Zekât alacaklarının altıncı kategorisi borçlu kişilerdir. Hanefî mezhebine göre bu gruba, borçlarını ödemek için gerekli olanın üzerinde nisap miktarına sahip olmayan herkes girer.1 Öte yandan Mâlik, Şâfiî ve Ahmed, borçluları iki türe ayırır: kişisel kullanım için borçlananlar ve sosyal ve siyasi sorumluluklarından doğan borçlar yüzünden borçlananlar. Bu ayrım, iki kategorinin hükümlerinde farklılıklar doğurur ve her biri ayrı ayrı ele alınacaktır.

The sixth category of zakah deservants is persons under debt. According to the Hanafite school, this group includes all who do not own nisab above what is needed to pay their debts.1 On the other hand, Malik, al Shafi'i, and Aamad distinguish between two kinds of debtors, those whose debts are for personal use and those whose debts are caused by their social and political responsibilities. This distinction implies differences in the ruling of those two categories, and each shall be discussed alone.

Bu alt kategori, kişisel nedenlerle borç altında olan ve temel ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra borçlarından kurtulmaya yetecek mal ve geliri bulunmayan kimselerle sınırlıdır. Borçlar; evlilik, tıbbi masraflar, şahsi ikamet için ev yapımı gibi tüketim harcamaları için alınmış olabileceği gibi, başkalarına karşı oluşan sorumluluktan doğan borçlar da olabilir. Et-Taberî, Ebû Ca'fer'den, o da Katâde'den naklettiğine göre, israf etmeden borç alıp alacaklılarına ödeyecek parası olmayanların borçlarını devlet hazineden ödemelidir.2

This subcategory is limited to individuals who are under debts used for personal reasons and do not have assets and income sufficient to rid them of their debt in addition to satisfying their essential needs. Debts may have been borrowed for consumer expenditures, including marriage, medical bills, building a house for personal residence, etc., and debt resulting from accrued liability toward others. Al Tabari reports from Abu Ja'far from Qatadah that the state must pay from the treasury debts of those who borrowed without extravagance, yet do not have enough funds to repay their creditors.2

Bu gruba, doğal afetlere veya kazalara maruz kalıp varlıklarını yok olan ve temel ihtiyaçlarını karşılamaya devam edebilmek için borç almak zorunda kalanlar da dahildir. Mucâhid'in rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Bu alt kategoriye üç tür kişi girer: malı sel tarafından yok olan kişi, malı yangın tarafından yok olan kişi ve çok sayıda bakmakla yükümlü olduğu kişisi bulunan, ancak imkânı olmayan ve ailesini geçindirmek için borç alan kişi."3 Ahmed ve Müslim'in rivayet ettiği Kubeysa bin el-Muhâriku'nun hadisinde ise Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur:

Also in this group are those hit by natural disasters or accidents that destroy their assets and force them to borrow in order to continue fulfilling basic needs. Mujahid is reported to have said, "Three kinds are included in this sub-category: a person whose wealth is destroyed by flood, a person whose wealth is destroyed by fire, and a person with many dependents and no means, who borrows to support his family."3 In the saying from Qubaisah bin al Mukharib, reported by Ahmad and Muslim, the Prophet (p)

ceza sonucu malını yok eden bir felaketle karşılaşan kişinin, geçimini sağlayacak bir kifayete ulaşana kadar kendi hakkı olan zekâtı devletten istemesine izin verdi.

allowed a person hit by a catastrophe that wipes out his wealth, to ask the state for the zakah which is his right, until he procures sufficiency of sustenance.

Zekât, böylece, felaket ve kazaların mali etkilerine karşı bir sigortadır; bilinen tüm sigorta türlerinden birkaç yüz yıl önce ortaya konmuş bir sigortadır.

Kişisel borçları olanlara yardım verilmeden önce dört şartın yerine gelmesi gerekir:

Four conditions must be met before aid is given to those under personal debts:

1. Borçlunun mali yardıma muhtaç olması gerekir. Borçlarını ödemeye yetecek kadar malı olan kişilere zekât verilemez.4 Yeterli malı olmayan ama borçlarını kazancından ödeyebilecek durumda olan kişiler de, borçlarını gelirinden ödemenin zaman alacağı gerekçesiyle hâlâ zekât almaya hak kazanabilir. Bu şart, borçlunun tamamen yoksul olması gerektiği anlamına gelmez. Âlimler açıkça belirtir ki barınak, giyecek, mobilya, kaplar, hizmetçi ve gerekiyorsa ulaşım aracı, borçların ödenmesi gereken bir mal sayılmaz. Borç miktarı borçlunun mevcut malından fazlaysa, aradaki farkı ödemek için zekât verilebilir.

