Ayet [9:60] zekât harcama kalemlerini sayar ve sekiz kategori içerir; bunlardan dördü "-e/-a" edatıyla, yani "li" ile, "fakirlere", "miskinlere", "zekât memurlarına" ve "kalpleri ısındırılanlara" şeklinde anılır; diğer dördü ise "-de/-da" edatıyla, yani "fi" ile, "kölelerin azat edilmesinde", "borçluların (borçlarının ödenmesi için yardım) edilmesinde", "Allah yolunda" ve "yolda kalmışa (yardım) edilmesinde" şeklinde anılır. Kur'an mükemmeldir; bir edat değişikliği bile boşuna yapılmaz. Peki neden önce "li" (-e/-a) kullanılmış, sonra "fi" (-de/-da) kullanılmıştır?

The verse listing categories of zakah recipients [9:60] counts eight categories, but mentions four of them using the preposition "to"--to the poor, to the needy, to the workers, to those whose hearts are being reconciled--and uses the preposition "in" with the other four categories--in freeing slaves, in (aid of) those under debt, in the way of God, in (aid of) the wayfarer. The Qur'an is perfect; not even a change of preposition is done in vain, so why is "to" [the Arabic "li"] used first and "in" [the Arabic "fi"] used later?

Zamahşeri, "in" edatının son dört kategori için kullanılmasının, bu kategorilerin ilk dört kategoriye kıyasla zekâta daha layık olduğunu gösterdiğini söyler; çünkü "in" edatı, içine bir şeyler konulan bir yeri ifade eder. Dolayısıyla bu son dört kategori, sadakaların konulması gereken kaplardır. İbnü'l-Münayyir, el-İntisar adlı eserinde Zamahşeri'nin bu notuna şunları yorumlar: "Diğer ve daha önemli fark şudur: Zekât, ilk dört kategoriye, onların mülkü haline gelecek şekilde verilir; oysa son dört kategoriden kişilere zekâtın verilmesi zorunlu değildir, bunun yerine onların yararına harcanır. Başka bir deyişle, zekât kölenin özgürlüğünü sağlamak amacıyla kölenin efendisine verilir; ayrıca Allah'ın rızası için, borçlunun alacaklısına veya yolcunun evine ulaşmasına yardım için de verilir." Râzî de İbnü'l-Münayyir'e benzer biçimde, "ile" (li) edatının mülkiyeti gösterdiğini, "içinde" (fi) edatının ise harcamanın amacını ifade ettiğini belirtir. Özetle, zekât ilk dört kategoriye verilir, son dört kategori için ise verilir; yani bu kategorilere mutlaka mülk olarak verilmez. Aynı görüş Hâzin'in tefsirinde de yer alır.4

Al Zamakhshari says the use of the preposition "in" for the last four categories indicates they are more deservant of zakah than the first four, since "in" indicates a place inside which things are put, meaning that these last four categories are containers in which sadaqat should be put.1 In al Intisar, Ibn al Munayyir comments on al Zamakhshari's note, "The other, more important, difference is that zakah is given to the first four categories in such a manner that they become its owners while zakah is not necessarily given to persons in the last four categories, but spent for their benefit. In other words, zakah is given to the master of the slave to gain the slave's freedom; it is also given for the sake of God, to the creditor of those under debt, or to help the wayfarer reach home."2 Al Razi notes, similarly to Ibn al Munayyir, that "to" indicates ownership, while "in" cannotes the purpose of the spending. In summary, zakah is given to the first four categories, while it is given for, and not necessarily to the last four categories.3 The same is stated in al Khazin's commentary.4

