On dört yüz yıl önce İslam, zekâtın toplandığı bölgede dağıtılması gerektiği yönündeki kendine özgü ilkeyi ortaya koydu. Bu, o dönemde yaygın olan uygulamanın aksine, zekâtın bir hükümdara verilip saraylar, hizmetçiler ve ordu için harcanması yerine geçiyordu. Müslüman alimler, zekâtın toplandığı coğrafi bölgedeki hak sahiplerine dağıtılması gerektiği konusunda görüş birliği içindedir.1 Bu hüküm, hayvanlardan, tahıllardan ve meyvelerden alınan zekât için geçerlidir. Parayla ilgili zekât ise, malın bulunduğu yerde dağıtılır; malın sahibi zekâta konu olan maldan uzakta yaşıyorsa, zekât malın bulunduğu bölgede dağıtılır, sahibinin yaşadığı yerde değil.2

Fourteen hundred years ago Islam introduced its unique principle that zakah must be distributed in the region in which it is collected, instead of being given to some ruler to spend on palaces, servants, and army, as was the common practice of the time. Muslim scholars agree that zakah should be distributed to deservants in the same geographical area from which it was collected.1 This applies to zakah collected on livestock, grain, and fruits. Zakah on money is distributed in the area of the asset and not where the owner lives, if he or she lives away from the zakated wealth.2

Bu ilke, Peygamber ﷺ'in sünnetine ve onun hidayet almış halifelerinin sünnetine dayanmaktadır.

This principle is based on the tradition of the Prophet (p) and his Wise Successors.

Peygamber, zekât görevlilerini herhangi bir bölgeye veya yöreye gönderdiğinde, zekâtın aynı bölgedeki yoksullara dağıtılmasını emretti. Muâz'a verdiği talimat (sahihliği üzerinde ittifak edilmiştir) şöyledir: "Zekât, onların içindeki fakirlere alınıp dağıtılır..." Muâz, Peygamber'in (s.a.v.) talimatlarını harfiyen uyguladı. Yemen'i, zekâtın her bölge içinde bağımsız olarak toplanıp dağıtılacağı şekilde bölgelere ayırdı. Zekâtın toplandığı kabileden, aynı kabile içinde dağıtılması yönünde mektuplar yazdı.3

When the Prophet sent zakah officers to any area or region, he instructed them to distribute to the poor in the same region. The instructions he gave Mu'adh (its authenticity is agreed upon) says "zakah is to be distributed to the poor among them . . ." Mu'adh implemented the instructions of the Prophet (p) to the letter. He divided Yemen into regions such that zakah was collected and distributed within each region autonomously. He wrote letters to the effect that zakah be distributed within the same clan from which it is collected.3

Ebu Cuhayfe şöyle der: "Resulullah'ın (s.a.v.) zekât memuru geldi, aramızdaki zenginlerden zekât topladı ve fakirlerimize dağıttı. O sırada ben küçük yetim bir çocuktum, bana bir dişi deve verdi."4 Sahih olarak rivayet edilmiştir ki, bir bedevi Arap, Resulullah'a (s.a.v.) birkaç soru sormuştur. Bunlardan biri şuydu: "Seni gönderen Allah'a yemin ederim, sadakayı zenginlerimizden alıp fakirlerimize dağıtmanı sana Allah mı emretti?" Peygamber cevap verdi: "Evet." Ebu Ubeyd rivayet eder: Ömer, vasiyetinde şunu yazmıştır: "Halefimden isterim ki... zenginlerinin mallarının fazlasından alsın ve bunu fakirlerine dağıtsın."5 Bu uygulama, Ömer'in kendi zamanında da böyleydi. Said bin el-Müseyyeb şöyle anlatır: "Ömer, Muaz'ı Benî Kilâb ya da Benî Sa'd'a zekât memuru olarak gönderdi. Muaz oraya gitti, zekâtı topladı ve hepsini dağıttı, hiçbir şey bırakmadı. Gittiği elbiselerle aynı elbiselerle geri döndü."6 Ömer'e bir keresinde bedevilerden toplanan zekâtla ne yapılacağı soruldu. Şöyle cevap verdi: "Allah'a yemin ederim ki, sadakayı onların kendilerine geri vereceğim; içlerinden her biri erkek ya da dişi yüz devenin sahibi olana kadar."7

