İbn Rüşd, zekât olarak ayrılmış bir malın veya miktarın kaybolması durumunda fakihlerin görüşlerini özetler:
Ibn Rushd summarizes jurists' views in the case of loss of an item or amount designated as zakah payment:
Bazı fakihler, zekâtın dağıtılmak üzere yolda kaybolması durumunda yükümlülüğün yerine getirilmiş sayıldığını ve yeniden ödeme yapılmasına gerek olmadığını savunmaktadır. Diğer bazı fakihler ise zekâtı veren kişinin, zekât gerçekten hak sahiplerine dağıtılıncaya kadar kefil olduğunu ileri sürmektedir. Yine başka fakihler, ihmal veya kötü idare durumu ile ihmal olmayan durumu birbirinden ayırmaktadır: İhmal veya kötü idare söz konusuysa zekâtı veren kişi zekâtı hak sahiplerine karşı garanti etmiş olur; ihmal yoksa ise kayıptan sorumlu tutulmaz. Son olarak, bazı fakihler kaybolan miktarla malikin toplam varlığını ortak mülk gibi değerlendirmektedir: Zekâtın kaybolan kısmının toplam mala oranı kadar fakirlerin bir hissesi, geri kalan kısım ise malikin mülküdür. Buna göre kayıp, her tarafın payı oranında paylaştırılmaktadır.27
If the due amount got lost on the way to being distributed, some jurists believe the requirement is fulfilled and no new payment is needed. Other jurists argue that the payer is a guarantor until zakah is actually distributed to recipients. Yet others distinguish between the case of neglect or mishandling on the part of the payer, in which the payer guarantees zakah to recipients and the case of no neglect, in which the payer is not considered responsible for the loss. Lastly, some jurists treat the lost amount and the total assets of the payer as community property of the poor (who owns a share in the proportion of lost zakah to the total) and the owner (who owns the rest). Accordingly, they divide the loss in proportion to their respective shares.27
Genellikle fakihlerin tartıştığı durum, zekâtın vadesi geldikten sonra ama gerçekten ödenmeden önce zekâta tabi malın kendisinin kaybolmasıdır. İbn Rüşd şunu ekler: "Bu durumda bazı fakihler, zekâtın kaybolmadan kalan mal üzerinden hesaplanması gerektiğini söylerken, diğerleri ortaklıklarda olduğu gibi ortak mülkiyet ilkesini uygular." Bu görüş ayrılıkları, bazı fakihlerin zekât miktarını kişiler arası borçlar gibi ele almasından, bazılarının ise onu malların üzerindeki bir hak olarak görmesinden kaynaklanmaktadır.28
Usually discussed by jurists is the case in which the zakatable asset is itself lost, after the due time of zakah but before actual payment. Ibn Rushd adds, "In this case, some jurists say zakah must be calculated on what is left after the loss, while others apply the principle of community property, as in partnerships." These differences exist because some jurists treat the amount of due zakah like interpersonal debts while others view it as a due right on the assets themselves.28
Yıllar geçtikten sonra bu şart hafifletilebilir mi?
Can the requirement be relaxed after years pass?
Zakat'ın ödenmesi geciktirilirse, geçerli bir sebeple ya da sebepsiz olsun, belirli sayıda yıl geçtiğinde vergiler gibi düşer mi? Cevap olumsuzdur, çünkü zekat, Allah'ın farz kıldığı fakirlerin ve muhtaçların bir hakkıdır. Nevevî şöyle der: "Ödenmesi gereken hiçbir zekat ödenmeden belirli sayıda yıl geçerse, gecikmenin sebebi ve malikin ikamet ettiği yer ne olursa olsun, malik biriken tüm zekat borcunu ödemelidir." İbnu'l-Munzir, bir şehrin birkaç yıl boyunca isyancıların ya da düşmanların eline geçtiği ve o şehrin sakinlerinin bu süre zarfında ödenmesi gereken zekatı ödemediği bir durumu örnek verir. Malik, eş-Şafiî ve Ebû Sevr'e göre, bu şehri kurtaran İslam devleti, o yılların tamamı için ödenmesi gereken zekatı tahsil etmelidir. Hanefî fakihler ise o yıllar için zekat alınmaması gerektiğini savunurlar. Onlar ayrıca, gayrimüslim bir ülkede İslam'ı kabul eden ve bilmeden zekat ödemeyen birinin, sonradan bir Müslüman ülkeye göç etmesi hâlinde, geçmiş yıllar için kendisinden zekat talep edilmemesi gerektini eklerler. İbn Hazm ise şunu belirtir: "İki veya daha fazla zekat yükümlülüğü aynı anda doğarsa, biriken miktar gecikmeksizin ve her bir önceki yıl için hesaplanan zekat düşülmeden hemen ödenmelidir."31
If zakah payment is delayed, with or without valid reason, is it waived after the passage of a certain number of years, like taxes? The answer is negative, since zakah is a right of the poor and needy prescribed by God. Al Nawawi says, "If certain number of years pass without payment of any zakah that is due, the owner must pay the whole accumulated due zakah regardless of the reason of the delay and the residence of the owner." Ibn al Mundhir gives as example, a case in which a city falls in the hands of rebels or enemies for a few years, during which residents of that city do not pay due zakah. The Islamic state, when it liberates the town, must collect the due amount of zakah for all those years, according to Malik, al Shafi'i, and Abu Thawr. Jurists of Opinion (i.e. Hanafites) contend that zakah must not be charged for those years. The latter add that if someone embraces Islam in a non-Muslim country and unknowingly does not pay zakah, then migrates to a Muslim land, he or she must not be charged zakah for past years.29 Ibn Hazm, notes,30 If two zakah charges or more become simultaneously due, the accumulated amount must be paid instantly, without delay and without deduction of the zakah calculated on the amount due for each previous year."31
Zekât, ödenmemiş miktarlar üzerinde yıllar geçtikçe işleyen durum bakımından vergilere benzemez.