Reşid Rıza, 5 ardından merhum Mahmud Şeltut, 6 zekât almaya hak kazanan kesimleri iki türe ayırır: şahıslar ve maslahatlar. Şahıslar, ilk dört kesim ile borçlular ve yolcudur; maslahatlar ise köle azadı, köleler ve Allah yolu olarak sayılır. El Menar'ın yazarı, "borçlular" ve "yolcu" kelimelerinden önce bağlaç olarak "ve" edatını kullanır ve bu iki kesimi ilk dört kesimle ilişkilendirir. Oysa "köle azadı" ve "Allah yolu" kelimelerinden hemen önce "fi" (için) edatı kullanılmıştır. Bu sıralı olmayan ekleme, Kur'an'ın belagatine layıkıyla saygı göstermemektedir. Daha uygun olan, ekleri sırayla almak ve son dört kesimi birlikte gruplandırmaktır; çünkü bunlardan önce "fi" edatı gelir. Zemahşeri, İbnü'l-Müneyyir, Razi ve başkaları da bu görüştedir. İbn Kudame de Razi ve arkadaşlarının görüşünü desteklemekte şöyle demektedir: "Dört kesim zekâtı alır ve bu mal onların sonsuza dek mülkü olur, geri vermelerine gerek yoktur. Diğer dört kesim ise zekâtı yalnızca belirlenmiş bir amaç için harcamak üzere alır; bu amaca harcamazlarsa, geri alınabilir. Son dört kesim, zekâtı bazı hedeflere ulaşmak için kullanmak üzere alır; ilk dört kesim ise zekâtın bizzat hedefleridir. Örneğin, zekâtın amacı fakire verilerek onun zengin kılınmasıyla gerçekleşir. Öte yandan, son dört kesimden birine, daha az bir miktarla elde edilebilecek bir amaç için zekât verilirse, artan kısmın geri verilmesi gerekir; Allah yolunda savaşan kişi bunun dışındadır." (Bu istisna, silah ve at gibi askeri teçhizat için geçerli değildir; bunlar zekât fonuna iade edilmelidir.) İbn Kudame'nin yaptığı bu ayrım kuşkusuz doğrudur. O, bunu, Ghayat al-Muntaha'nın şarihinin belirttiği üzere, Kur'an'da listelenen kategorilerle birlikte kullanılan edat değişikliğini aktararak destekleyebilirdi.8

Rashid Rida,5 followed by the late Mahmud Shaltut,6 divides categories that deserve zakah into two kinds: individuals and interests. Individuals include the first four plus those under debt and the wayfarer, while interests include freeing, slaves and the sake of God. The author of al Manar uses the additive conjunction "and" before the word "those under debt" and "wayfarer," relating these two categories to the first four, since the preposition "in" is used immediately before "liberating slaves" and "sake of God." This non-sequential addition does not show proper respect for the eloquence of the Qur'an. It is better to take the additions in sequence, grouping the last four categories together, because they are preceded by the preposition "in" which is the choice of al Zamakhshari, Ibn al Munayyir, al Razi, and others. Ibn Qudamah supports the view of al Razi and his colleagues, saying Four categories receive zakah such that it becomes their property forever and they do not need to return it. The other four categories do not take zakah but to spend it for a pre-determined purpose, and if they do not spend it for that purpose, it can be taken back from them. The last four categories take zakah in order to use it toward fulfilling some objectives, while the first four categories are themselves objectives of zakah. For example, the purpose of zakah is fulfilled by giving the poor, thus making the poor rich. On the other hand, if a person in one of the last four categories ware given an amount of zakah for a purpose which can be achieved by spending a lesser amount, the reminder must be returned, except in the case of the fighter for the sake of God,"7 (This lost exception does not apply to military equipment such as weapons and horses, which must be returned to the zakah fund.) This distinction made by Ibn Qudamah is undoubtedly correct. He could have supported it by quoting the change of preposition used in the Qur'an with the listed categories, as noted by the commentator of Ghayat al Muntaha.8

Zekâtın köle azat etme yoluyla harcanması iki şekilde olabilir:

Spending zakah in liberating slaves may take two forms:

1. Bu zekâtın bir kısmı, mükâtep kölenin efendisine ödemesi gereken bedelin ödenmesinde yardım için kullanılabilir. Mükâtep köle (el-abdü'l-mükâtep), efendisiyle, belirlenen bir miktarı ödemesi halinde özgürlüğe kavuşacağına dair anlaşma yapmış olan köledir. Tanrı, özgürlük sözleşmesi isteyen kölelerle sözleşme yapmayı Müslümanlara emreder. Tanrı ayrıca Müslümanlara, kölelerin sözleşmedeki bedeli efendilerine ödemelerinde yardımcı olmalarını buyurur. Tanrı şöyle buyurur: "Sizin kölelerinizden, kendilerine belli bir bedel karşılığında özgürlük yazısı verilmesini isteyenlere, içlerinde bir hayır olduğunu biliyorsanız, bu yazıyı verin; ayrıca Allah'ın size verdiği maldan onlara bir kısmını da siz verin."9 Yani Tanrı, efendilere de kölelerin sözleşme bedelini ödemelerinde yardım etmelerini emreder. Buna ek olarak Tanrı, kölelerin özgürlüğüne ayrılan bir pay da zekâta tahsis etmiştir. Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî, onların talebeleri ve el-Leys b. Sa'd, zekât ayetindeki "Köleleri azat etmede" ifadesini mükâtep kölelere özgü bir ifade olarak değerlendirmişlerdir. Bunun delili olarak İbn Abbâs'ın bu ifadeyi mükâtep köleler olarak yorumladığını bildiren bir rivayeti ileri sürerler. Bu yorumun, yukarıda zikredilen ayetin son cümlesiyle de desteklendiği kabul edilir.10

1. This zakah can be used to help a contracted slave pay his master. A contracted slave (al 'abd al mukatab) is a slave who has an agreement with his master that upon paying the master an agreed upon amount, the slave gains freedom. God orders Muslims to contract slaves who desire liberating contracts. God also ordains Muslims to help slaves provide the contractual ransom to their masters. God says, "and if any of your slaves ask for a deed in writing [to enable them to earn their freedom for a certain sum] give them such a deed if ye know any good in them; yea, give them something yourselves out of the wealth which God has given you."9 In other words, God also orders the masters to help slaves pay their contractual sum. In addition to this, God assigns a share of zakah for liberating slaves. Abu Hanifah, al Shafi'i, their disciples, and al Laith bin Sa'd, consider the verse of zakah a specific reference to contracted slaves. They present as evidence a report that Ibn 'Abbas interprets the verse " . . . and in liberating slaves," to mean contracted slaves. This is said to be supported by the last sentence of the above mentioned verse.10

2. İkinci özgürleştirme yolu, zekât gelirleriyle bir köleyi satın alıp onu özgür bırakmaktır. Bu, devlet, bir zekât veren kişi veya birlikte hareket eden bir grup zekât veren tarafından yapılabilir. Bu görüş Malik, Ahmed ve İbn İshak'ındır. İbn el-Arabî, bunun Kur'an'ın ifadelerinden açıkça anlaşıldığını savunur; çünkü Kur'an'da kullanılan ve "boyunlar" anlamına gelen kelime, Kur'an'da köleler için kullanıldığında onların özgürleştirilmesi anlamına gelir. Eğer Allah, sözleşmeli kölelerin özel alt kategorisini kastetseydi, onu adıyla anardı. İbn el-Arabî'ye göre sözleşmeli köle, köle azat etme başlığı altında değil, borçlu bir kişi olarak zekât verilebilecek kişilerden biridir; ancak bu, terimi aşırı genelleştirmekle mümkün olur.

Şunu belirtmek gerekir ki İslam, birkaç yolu birlikte kullanarak köleliğin kademeli olarak topyekûn kaldırılmasını başlatan ilk sistemdir. İslam, önce köleliğin kaynaklarını kurutmuştur: özgür insanların kaçırılıp satılmasını, borçluların ve suçluların yasal olarak köleleştirilmesini ve saldırganlık veya ekonomik kazanç amacıyla yapılan savaşlarda esir alınanların köleleştirilmesini yasaklamıştır. Saldırganlığı ve zulmü önlemeye yönelik, ahlaken meşru savaş olan tek bir kölelik kaynağı ise olduğu gibi bırakılmıştır. Böyle bir savaşta bile İslam devletinin savaş esirlerini köleleştirmesi zorunlu değildir. Bu yalnızca, Müslüman esirlerin gayrimüslimlerden gördüğü muameleyle karşılaştırılabilir bir muamele sağlamak için açık bırakılmış bir seçenektir. Meşru savaşların esirlerine ilişkin Kur'an metinleri, köleliği bir seçenek olarak bile anmaz. Kur'an şöyle buyurur: "Onları iyice çaresiz bırakınca, sıkıca bağlayın; bundan sonrası ya lütufkârlık ya da fidye içindir."17

