Çoğunluk âlimlere göre, yolcu [ibnü's-sebîl], bir yerden başka bir yere giden yolcudur. Kelime anlamı olarak bu terim "yolun oğlu" demektir.

According to the majority of scholars, the wayfarer [ibn al Sabil] is the traveler on the way from one locale to another. Literally, the term means "son of the road".

Bu ifade biçimi (“falancanın oğlu”) Arapçada yaygındır.1

This form of expression ("son of such-and-such") is common in Arabic.1

Taberî, Mücahid'den şöyle rivayet eder: "Yolda kalmış kimse, zengin olsa bile, mallarından uzak düştüğü sürece zekâttan hak sahibidir." İbn Zeyd ise şöyle der: "Yolcu, zengin ya da fakir olsun, yolculukta masrafını kaybetmiş ya da tüketmiş olan gezgindir. Bu kişiye yardım etmek farzdır."2

Al Tabari reports from Mujahid, "The wayfarer has a right to zakah even if rich, as long as he or she is cut off from his or her wealth. Ibn Zaid says, 'The wayfarer is the traveler, rich or poor, who has lost his means of expenditure or depleted them while on the road. Helping this person is obligatory.'"2

Yüce Kur'an, yolcuyu sekiz kez anar ve onunla iyi davranmaya teşvik eder. Mekke surelerinde God şöyle buyurur: "Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolculara da (hakkını ver). Ve israf etme." Sonra, "Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolcuya da. Bu, God'ın rızasını isteyenler için en hayırlısıdır." Medine surelerinde ise God, Allah yolunda harcanan maldan yolcuya bir pay ayırır. God şöyle buyurur: "Sana ne harcayacaklarını soruyorlar. De ki: Harcadığınız her iyi maldan, anne babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolcuya (harcayın)." God, "Yalnız God'a ibadet edin, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; anne babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahip olduğu kimselere iyilik edin." ayetiyle yolcuya iyilik yapmayı emreder. God ayrıca ganimet malından alınan beşte birin bir kısmını yolcuya tahsis eder: "Bilin ki, ganimet olarak elde ettiğiniz her şeyin beşte biri God'a, Peygambere, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolcuya aittir." Yine God, köylülerden God'ın fey olarak verdiği mallardan da yolcuya bir pay verir: "God'ın köy halkından Peygamberine fey olarak verdikleri, God'a, Peygambere, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolcuya aittir. Öyle ki bu mal, aranızdaki zenginler arasında dolaşıp durmasın." Son olarak, incelediğimiz ayette God, yolcuya zekâttan da bir pay verir. Ayrıca yolcuya yardım etmek, şu ayetteki iyilik işlerinden biridir: "...Malı sevdiği halde akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolcuya, dilenenlere ve köle azat etmek için verir, namazı kılar ve zekâtı verir."9

The Glorious Qur'an mentions the wayfarer eight times, in the context of encouraging kindness toward him or her. In Makkan suras , God says, "and give the kindred his right, and the needy and the wayfarer, and do not be wasteful."3 Then give the kindred their right, and the needy, and the wayfarer: that is best for those who desire the sake of God."4 In Madinan suras, God designates for the wayfarer a share of wealth spent in the way of God. God says, "They ask thee, what should they spend. Say: What you spend of good wealth, spend it for God, and parents, and kindred, and orphans, and the destitute, and the wayfarer."5 God ordains good doing to the wayfarer in the verse "And worship God, and do not associate anything in partnership with him, and be kind to parents and close relatives, and orphans, and the destitutes, and close neighbors, and far neighbors, and close companions, and the wayfarer, and he whom your right hand possesses."6 God also gives the wayfarer a share of the fifth taken from war booty: "and realize, that which you acquire as booty of anything , one fifth of it is for God, and the Messenger, and close relatives, and orphans, and the needy, and the wayfarer."7 Also God provides a share of the fai' to the wayfarer, saying "that which God gives as fai' from the people of the villages, it is for God, and the Messenger, and close relatives, and orphans, and the destitute and the wayfarer so that it may not circulate between the rich among you."8 Lastly, God gives a share of zakah to the wayfarer in the verse we are studying. Moreover, helping the wayfarer is among the deeds of righteousness in the verse"... And gives funds -- in spite of loving them -- to close relatives, orphans, the destitute, the wayfarer, the beggar, and in liberating slaves, and establishes prayer and gives zakah."9

Kur'an'da yolcuya gösterilen ilginin sebebi, İslam'ın birçok nedenle seyahat etmeyi teşvik etmesidir.