Zakah is not similar to taxes in regard to the passage of years on unpaid amounts.
Bir kimse borçlu olarak vefat ettiğinde, ödenmesi gereken zekât, vasiyette bunun belirtilmesine gerek kalmaksızın, merhumun malvarlığından ödenmelidir. Bu görüş; Ata', el-Hasan, ez-Zuhrî, Katâde, Mâlik, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr, İbnu'l-Munzir ve Zeydî mezhebi tarafından benimsenmiştir. el-Evzâî ve el-Leys, bu ödemeyi malvarlığının üçte biri veya daha azıyla sınırlandırmaktadır. İbn Sîrîn, eş-Şa'bî, en-Nehaî, Hammâd, es-Sevrî ve diğerleri ise bu ödemenin ancak kişinin vasiyetinde bunun belirtilmesi hâlinde yapılabileceğini düşünmektedir.
As when a person dies leaving debts, any due zakah must be paid out of the deceased person's estate, without need for instructions in the will to that effect. This opinion is adopted by 'Ata' , al Hasan, al Zuhri, Qatadah, Malik,32 al Shafi'i33, Ahmad, Ishaq, Abu Thawr, Ibn al Mundhir,34 and the Zaidi school.35 Al Awza'i and al Laith restrict such payment to one-third or less of the estate. Ibn Sirin, al Sha'bi, al Nakha'i, Hammad, al Thawri, and others believe it can be paid only if the person's will specifies this payment.
Ebu Hanife ve talebeleri, vasiyet içinde bir talimat bulunmadıkça, ölenin malvarlığından yapılan zekat ödemesinin zekatın dinî yönünü yerine getirmediğini ve mirasçıların böyle bir ödeme yapmaya zorlanmaması gerektiğini ekler, çünkü zekat niyet gerektiren bir ibadettir.36 Bu, ödeme yapılmadığı için ölenin günahkâr olduğu anlamına gelir.
Abu Hanifa and his disciples add that without instructions in the will, zakah payment out of the deceased's estate does not satisfy the religious aspect of zakah and the heirs must not be required to make such payment, because zakah is a worship that requires intention.36 This means the deceased is sinful for lack of payment.
Ibn Qudamah'ın görüşüne katılarak şunu düşünüyorum: Zekât hem bir ibadet hem de bir mali yükümlülük olduğundan, diğer borçlar gibi ölüm nedeniyle ödenmesinden vazgeçilemez. Ayrıca Peygamber ﷺ'in sahih bir rivayette şöyle buyurduğu nakledilmiştir: "Bir kimse, üzerinde bir miktar oruç borcu olduğu halde ölürse, yakını onun adına oruç tutabilir." Zekât, yalnızca bir ibadet olan oruçtan daha fazla bu şekilde yerine getirilmeye layıktır. Bu izin, Allah'ın bir rahmetidir; zira merhumun ihmali nedeniyle ortaya çıkan günah sonucunu kaldırmaktadır.
Along with Ibn Qudamah, I believe that since in addition to being a worship, zakah is a financial obligation, and like other debts, its payment cannot be waived as a result of death.37 Moreover, the Prophet is authentically reported to have said, "If a person dies while still owing some fasting, his close kin may fast in fulfillment." Zakah is even more worthy of such fulfillment than fasting, which is solely a worship. This allowance is a mercy from God, for it removes the sinful consequence of neglect on the part of the deceased.