It should be noted that Islam was the first system to start a gradual mass elimination of slavery, by using several means together. Islam first dried up the sources of slavery by prohibiting the kidnapping and selling of free persons, legal slavery of debtors and criminals, or the enslaving of prisoners of wars waged for aggression or economic benefit. Only one source of slavery, morally-lawful war aimed at preventing aggression and oppression, was left intact.16 Even in such a war, the Islamic state need not enslave prisoners of war. This is only an option left open in order to provide for treatment comparable to that which Muslim prisoners receive from the unbelievers. Qur'anic texts regarding prisoners of lawful wars do not even mention slavery as an option. The Qur'an says, "When ye have thoroughly subdued them, bind a bond firmly on them; thereafter is the time for either generosity or ransom."17

Aynı zamanda İslam, köleleri özgürlüğe kavuşturmak için sürekli yollar öngörmektedir. İslam, köleleri azat etmeyi teşvik eder ve bunu Allah'a teslimiyetin bir ifadesi kılar; ayrıca Ramazan'da orucu bozmak ya da yemini bozmak gibi günahlar veya hatalar için bağışlanma dileyen kişilerin yerine getirdiği bir kefaret yapar. İslam, köleleri azat etmeyi Fıkhu'z-Zekât (Cilt II) kitabında Dr. Yusuf el-Karadavî'nin belirttiği gibi zorunlu kılar, 46.

At the same time, Islam prescribes continuous means for liberating slaves. Islam urges freeing slaves, and makes it one expression of submission to God, as well as a compensation performed by persons seeking forgiveness for sins or errors, such as breaking fast in Ramadan or breaking an oath. Islam requires freeing slaves as Fiqh al Zakah (Vol. II), Dr. Yusuf al Qardawi 46

ödül... (Hmm, the opening fragment "compensation for beating him without right" is the end of a sentence; I'll translate it as written.) Haksız yere ona vurmanın tazminatı. Efendiler, Kur'an'da kölelerini belirli bir bedel karşılığında özgürlüğe kavuşmak üzere sözleşmeye bağlamaları emredilmiştir ve Müslüman toplumdan sözleşmeye bağlanmış köleleri maddi olarak desteklemeleri ve onlara iş sağlamaları istenmektedir; böylece özgürlükleri için gereken miktarı kazanabilsinler. Allah şöyle buyurur: "Eğer köleleriniz arasından, belli bir bedel karşılığında özgürlüklerini kazanmalarını sağlayacak bir yazılı belge isteyenler olursa, onlarda bir hayır olduğunu biliyorsanız, kendilerine bu belgeyi verin. Allah'ın size verdiği mal varlığından onlara da bir miktar verin."

Zekâtın köle azat etmeye ayrılan kısmı, Müslüman kölelerin özgürlüğünü kazanmak için kullanılabilir; Ahmed'e göre bu kapsama, İslam devletinin düşmanlarının eline düşen Müslüman savaş esirleri de dahil edilebilir, çünkü her iki durumda da bir Müslümanın özgürlüğü kazanılmış olmaktadır.21 Maliki mezhebinden İbnü'l-Arabî, alimlerin bunun caiz olup olmadığı konusunda ihtilaf ettiklerini söyler. Esbağ bunun caiz olmadığını ileri sürerken, İbnü Habib caiz olduğuna inanır. İbnü Habib şöyle savunur: Zekât, Müslüman bir toplumda başka bir Müslümanın sahip olduğu Müslüman bir kölenin özgürlüğü için zaten kullanılacaksa, zalim bir gayrimüslim düşmanın elinden Müslümanları kurtarmak açıkça öncelikli olmalıdır.22 Bugün dünyada, Müslümanların gayrimüslimlerin eline esir düştüğü birçok devam eden savaş vardır; bu esirlerin özgürlüğünü kazanmak zekâtın amaçlarından biri hâline gelmektedir.