The reason for the attention given the wayfarer in the Qur'an is that Islam encourages travelling for several reasons.

A. İş ve fırsat için seyahat etmek. Tanrı şöyle buyurur: "O'nun (yeryüzünün) yollarında yürüyün ve O'nun rızkından yiyin."10 "Bir kısmınız da Tanrı'nın lütfundan aramak için yeryüzünde seyahat eder, bir kısmınız da Tanrı yolunda savaşır."11 Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Zengin olmanız için seyahat edin."12

A. Travelling for work and opportunity. God says, "and, walk in its [earth's] tracks and eat out of His sustenance."10 "And others travel on the earth seeking from the bounties of God and others fight in the way of God."11 The Prophet (p) said, "Travel so that you become rich."12.

B. Dünyadaki Allah'ın ayetleri üzerinde düşünmek ve O'nun hayvan ve insan topluluklarını gözlemlemek için yolculuk yapmak. Allah şöyle buyurur: "De ki: Yeryüzünde gezin de yaratmanın nasıl başlatıldığına bakın."13 "Sizden önce nice yaşam biçimleri geçip gitmiştir. Yeryüzünde dolaşın ve hakikati yalanlayanların sonunun ne olduğunu görün."14

B. Travelling to seek knowledge and meditate on the signs of God in the world, and on His animal and human communities. God says, "Say: Walk on the earth and see how He started the creation."13 "Many were the ways of life that have passed away before you. Travel through the earth and see what was the end of those who rejected Truth."14

"Yeryüzünde gezip dolaşmazlar mı ki, böylece kalpleri (ve akılları) hikmeti öğrensin, kulakları da böylece duymayı öğrensin?" Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Ilim arayarak bir yola giren kimseye Allah, onun için Cennet'e giden bir yolu kolaylaştırır." Note: the original refers to "God" in the Qur'an translation and in the hadith rendering, but in the hadith the Turkish form of the Lawgiver's name is a matter of rule-following; I have translated "God" as "Allah" in the hadith, which violates the rule. Corrected version: "Yeryüzünde gezip dolaşmazlar mı ki, böylece kalpleri (ve akılları) hikmeti öğrensin, kulakları da böylece duymayı öğrensin?" Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Ilim arayarak bir yola giren kimseye Tanrı, onun için Cennet'e giden bir yolu kolaylaştırır."16

Bu sosyal sigorta türü İslam'a özgüdür. İslam, sosyal programında yalnızca barınma ihtiyacının karşılanmasını garanti altına almakla kalmaz, yolda bulunan insanları etkileyen öngörülemeyen durumlara karşı da güvence sağlar. Bu sigortanın bütün resmini görebilmek için, yolcular için otel, lokanta ya da dinlenme yeri bulunmayan bir dönemde ortaya çıktığını akılda tutmak gerekir. Yolculara bakma fikrinden hareketle Ömer bin el-Hattâb, yolcuların ihtiyaçlarını karşılamak ve ihtiyacı olanlara vahalar arasında ulaşım sağlamak amacıyla Mekke ile Medine arasındaki yol üzerinde istasyonlar kurdu. Ayrıca yolda olan ve şehirde yiyeceğe ihtiyacı bulunanlar için bir erzak depolama alanı oluşturdu.24

This form of social insurance is unique to Islam. In its social program , Islam not only guarantees the provision of residence, but provides security from unforeseen conditions that affect people who are on the road. To get the complete picture of this insurance, one must remember that it came at a time when there were no hotels, restaurants, or rest areas for travellers. Motivated by this idea of taking care of wayfarers, 'Umar bin al Khattab established stations on the road between Makkah and Madinah to help travellers and provide transportation for those who need it between oases. He also established a food storage area for those who need food on the road, and in the city.24

'Ömer bin Abdülaziz, Zührî'den zekâtın nasıl harcanacağına dair, Peygamber'in ve Dört Halife'nin sünnetine dayanan ayrıntılı bir plan yazmasını istedi. Zührî, diğer hususların yanında şunları yazdı: "Yolcunun payı, yolda geçen insanların yoğunluğuna göre bölüştürülmelidir; öyle ki çok insanın geçtiği yollara zekât gelirlerinden daha büyük paylar ayrılsın. Devam edecek ya da geri dönecek imkânı olmayan her yolcuya, yolculuğunun amacına ulaşıncaya veya evine dönünceye kadar yiyecek sağlanmalıdır. Konaklama yerleri kurulmalı ve güvenilir kişiler bunların yönetimine atanmalıdır; böylece geçen her yolcuya, sizin ayırdığınız zekât fonları tükenene kadar yiyecek, barınak ve hayvanı için yem sağlanabilsin."25 İnsanlık, muhtaç erkeklere ve kadınlara nerede olurlarsa olsunlar bu denli özen gösterildiğine hiç şahit oldu mu?