1. The debtor must be in need of financial aid. Persons who own wealth sufficient to cover their debts may not be given from zakah.4 Individuals who do not own sufficient wealth but can pay their debts from their earning may still be eligible for zakah on the grounds that repaying the loans from their income would take time. This condition does not imply that the debtor must be totally destitute. Scholars explicitly state that shelter, clothing, furniture, utensils, servants, and transportation if needed are not considered wealth from which loans must be paid. If the amount of debt is more than available wealth of the debtor, zakah may be given to pay the difference.

2. Borrç ödemesinin, aile geçimini desteklemek için borç alınmak gibi, İslami açıdan caiz bir faaliyetten kaynaklanmış olması gerekir. Haram uygulamalar için alınan borçlar, örneğin alkollü içecek tüketimi için ya da helal şeylerde israf için alınan borçlar, zekâtla ödenemez.

2. The debt must have stemmed from Islamically lawful activity, such as borrowing to support the family. Loans used for prohibited practices, such as consumption of alcoholic beverages, or extravagance in lawful items cannot be paid with zakah.

Helal şeylerde israf yasaktır; bunu şu ayet bildirir: "Ey Adem oğulları! Her namaz yerinde güzel giysinizi kuşanın; yiyin, için, ama israf etmeyin, çünkü Allah israf edenleri sevmez." Bu şartın dayanağı şudur: haram harcamalardan doğan borcu ödemek için zekât vermek, günahkârlara yardım etmek ve başkalarını günaha teşvik etmek gibidir. Borçlu tövbe ederse zekât verilebilir, çünkü tövbe kendinden önceki günahı siler. Bazı fakihler ise, haram bir faaliyetten doğan borçları ödemek için tövbe eden borçluya zekât verilebilmesi öncesinde, tövbesinin samimiyetini doğrulayacak kadar bir süre geçmesi şartını da eklemektedirler. Note: The original says "God" throughout, and I have rendered it with the Turkish word for God in the translation's own terms. For the verse citation I used the Qur'an's standard Turkish rendering with "Allah," as the verse text is quoted from the Qur'an and sits within the translation as a Qur'anic quotation. (If you prefer, I can change it to "Tanrı" to match the original's wording exactly.)

Borçlu olan bir kişiye, borçlarından kurtulmasını sağlayacak miktarda yardım verilir. Bu durumda zekâtın ödemesi yalnızca borçların ödenmesi için yapıldığından, borçların bir kısmı ya da tamamı başka yollarla (örneğin gönüllüler tarafından) karşılanır veya alacaklılar tarafından indirilirse, borçların ödenmesinde kullanılmayan zekât kısmının zekât kurumuna iade edilmesi gerekir.

A person under debt is given an amount sufficient to rid him or her of debts. Since the zakah payment in this case is exclusively for the payment of debts, if any or all of the debts are fulfilled by other means (such as by volunteers) or discounted by the creditors, the portion of zakah not used for the satisfaction of debts must be returned to the zakah institution.

Konuya bir an ara verip İslam'ın borçlu kişilere ve borçlanmaya bakış açısını incelemek faydalı olacaktır:

It is worthwhile to digress briefly and look at Islam's stance on debtors and borrowing:

A. İslam, Müslümanlara hayatta ölçülülüğü ve tutumluluğu öğretir ve borç almaktan kaçınmayı teşvik eder.

A. Islam teaches Muslims moderation and economy in living and encourages them to avoid borrowing.

B. Eğer koşullar Müslümanları borç almaya zorlarsa, bunu dikkatli bir planlamayla ve borcu geri ödeme niyetiyle tam olarak yapmalıdırlar. Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Başkalarının malını geri ödeme niyetiyle alan kişiye gelince, Allah onun hakkını ödemesine yardım eder; ama malı tüketip yok etme niyetiyle alan kişiye gelince, Allah onu helak eder."9

B. If circumstances force Muslims to borrow, they must do so after careful planning and with full intention of paying back the loan. The Prophet says, "As for the person who takes funds from others with the intention of returning them, God helps him fulfill his due, but as for the person who takes funds with the intention of consuming and destroying them, God will destroy him."9

C. Borçlu, iyi niyetini gösteren kanıtlara rağmen borçlarının tamamını ya da bir kısmını ödeyemediği takdirde, devlet onu borcun yükünden ve aşağılanmasından kurtarır. Şöyle denmiştir: "Borçlar geceleyin üzüntü, gündüzleyin ise aşağılanma kaynağıdır." Peygamber ﷺ şu duayla Allah'a yalvarırdı: "Ey Rabbim, borcun yükünden, düşmanın üstünlük sağlamasından ve düşmanlarımın sevinmesinden Sana sığınırım."10