Abu Juhaifah says, "The zakah officer of the Messenger of God (p) came and collected zakah from the rich among us and distributed it to our poor. I was then a minor orphan, so he gave me a she-camel."4 It is correctly reported that a bedouin Arab asked the Messenger of God (p) several questions. Among them was, "By God Who sent you, is it God who commanded you to take the sadaqah from our rich and distribute it to our poor?" The Prophet answered, "Yes." Abu 'Ubaid reports that 'Umar wrote in his will "I ask my successor . . . to take from the peripheries of their wealth and distribute is among their poor."5 This was the practice during the time of 'Umar himself. Sa'id bin al Musayyib says "'Umar sent Mu'adh as zakah officer to bani Kilab or bani Sa'd. Mu'adh went there, collected zakah, and distributed all of it, leaving nothing. He came back in the same own clothes that he went in."6 'Umar was once asked what to do with the zakah collected from bedouin Arabs. He answered, "By God, I shall render the sadaqah to themselves, until each of them becomes the owner of a hundred camels, male or female."7

Zakāt'ın toplandığı bölgede hâlâ yoksullar bulunduğu sürece zekātı o bölgeden başka yere taşımak, zekātın toplanma amacına aykırıdır. El-Muğnî'nin yazarı şöyle der: "Zekât yoksulları zenginleştirmek için farz kılındığından, onun taşınmasına izin verilirse, o bölgedeki yoksullar muhtaç kalır."8 Peygamberden sonraki âlimler ve yöneticiler de aynı yolu izlemiştir. Sahabeden İmran bin Hüseyin, Emevîler döneminde zekât memuru olarak görevlendirildi. Görevinden döndüğünde kendisine "Para nerede?" diye soruldu. İmran şöyle cevap verdi: "Bana para getirmem için mi gönderdiniz? Zekâtı, Allah Resulü ﷺ'in zamanında nasıl topluyorduk, aynen öyle topladım ve aynen öyle dağıttım."9 Tâvus, Yemen'in bir bölgesinde zekât memuru olarak görevlendirildi. Vali ondan hesap istediğinde şu cevabı verdi: "Zenginlerden alıp yoksullara dağıttım."10 Ferkad es-Sebhî şöyle anlatır: "Malımın zekâtını alıp Mekke'de dağıtmak için yola çıktım. Orada Saîd bin Cübeyr'e rastladım ve bana, 'Onu geri götür ve kendi memleketinde dağıt' dedi."11 Sufyan rivayet eder: "Zekât, er-Ray'dan alınıp el-Kûfe'ye götürüldü; ancak Ömer bin Abdülaziz, onun geri alınıp er-Ray'a götürülmesini emretti."12

Transporting zakah from the region in which it is collected while that region still contains poor people violates the reason for which it is collected. The author of al Mughni says "since zakah is meant to enrich the poor, permitting transporting it leaves the poor of that region in need."8 Scholars and governors after the Prophet followed the same guidance. 'Imran bin Husain, a Companion, was appointed zakah officer at the time of the Umayyads. When he returned from his mission, he was asked "Where is the money?" 'Imran said, "Did you send me to bring you money?" I collected it the same way we used to at the time of the Messenger of God (p), and distributed it the same way we used to."9 Taus was appointed zakah officer in one of the regions in Yemen. He was asked for his account by the governor and his answer was, "I took from the rich and gave to the destitute.10 Farqad al Sabkhi says, I took zakah due on my wealth to distribute it in Makkah. There I met Said bin Jubair, who said, 'Take it back and distribute it in your hometown.'"11 Sufyan narrates "Zakah was taken from al Riy to al Kufah, but 'Umar bin 'Abd al Aziz ordered it taken back to al Riy."12

Ebu Ubeyd şöyle der: "Âlimler, bu rivayetlerin anlamının, her bölge halkının zekâtında öncelik hakkına sahip olduğu konusunda ittifak etmişlerdir; yeter ki orada hâlâ muhtaç biri bulunsun veya bütün zekât dağıtılmamış olsun." Sözüne şöyle devam eder: "Eğer memur, toplanan zekâtı, toplandığı bölgede hâlâ ihtiyaç varken başka yere taşırsa, devlet bunu, Ömer bin Abdülaziz'in yaptığı gibi ve Said bin Cübeyr'in belirttiği üzere, o bölgeye geri göndermek zorundadır."13