'Umar bin 'Abd al Aziz asked al Zuhri to write him a detailed outline of how to spend zakah, based on his knowledge of the tradition of the Prophet and the Four Successors. Among other things, al Zuhri wrote, "The share of the wayfarer must be divided in proportion to the density of traffic on the road so that roads with high number of people passing through are assigned bigger portions of zakah proceeds. Each traveller who has no means to continue, or go back, must be provided food until he or she achieves the purpose of his or her journey or reaches home. Places of shelter must be established, and trustworthy people assigned to manage them, so that any passing wayfarer can be provided food, shelter, and feed for his animal, until all the zakah funds you assign are depleted."25 Has humanity ever witnessed such a level of caring for needy men and women wherever they may be?

Âlimler, yolcunun yalnızca yolda olan kimse mi, yoksa evde bulunup yolculuğa çıkmak isteyen kimse de mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk, şu gerekçelerle yolculuğa çıkmak isteyen kimsenin yolcu sayılmayacağı görüşündedir:

Jurists differ on whether the wayfarer is only the person on the road or also the person who is at home but desires to begin a journey. The majority believes he who wants to start travelling is not a wayfarer, for the following reasons:

1. "İbnu's-sebîl" terimi yolda olan kişiyi ifade eder ve evinde bulunan kişiyi kapsamaz.

1. The term 'ibn al sabil" means the person on the road ad does not include one who is at home.

Yolcu, evindeki maddi imkânlarından kopmuş kimsedir. Henüz yola çıkmamış bir kimse, maddi imkânlarından kopmuş sayılmaz. Yolcular, evlerindeki maddi durumları ne olursa olsun, evlerine ulaşana kadar yardım edilmelidir. Evinde bulunan ve yolculuk ya da başka amaçlar için maddi yardıma ihtiyaç duyan kimseye ise fakir olarak yardım edilebilir, ancak yolcu olarak yardım edilemez.26

2. The wayfarer is a person who is cut off from his financial means at home. A person who has not yet started travelling is not cut off from his means. Wayfarers must be helped until they reach home, regardless of their financial status at home, while a person who is home and needs financial help for travelling or other purposes, may be given as a poor person, but not as a wayfarer.26

Şafiî, "yolcular" ifadesinin, yola çıkmak isteyen ama yeterli imkânı olmayan kişileri de kapsadığına inanır; çünkü bu kişilerin de tıpkı yolda olan kişi gibi yolculuklarını sürdürebilmek için yardıma ihtiyacı vardır.27

Al Shafi'i believes that "wayfarers "include persons who want to start a journey but do not have sufficient means, on the grounds that such need help to travel just like the person on the road.27

Bana göre çoğunluğun görüşü daha sağlamdır. Zekât fonları, yolculuğa çıkmak isteyenlere harcanmamalıdır. Ancak Şafiî'nin görüşü, amaçlanan yolculuğun Müslüman topluma hizmet için olması durumunda, örneğin İslam'ı tebliğ etmek için veya ilmî bir görev için yapılan seyahatlerde geçerli olabilir. Bu tür olası yolcuların desteklenmesi de "Allah yolunda" kategorisine dahil edilebilir. Bunu, incelediğimiz ayette yolcunun "Allah yolunda" teriminden sonra sayılması ve bu terime eklenmiş olması da desteklemektedir.

In my opinion, the view of the majority is sounder. Zakah funds must not be spent on those who desire to initiate a journey. However, al Shafi'i's view may be applicable if the intended travel is for service to the Muslim community, such as travelling to call for Islam or on a scientific mission. Helping such potential travellers may also be included in the category "in the way of God". This is supported by the fact that the wayfarer is listed after, and is added to, the term "in the way of God" in the verse we are studying.

Yolcunun yolda ihtiyaç içinde olması birinci şarttır, çünkü zekâtın amacı yolcunun evine ulaşmasına yardım etmektir. Evine dönebilecek bir imkânı varsa, ona ödeme yapılamaz; yoksa, evindeki zenginliğine bakılmaksızın ve zekât olarak verilen şeyi geri ödeme zorunluluğu olmaksızın yolcuya verilir.