C. If the debtor is unable to pay all or some of his debts in spite of evidence that shows his good intention, the state saves him from the burden and humiliation of debt. It is said that "debts are a source of depression in the night and humiliation in the day." The Prophet used to supplicate God, "O my Lord, I seek refuge in You from the burden of debt and from defeat by the enemy, and from giving enemies [the opportunity to] gloat."10

Borçlar yalnızca borçlunun kaygı ve güvensizlik kaynağı olmakla kalmaz, aynı zamanda onun davranışını ve ahlakını da etkiler. Peygamber (s.a.v.) Allah'a, borç altında kalmaktan korunması için sık sık dua ederdi. Kendisine, borçtan Allah'a sığınmayı kabir azabından, dünya fitnesinden ve Deccal'in fitnesinden korunmak için sığınmayla neden bir tuttuğu soruldu. O da şöyle cevap verdi: "Şüphesiz insan borç yükü altına girdiğinde konuşursa yalan söyler, söz verirse sözünde durmaz."

Bu kategori, kamu ve bireyler arasındaki anlaşmazlıkları uzlaştırmak gibi kamu yararına faaliyetlerde bulunan, çoğu kez kendi malvarlıklarından tazminat ve diyet ödeyen, saygın ve iyiliksever kişileri kapsar. Yetimhaneler, camiler, yoksullar için hastaneler veya çocuklar için okullar inşa etmek gibi kamu yararına projelere de girişebilirler ve bu da onları borç altına sokabilir. Bu tür kişilerin borçlarını ödemelerine zekâttan yardım edilir.18 Bazı Şafiî alimlerine göre, bu kişilere zengin olsalar bile borçlarını karşılayacak miktar verilmelidir.19 Kubeysa bin el-Muhâriku el-Hilâlî şöyle anlatır: "Bir toplulukla bir başka topluluk arasında uzlaştırma yapmak üzere bir mali sorumluluğu üstlendim ve yardım istemek için Allah'ın Resûlü ﷺ'nin yanına gittim. Buyurdu ki: 'Zekât [gelirleri] gelinceye kadar burada bekle, ondan sana vereceğiz.' Sonra şöyle devam etti: 'Ey Kubeysa, dilenmek yalnızca üç kişiye helaldir: Birincisi, insanlar arasında uzlaştırma için mali bir sorumluluk üstlenen kişidir; bu mali yük karşılanana kadar dilenebilir, sonra daha fazla yardım istememelidir. İkincisi, malını yok eden bir felakete uğrayan kişidir; geçimini sağlayacak düzeye gelinceye kadar dilenebilir. Üçüncüsü, yoksulluğa düşen ve yoksulluğa uğradığına dair kavminden üç akıllı kişinin tanıklık ettiği kişidir; yeterli geçimi sağlayıncaya kadar dilenebilir. Ey Kubeysa, bunun dışındaki her dilenme kötüdür; onu kabul eden kişi, onu kötü bir yiyecek olarak yer.'"20

This category includes benevolent persons of stature who undertake activities for the public interest, such as reconciliation of disputes among groups and individuals, often by paying compensation and ransom from their own assets. They may also undertake projects of public benefit, such as building orphanages, mosques, hospitals for the poor, or schools for children, which may put them in debt. Persons of this kind are helped to pay their debts with zakah.18 According to some Shafi'ites, such individuals should be paid what satisfies their debts, even if they are rich.19 Qubaisah bin al Mukhariq al Hilali says, "I accepted a financial responsibility [to reconcile two disputing groups] and I went to the Messenger of God (P) to ask for help. He said, "Stay here until [the proceeds of] zakah come, so we can give you from it." The Prophet Continued, "O Qubaisah, asking is not permissible except for three persons: One who accepts financial responsibility [for reconciling people] may lawfully ask until that financial charge is satisfied. Then he must not seek any more help. One who is struck by disaster that wipes out his wealth may lawfully ask until he reaches a satisfactory level of sustenance, and one hit by poverty such that three wise clansmen confirm that he is struck by poverty may ask until he procures sufficiency of sustenance. O Qubaisah, any asking beyond that is evil. It is eaten by the person who accepts it as evil."20