Abu 'Ubaid says, "Scholars all agree that these reports mean people of every region have priority on their zakah, as long as they still have anyone in need, or until all the zakah is distributed." He goes on, "If the officer transports collected zakah while there still is need in the region from which it was collected, the government must return it to its region, as did 'Umar bin 'Abd al 'Aziz, and as stated by Sa'id bin Jubair."13

Nehai ve Basri, bir kişinin zekâtı uzakta yaşayan kendi akrabalarına vermek amacıyla başka bir yere nakletmesine izin verirler. Ebû Ubeyd şöyle der: "Bu, yalnızca bireysel durumlarda caizdir; devlet tarafından yönetilen büyük ölçekteki zekât için değil." Ebû Ubeyd, Sahâbî Ebû el-Âliye'nin zekâtını Medine'ye götürdüğüne dair rivayet hakkında şunu söyler: "Sanırım onu akrabalarına ve yakınlarına götürüyordu."14

Al Nakha'i and al Basri allow a person to transport zakah in order to give it to his own kin who live away from him. Abu 'Ubaid says, "This is permitted in individual cases only, not on the massive level of zakah administered by the government." Abu 'Ubaid comments on the story that Abu al 'Aliyah, a Companion, used to take his due zakah to Madinah, "I believe he was taking it to his kindred and relatives."14

Âlimler, zekâtın fazla olan bütün mallarının komşu bölgelere ya da merkezî hükûmete nakledilebileceği konusunda görüş birliği içindedir. Ebû Ubeyd rivayet eder: Muâz, Peygamber ﷺ vefat edene kadar ve Ebû Bekir döneminde Yemen'de kaldı, sonra Ömer'in yanına gitti; Ömer de onun görevini onayladı. Bir yıl Muâz, o yıl topladığı zekâtın üçte birini Ömer'e gönderdi. Ömer bundan hoşnutsuzluk duydu ve ona şöyle dedi: "Seni tahsildar ya da cizye alıcısı olarak göndermedim. Seni, zenginlerden alıp fakirlere vermen için görevlendirdim." Muâz şu cevabı verdi: "Sana bir şey göndermedim; burada bana kendisinden alacak kimseyi bulamıyorum." Ertesi yıl Muâz, toplanan zekâtın yarısını Ömer'e gönderdi. Yine önceki yıldakine benzer sözler karşılıklı olarak söylendi. Üçüncü yıl ise Muâz, toplanan bütün zekâtı Ömer'e gönderdi. Ömer, önceki yıllarda olduğu gibi ona sordu; bunun üzerine Muâz şöyle dedi: "Ondan hiçbir şeyi alacak bir kimse bulamadım."15

Scholars agree that all excess zakah funds may be transported to neighboring areas or to the central government. Abu 'Ubaid reports that Mu'adh stayed in Yemen until the Prophet died and during the era of Abu Bakr, then went to 'Umar, who confirmed his position. One year Mu'adh sent 'Umar one third of the zakah collected in that year.'Umar was annoyed and told him, "I did not send you as a collector or as a taker of jiziah. I assigned you to take from the rich and render to the poor." Mu'adh answered, "I have not sent you anything that I can find anyone to take from me here." The following year, Mu'adh sent 'Umar one half of the collected zakah. They exchanged statements similar to the previous year. In the third year, Mu'adh sent 'Umar all the collected zakah. 'Umar questioned him the same way he did the previous years, whereupon Mu'adh said, "I could not find anyone who would take any of it."15

Ömer'in itirazı, zekatın toplandığı bölgede dağıtılması gerektiğine işaret etmektedir; ancak Muâz'ın açıklamasından sonra kabul etmesi, o bölgede zekat almaya hak kazanan kimse bulunmadığında zekatın naklinin caiz olduğunu göstermektedir.

'Umar's objection indicates that zakah must be distributed in the land where it is collected but his acceptance after Mu'adh's explanation shows that it is permissible to transport zakah when no deservants exist in its region.