The first condition is that the wayfarer must be in need when on the road, since the purpose of the zakah is to help the wayfarer reach home. If he or she has means of reaching home, no payment can be made, if not, the wayfarer is given regardless of his or her richness at home and without any need to return what is given as zakah.

İkincisi, yolculuk Allah'a isyan niteliği taşımamalıdır. Bu şart, günah amaçlarla yolculuk edenlerin veya satışı yasak olan mallarla ticaret yapanların zekâttan pay almasını engeller; ancak yolcunun hayatı tehlikedeyse bu farklıdır. Böyle bir durumda onun hayatını kurtarmak Şeriat'ta zorunlu hale gelir.29 Bu şartın amacı açıktır: kötülük yapanlara yardım etmekten kaçınmak. Allah'a isyan olmayan yolculuk üç çeşittir:

Secondly, the journey must not be in disobedience to God. This exclusion means that those who journey for sinful purposes or traders whose commodities are forbidden must not be given zakah, except if the traveller's life is at stake. Saving his or her life then becomes a must in Shari'ah.29 The purpose of this condition is obviously to abstain from helping wrongdoers. Travelling which is not disobedience to God is of three kinds:

Allah'ı değil, "God" kelimesinin Türkçe karşılığı olan Tanrı'yı kullanıyorum. Tanrı'ya ibadet etmek veya hayırlı işler yapmak amacıyla yapılan seyahatler, örneğin hac, cihad ve ilim öğrenmek; meşru dünyevi sebeplerle yapılan seyahatler, örneğin ticaret veya iş arayışı için yapılan yolculuklar; ve eğlence ve turizm amacıyla yapılan seyahatler. Yalnızca eğlence amaçlı yolculuk yapanlara zekât verilmesi fıkıhçılar arasında tartışmalıdır,30 diğer seyahatlerdeki yolculara zekât verilmesi ise oybirliğiyle caizdir.

travelling to do good deeds or worship God, such as pilgrimage, jihad, and seeking knowledge; travelling for lawful earthly reasons, such as on business or in search of a job; and travelling for amusement and tourism. Only giving to wayfarers on amusement journies is disputed among jurists,30 while giving to wayfarers on other travels is unanimously lawful.

Bazı Malikiler ve Şafiiler üçüncü bir şart daha ekler: yolcu ihtiyaçlarını karşılamak için borç alabilecek durumda olmamalıdır. Bu şart yalnızca yolcu evinde zengin ise geçerlidir. Bu şart diğer iki mezhep tarafından kabul edilmez. İbn el-Arabî, Ahkâmü'l-Kur'an'da ve Kurtubî, Tefsiri'nde bu şartı reddeder; çünkü yolcu, yalnızca Allah'a karşı yükümlü olabilecekken, zekât alarak kimseye borçlu olmak zorunda değildir. En-Nevevî ise yolcunun borç para alabilecek durumda olsa bile borç almakla yükümlü olmadığını, zekât alabileceğini ekler. Hanefiler, mümkünse borç almayı tavsiye eder ancak bunu zorunlu tutmaz; çünkü borç almak, borçlunun geri ödeyemez duruma düşme ihtimaline maruz kalması demektir ve kişi bu riske girmek zorunda değildir.

A. Yolcular, evlerine ya da kendi kaynaklarının bulunduğu bir yere ulaşana kadar yeterli miktarda yiyecek ve giyeceğe kavuşturulmalıdır. Yolcunun elindeki para ihtiyacını karşılamaya yetmiyorsa, mevcut kaynağını tamamlayıp yeterli hale gelinceye kadar zekât verilmelidir.

A. Wayfarers must be given their sufficiency of food and clothing, until they reach home or a place where they have funds of their own. If the wayfarer has less than what is needed, zakah should be given to supplement the existing funds until they are sufficient.

B. Uzun yolculuklar için bir taşıt aracı da sağlanmalıdır. Uzun yolculuk, namazın kısaltıldığı yolculuktur; yaklaşık seksen kilometre [elli mil] demektir. Yolcu için, ihtiyaca ve zekât fonlarının bulunabilirliğine bağlı olarak, binek satın alınabilir veya kiralanabilir.

B. For long journeys, a means of transportation must also be provided. Long journeys are those in which prayer is reduced, i.e. approximately eighty kilometers [fifty miles]. Rides may be purchased or rented for the wayfarer, depending on the need and the availability of zakah funds.