Nevevi, Şafiîler arasında bu konuda iki zıt görüş bulunduğunu söyler. Bazıları, ölmüş kimselerin borçlarının zekâttan ödenmesinin caiz olmadığını düşünür. Bu görüş, en-Nehaî, Ebû Hanîfe ve Ahmed'in görüşüyle uyumludur. Diğer görüş ise ilgili ayetin genel anlamına dayanarak bu uygulamaya izin verir. Bu, Ebû Sevr'in de görüşüdür.22 Ahmed'in, ölmüş kimsenin borcunun zekâttan ödenemeyeceğini savunduğu rivayet edilmektedir; çünkü bu ödemenin borçlunun kendisine yapılması gerekir ve bu durumda borçlu ölmüştür.23 El-Harşî, Halîl'in metni üzerine yazdığı şerhte şöyle der: "Borçlunun ölü veya sağ olması fark etmez. Devlet borçları zekâttan öder. Bazı fakihler, ölmüş kimselerin borçlarının, sağ olanların borçlarından öncelikli olduğunu bile savunur; çünkü sağ olanlar ileride ödeme yapabilirler."24 El-Kurtubî ise şu değerlendirmede bulunur:25 "Mezhebimizin âlimleri ile diğer mezheplerin âlimleri, ölmüş kimselerin borçlarının zekâttan ödenebileceğini düşünür; çünkü borçlu olarak o da 'borçlu olanlar' ifadesinin kapsamına girer; özellikle de Peygamber ﷺ'in..."

Al Nawawi says there are two opposing views among Shafi'ites about this. Some believe it is not permissible to pay the debts of deceased persons from zakah. This view is consistent with the opinion of al Nakha'i, Abu Hanifah, and Ahmad. The other opinion is to allow this action, on the basis of the general implication of the pertinent verse. This is also the view of Abu Thawr.22 It is reported that Ahmad argues that zakah payment for the debts of the deceased cannot be made because such payment must be made to the debtor himself and the debtor in this case is dead.23 Al Khirashi, in his commentary on the text of Khalil, says "It makes no difference whether the debtor is dead or alive. The sate must pay the debts from zakah. Some jurists even argue that debts of deceased persons have priority over those of living persons, since the latter may be able to pay in the future."24 Al Qurtubi remarks,25 "Scholars of our school as well as other schools think the debts of deceased persons may be paid from zakah, since as a debtor, he is included in the term "those under debt"; especially since the Prophet (p)

Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Ben her mü'mine kendi nefsinden daha yakınım. Kim mal bırakırsa, o ailesinindir; kim borç veya bakmakla yükümlü olduğu kimseler bırakırsa, onlar benim sorumluluğumdadır."26 Bu, Caferî mezhebinin de görüşüdür.27

said, "I am more responsible for every believer than his own self; he who leaves wealth, it is for his family, but he who leaves behind debts or dependents, they are my responsibility."26 This is also the view of the Ja'fari school.27

Bence borçlular ile borç altına girmiş olanlar arasında sağlam bir benzetme vardır. Bu benzetme, zekâttan faizsiz borç verilmesine olanak tanır; bu da zekâtın geniş amaçlarıyla tutarlıdır. Borca ihtiyaç duyan kişiler, borç altında olanlar başlığı altında zekâttan yardım alabilir. Bu yolla zekât, faizin ortadan kaldırılmasına pratik olarak katkıda bulunabilir. Bu, merhum Ebu Zehra, Hallaf ve Hasan'ın zekât üzerine yaptıkları çalışmada dile getirdikleri görüştür.29 Onlara göre, meşru borçlar zekâttan ödenebiliyorsa, neden öncelikli olarak faizsiz borç da zekâttan verilmesin? Haydarabadlı Muhammed Hamidullah da Banking Without Interest (Faizsiz Bankacılık) adlı çalışmasında benzer bir görüş ileri sürmektedir.30 Görüşünü, borç altındaki kişilerin iki türde olduğunu belirterek desteklemektedir: Daha önce kullandıkları borçları geri ödeyemeyenler ve ileride geri ödeyebilecekleri borçlara ihtiyaç duyanlar.31 Böylece Hamidullah, borca ihtiyaç duyan kişileri borç altında olanlar sayar. Ancak şu itiraz yapılabilir: Borca ihtiyaç duyan kişiler, borcu almadan önce açıkça borç altında değildir. Bu nedenle Ebu Zehra ve meslektaşlarının argümanı daha güçlüdür.

I think there is a sound analogy between borrowers and those under debt. This analogy allows giving loans from zakah, which is consistent with the broad objectives of zakah. Persons who need loans can be given zakah under the title of those under debt. In this way, zakah can contribute practically to the elimination of interest. This is the view which the late Abu Zahrah, Khallaf and Hasan express in their study of zakah.29 They argue that if fair debts can be paid from zakah, why not, even by priority, give interestfree loans from zakah? Muhammad Hameedullah of Hyderabad expresses a similar opinion in his study entitled Banking Without Interest.30 He supports his opinion by stating that individuals under debt are of two kinds: those who cannot pay back alreadyused debts, and those who need loans which they can pay back in the future.31 Thus Hameedullah considers persons who need loans as persons under debt, but one may argue that persons who need loans are obviously not under debt before they receive the loan. Consequently the argument of Abu Zahrah and his colleagues is stronger.