The share of zakah proceeds used to gain the freedom of Muslim slaves can include Muslim prisoners of war who have fallen in the hands of enemies of the Islamic state, according to Ahmad, on the grounds that both cases gain the freedom of Muslims.21 Ibn al 'Arabi, a Malikite, says that scholars differ on whether this is permissible. Asbagh says it is not allowed, while Ibn Habib believes it is allowed. The latter argues that if zakah is otherwise going to be used to gains the freedom of a Muslim slave owned by another Muslim in a Muslim society, freeing Muslims from an oppressive unbelieving enemy, obviously takes priority.22 There are many ongoing wars in the world today in which Muslims fall prisoner in the hands of non-Muslims; gaining their freedom becomes one of the objectives of zakah.

Late Reşid Rıza, Menar tefsirinde şöyle der: "Azat etmenin modern karşılığı, sömürgeci gücün aşağılanmasından ve baskısından insanları kurtarmaktır; bu, tek tek köleleri azat etmeyle kıyaslandığında kitlesel bir özgürleştirmedir."23 Şeyh Mahmud Şeltut ise vurgular: "... Bugün insanlık için daha tehlikeli bir köleliğin biçimini yaşadığımızı düşünüyorum. Bu, halkların fikirlerinin, servetinin ve otoritesinin esir alınmasıdır; onların kendi topraklarında özgürlüklerinin elinden alınmasıdır. Bir bireyin esareti, kişinin ölümüyle sona erer; oysa bugün bütün milletler ve halklar, acımasız bir gücün ezici baskısı altında, nesilden nesile sürekli bir biçimde esir tutulmaktadır."

In the commentary al Manar, the late Rashid Rida says "liberating has its modern equivalent in liberating people from the humiliation and oppression of colonial power, which is mass liberation as compared to freeing individual slaves."23 Shaikh Mahmud Shaltut emphasizes, ". . . I think we have today a form of slavery that is more dangerous to humanity. It is the enslavement of peoples ideas, wealth, and authority, depriving them of their freedom in their own land. The enslavement of an individual ends with the death of the person, but today entire nations and peoples are enslaved, generation after generation, in a continuous form of overwhelming oppression under ruthless power.

Bu tür bir köleliğin kökünün kazınması gerekir; insanları bundan kurtarmak için yalnızca zekât ve sadaka gelirleriyle değil, bütün servetimizi ve kendimizi feda ederek daha fazla çaba gösterilmelidir. Bu durum, zengin Müslümanların Müslüman ümmetin halklarına yardım etmedeki büyük sorumluluğuna gözlerimizi açmalıdır.23

This form of enslavement deserves extermination and deserves more efforts to liberate people from it, not only by using the proceeds of zakah and charity, but also by sacrificing all our wealth and ourselves. This must open our eyes to the tremendous responsibility of rich Muslims to help peoples of the Muslim nation."23

Rida ve Şaltut'un sömürge halklarına aggressif güçlerin uyguladığı dayanılmaz zulmü doğru biçimde tanımlamalarına rağmen, köle azat etmenin anlamını bu kadar genişletmelerine katılmıyorum; çünkü kelimeler bu kadar gevşek biçimde kullanılmamalıdır. Zulme uğrayan halklara yardım etmeye gelince, Allah yolunda harcanan zekâtın başlığı altında büyük bir fırsatımız vardır; bunun yanında Müslüman devletlerin ve Müslüman halkın, Müslümanların ve Müslüman topraklarının özgürlüğü için katkıda bulunması gereken bütün kaynakları da vardır.

Although Rida and Shaltut correctly describe the unbearable oppression inflicted on colonized nations by aggressive powers, I do not agree on expanding the meaning of freeing slaves to such and extent, because words should not be so loosely applied. As for helping the oppressed peoples, we have great opportunity under the title of zakah spent "for the sake of God," in addition to all the resources of Muslim states and people that must contribute toward the liberation of Muslims and Muslim lands.