by Muslims who are subject to zakah. Are these Muslims required to pay kharaj and zakah simultaneously, or must one of them be waived in order to avoid paying two taxes on the same land? Abu Hanifah and his disciples decide that the output of kharaji land is exempt from zakah. They set for the zakatability of agriculture the condition that the land must not be kharaji. Abu 'Ubaid reports from al Laith and Ibn Abi Shaibah from al Shabi and 'Ikrimah that kharaj and 'ushr must not be combined on the same land.174

Öncelikle İbn Mes'ud, Peygamber ﷺ'den şöyle rivayet eder: "Bir Müslüman'ın arazisinde öşür ve haraç birlikte vacip olmaz."175

Firstly, Ibn Mas'ud reports from the Prophet (p) " 'Ushr and kharaj must not be due together on a Muslim's land."175

Çoğu fakihin delilleri hem sahihlik hem de delalet açısından açık ve güçlüdür. Hanefiler bunlara itiraz edemez ve onların öne sürdüğü zekâttan muafiyet görüşü kabul edilmez. İbn el-Mübarek bu delilleri inceledikten sonra şöyle der: "Allah'ın söylediğini Ebu Hanife'nin söylediğine tercih etmez miyiz?" Âlimlerin çoğunluğu, Hanefilerin delilini şöyle çürütür:

The arguments given by the majority of jurists are clear cut and strong, both in their authenticity and their indication. The Hanafites cannot challenge them, and the waiver of zakah they suggest is not accepted. Ibn al Mubarak, after looking at this evidence, comments, "Should we leave what God says for what Abu Hanifah says?" The majority of scholars disprove the argument of the Hanafites as follows:

Öncelikle, "Öşür ile harac bir arada alınmaz" sözü, En-Nevevi'ye göre asılsızdır ve oybirliğiyle zayıf olduğu hükmü verilmiştir. Senedinde Yahya bin Anbese, Ebu Hanife'den, o Hammad'dan, o İbrahim'den, o Alkame'den, o da İbn Mesud'dan, Peygamber ﷺ'den tek başına rivayet etmektedir. El-Beyhaki, bu sözün Ebu Hanife'nin Hammad'dan, onun da İbrahim'den, İbrahim'in kendi sözü olarak rivayet ettiğini söyler. Yahya, bunu yanlışlıkla Peygamber ﷺ'e bağlamıştır. Yahya, güvenilir kişilere uydurma sözler isnat ettiği için açıkça zayıf olarak bilinmektedir. Es-Suyuti, El-Leali'de İbn Hibban ve İbn Adiy'den şunu nakleder: "Bu söz asılsızdır; rivayet eden Yahya ise yalancıdır."183

Firstly, the saying "Ushr and kharaj must not be combined" is according to al Nawawi, false and unanimously graded weak. In its chain, Yahya bin 'Anbasah singly narrates from Abu Hanifah from Hammad from Ibrahim from 'Alqamah from Ibn Mas'ud from the Prophet (p). Al Baihaqi says this saying is narrated by Abu Hanifah from Hammad from Ibrahim as being Ibrahim's own statement. Yahya mistakenly connects it to the Prophet. Yahya is openly known as weak, because he attributes to trustworthy individuals false sayings. Al Suyuti in al La'ali quotes Ibn Habban and Ibn 'Adiy, "This saying is false, narrated by Yahya, who is a liar."183

İkinci olarak, en-Nevevî, Ebu Hureyre'nin "Irak engelleyecek..." diye başlayan sözü hakkında şunu söyler: "Bu sözün iki meşhur yorumu vardır: Birincisi, onların Müslüman olacakları ve bu nedenle cizyenin kaldırılacağı; ikincisi ise öyle büyük felaketler ve öyle büyük sıkıntılar olacak ki insanların üzerlerine düşen vergileri ödemeyi reddedecekleri. Bu söz öşrün vacip olmadığı anlamına gelmez, çünkü altın ve gümüş üzerindeki zekâttan söz etmektedir. Eğer bu söz öşrün kaldırılması anlamına geliyorsa, bu aynı zamanda bütün zekâtın kaldırılması anlamına da gelmelidir."184

Haydi bugünkü İslam dünyasının bir haritasına bakalım; Mısır, Suriye, Irak vb. gibi topraklara ne olduğunu görelim. Bu topraklar hâlâ harâcî midir?

Let us look at a map of the Muslim world today to see what has happened to kharaji lands in Egypt, Syria, Iraq, etc. Are they still kharaji?