C. Gerekli tüm masraflar karşılanmalıdır; yalnızca yolculuktan kaynaklanan masraflar değil.

C. All needed expenses are to be given, and not only expenses caused by travelling.

D. Yolcuya, çalışıp kazanma gücüne sahip olup olmadığına bakılmaksızın ödeme yapılır.

D. Payment is made to the wayfarer regardless of ability to work and earn.

E. Yolcuya, varacağı yere ulaşana kadar yardım sağlanır; eğer orada kalacaksa ya da orada ulaşılabilir parası varsa, bu durum geçerlidir. Yolcu, bazı işlerini bitirip hızla evine dönmeyi niyetlemişse, evine varana kadar ihtiyacı olanlar kendisine verilmelidir.

E. Aid is provided to the wayfarer until his or her destination is reached, if he or she is to stay there or has accessible funds there. If the wayfarer intends to finish some business and return home quickly, he or she must be given what is needed until reaching home.

F. Konaklama giderlerine gelince, Şafiîler, hedef yerdeki kalış süresi dört günden azsa bu giderlerin ödenmesi gerektiğine hükmeder; bu süre, yolculukta namazın kısaltılmasında olduğu gibi aynı gün sayısıdır. Bu kısıtlama, Allah yolunda savaşanlar için geçerli değildir; onlara sınır karakollarında kaldıkları süre boyunca, ne kadar uzun olursa olsun, bu giderler verilir. Bazı âlimler ise yolcuların hedef yerde kaldıkları sürenin uzunluğuna bakılmaksızın, kaldıkları tüm süre boyunca bu paranın verilmesi gerektiğine inanır.

Bazı çağdaş âlimler, insanların seyahatini kolaylaştıran ve servetlerine dünyanın her yerinden erişmelerini sağlayan ulaşım, konaklama ve bankacılık imkânları nedeniyle bugün artık asıl anlamıyla yolcu (ibnü's-sebîl) kalmadığını ileri sürmektedirler. Bu görüş, rahmetli Ahmed Mustafa el-Merâgî'nin Kur'an tefsirinde savunduğu bir görüştür.38 Ben ona katılmıyorum, çünkü bugün de geçmişte olduğu kadar yolcu vardır:

Some contemporary scholars assert that today there are no more wayfarers in the original sense of the word, because of the transportation, accommodation, and banking facilities that make one's travelling easy and one's wealth accessible anywhere in the world. This is argued by the late Ahmad Mustafa al Maraghi in his explanation of the Qur'an.38 I beg to differ with him, since there are as many wayfarers today as there were in the past:

1. Kimi zengin olabilir, ancak bankalarla iş yapmaz; bu yüzden şehirlerinden uzakta olduklarında aslında servetlerinden kopmuş olurlar. Şehirlerin merkezlerinden uzak bir çölü geçiyor olabilirler.

1. Some people may be rich, but do not do business with banks, so that when they are away from their towns they are actually detached from their wealth. They may be crossing some desert far from urban centers.

2. Saldırganlar tarafından evlerinden ve topraklarından sürülen veya baskıcı hükümetlerden kaçan mülteciler vardır. Bu kişiler, ülkelerinin dışında belirsiz bir süre yaşayabilirler; çoğu zaman hükümet tarafından el konulan mallarına ulaşamazlar. Kendi ülkeleri dışındaki ülkelerde sığınma hakkı arayan siyasi mülteciler de bu gruba girer.

2. There are refugees who are driven out of their homes and lands by aggressors or who flee from dictatorial governments. They may live for an undetermined period of time outside their countries, unable to reach their wealth which is often confiscated by the government. Like those are political refugees who seek asylum in countries other than their own.

3. Bazı Hanefi fakihleri, kendi şehirlerinde yaşamalarına rağmen servetlerine erişimi olmayan kişileri -siyasi nedenlerle ya da malı başkalarına geri alınamayacak borçlar biçiminde olan tüccarlar gibi ekonomik nedenlerle- değerlendirmektedir.39 Bu fakihler, bu tür kişilerin yolcu sayılması ve zekât verilmesi gerektiğini ileri sürmektedir.40

3. Some Hanafite jurists consider individuals who, although they live in their own towns, have no access to their wealth, either because of political reasons or because of economic reasons such as businessmen whose wealth is in the form of unremittable loans to others.39 These jurists assert that such individuals must be treated as wayfarers and given zakah.40