Bunun dışında, toplandığı bölgede hâlâ bir ihtiyaç bulunmasına rağmen, toplanan zekâtın bir kısmının nakledilmesinin toplumun genel refahı açısından daha faydalı olduğu durumlar da vardır. Örneğin Şafiiler bu tür durumlarda nakli onaylamazlar. Hanbelîler de böyledir. Öte yandan Hanefiler, bu tür nakli mekruh fakat haram olmayan bir iş sayarlar. Eklerler ki, zekâtın ödeyicinin yoksul akrabalarını rahatlatmak için ya da başka bir diyarda çok muhtaç durumda olan insanlara veya askerlere yardım amacıyla nakledilmesi mekruh değildir. Aynı şey, zekâtın Müslüman topluluğun yararına olmak üzere, gayrimüslim ülkedeki Müslümanlar tarafından Müslüman ülkelere nakledilmesi ya da yoksul âlimlere veya öğrencilere yardım edilmesi amacıyla nakledilmesi için de geçerlidir. Malikiler, zekâtın toplandığı bölgede dağıtılmasını zorunlu tutarlar, ancak ihtiyacın toplandığı bölgeden daha acil olduğu diğer bölgelerde nakle izin verirler. Zeydiler, daha acil ihtiyaçlar, muhtaç akrabalar veya öğrenciler dışında nakli mekruh görürler. Ibadiler ise devletin İslam devletini güçlendirmek amacıyla yaptığı nakli onaylarlar.

Bu konudaki farklı görüş ve metinlerin incelenmesinden anlaşılıyor ki, toplanan zekâtın nakledilmesi hakkında genel ilke, zekâtın toplandığı bölgede dağıtılmasıdır. O yerdeki fakirler ve muhtaçlar, zekât kendi komşularından, akrabalarından ve dostlarından toplandığı için diğer herkesten önce gelirler.

After this survey of the different opinions and texts on the transportation of collected zakah, it appears that the general principle is that zakah must be distributed in the same area where it is collected. The poor and needy in that land have priority over all others, since zakah is collected from their neighbors, kin, and friends.

Ancak, bu genel ilkenin istisnalarının olmaması gerektiğine dair bir gerekçe göremiyorum; özellikle bu istisna, Müslümanların ve İslam'ın kamu yararı gözetilerek, adil bir hükümet tarafından ve temsilciler meclisiyle istişare edilerek yapılıyorsa. Mâlik bunu güzel bir şekilde şöyle ifade eder: "Zekâtın nakledilmesi, zaruret ölçüsünde hükümetin içtihadıyla yapılmadıkça caiz değildir."21 Mâlik'in öğrencisi İbn el-Kâsım ise şunu ekler: "Bu zaruretten dolayı yapılıyorsa, sakınca yoktur."22 Suhnûn'un da şöyle dediği nakledilir: "Hükümet, belirli bir bölgenin acil bir ihtiyaç içinde olduğunu bilirse, toplanan zekâtın bir kısmını o bölgeye hukuken nakledebilir. Bir afet vuku bulduğunda, afetzedelerin yardımı zekâtın diğer kullanım alanlarına göre önceliklidir; çünkü Müslüman, Müslüman kardeşinin kardeşidir; onu yalnız bırakmaz ve ona zulmetmez."23

However, I find no reason why this general principle should not have exceptions, especially if the exception is made by a just government in consultation with the representative council, in view of the public interests of Muslims and Islam. As Malik wonderfully puts it, "Transporting zakah is not permissible, except when done through the government's ijtihad, in view of pressing need."21 Ibn al Qasim, Malik's disciple adds, "If this is done out of necessity, it is all right."22 Suhnun is reported to say, "If the government knows a certain land has dire need, it can lawfully transport some of the collected zakah there. When catastrophe befalls, relieving its victims has priority above other uses of zakah, since a Muslim is a brother to a fellow Muslim; he does not let him down nor oppress him."23

El-Mudevvene'de Malik, Medine'yi kıtlığın vurduğu yılda Umar'ın Mısır'da bulunan Amr bin el-As'a şöyle yazdığını aktarır: "Yardım, yardım Araplara! Bize öyle bir kafile gönder ki başı bana ulaştığında sonu hâlâ senin yanında olsun; elbise içine sarılmış un yüklü olsun." Umar yardım gelince aç insanlara yiyecek ve elbise dağıttı. Develerin kesilmesine yardım etmek üzere görevliler atadı ve şöyle dedi: "Araplar develeri sever. Korkarım onları yaşatmayı tercih ederler. İnsanlar develeri kessin, etlerinden ve yağlarından yesin; un torbası olarak kullanılan elbiseleri de onlara giyinmek için verin."