Birçok geç dönem Hanefi fakihi, Suriye ve Mısır topraklarının artık haraci toprak olmadığını beyan etmektedir; çünkü sahiplerinin ölümünün ardından bu topraklar hazineye iade edilmiş ve devlet hazinesi tarafından yapılan her satış kesin ve kati olup haraç yükümlülüğü olmaksızın gerçekleşmiştir.190 Buna göre haraç ortadan kalktığında, Müslümanların tarımı üzerine zekât olarak öşür farz olur. Modern devletlerin tümünde, arazinin öşrî veya harâcî olmasına bakılmaksızın, tarım arazileri üzerinden emlak vergisi alınması yaygın bir uygulamadır. Bu nedenle tek uygun çözüm, ürünü nisaba ulaşan Müslümanlara ait tüm arazilere öşrün, ayrıca tüm arazilerden alınan emlak vergisinin de uygulanmasıdır.

Many late Hanafite jurists declare that the lands of Syria and Egypt are no longer kharaji, because upon the deaths of their owners those lands were returned to the treasury, and any selling that took place by the state treasury is complete and final, without kharaj.190 Accordingly, if kharaj is eliminated, 'ushr is obligated as the zakah on Muslim agriculture. Real estate taxes on agricultural land are the common practice of all modern states, regardless of whether the land is 'ushri or kharaji. Consequently, the only suitable solution is to impose 'ushr on all land owned by Muslims if the output reaches nisab, in addition to the real estate tax levied on all lands.

Dr. Ahmad Thabit Awaidah şöyle diyor: "Müslümanların, haracı zekâttan ayırdıklarında tarımsal gelir ile gayrimenkul geliri arasında yaptıkları ayrıma başvurmamız gerekir. Bu ayrım, vergilendirmede günümüzdeki gelir kaynağı ayrımının temelini oluşturmaktadır. Bugün birçok ülkede gayrimenkul gelirleri üzerindeki vergiler, tarımsal gelir üzerindeki vergilerden farklıdır. Fakihlerin çoğunluğu, haracı gayrimenkul geliri üzerinde bir vergi olarak görür; ürünler üzerindeki zekât ise tarımsal gelir üzerindeki bir vergi gibidir. Arazisi gayrimüslim birine ait olan bir Müslüman, ürünü üzerinden zekât ödemek zorundadır; bunun yanı sıra arazinin sahibi de harac öder. Aynı şekilde, haraç arazisine sahip olup onu eken bir Müslüman, haracın yanında öşür de ödemek zorundadır."191

Dr. Ahmad Thabit Awaidah says "We are supposed to refer to the distinction Muslims made between agricultural income and real estate income when they separated kharaj from zakah. This distinction constitutes the base for the contemporary distinction of the source of income in taxation. Many countries today have taxes on real estate income different from the taxes on agricultural income. The majority of jurists consider kharaj a tax on the real estate income, while zakah on crops is like a tax on the agricultural income. A Muslim who farms land owned by a non-Muslim must pay zakah on his output, in addition to kharaj paid by the owner. By the same token, a Muslim who owns and farms kharaj land must pay 'ushr as well as kharaj."191

Hanefilerin delillerini çürüttükten ve çoğunluğun görüşünü destekledikten sonra, merhum Şeyh Mahmud Şeltut ve Muhammed el-Sayis şöyle yazmaktadır: "Uşrun Müslümanlar üzerine dinî bir yükümlülük, haracın ise Müslüman topluluğun ihtiyaçlarını karşılamak için içtihatla konmuş bir yükümlülük olduğunu bir kez kaydettiğimizde, devletin, Allah'ın Müslümanlara koyduğu yükümlülüklere ek olarak, kamu ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla Müslümanlardan ve gayrimüslimlerden vergi alma hakkını anlayabiliriz. Haraç alınması, Kur'an ve Sünnet ile farz kılınan zekâttan muaf tutulmak anlamına gelmez."192

After disproving the evidence of the Hanafites and supporting the majority's view, the late Shaikh Mahmud Shaltut and Muhammad al Sayes write, "Once we note that 'ushr is a religious obligation on Muslims and kharaj is an obligation by ijtihad created to finance the needs of the Muslim community, we can understand the state's right to impose taxes on Muslims and non-Muslims in order to satisfy public needs, in addition to what God imposed on Muslims. The levying of kharaj does not mean an exemption from zakah, which is obligated by Qur'an and Sunnah."192