Müslüman alimleri arasında, Şeriat hükümlerinin insanlığın dünyevi hayatı ve ölümden sonra diriltilmesi için, bu faydaların zorunlu, ihtiyaç duyulan veya iyileştirici olmasına bakılmaksızın, konulduğu hususu kabul görmüştür. İmam eş-Şatıbî, bunun Şeriat hükümlerini ve bunları destekleyen delilleri, genel veya özel olsun, incelemekle doğrulanabileceğini savunmuştur. Bu durum yalnızca tek bir olay veya tek bir nasla sınırlı değildir; zira bütün Şeriat, bu temel gerçeğe dayanarak kurulmuştur.15 Eş-Şatıbî, ibadetler konusunda ilkenin, insanların sebep ve gerekçe aramaksızın kabul edip itaat etmeleri olduğunu, muamelât ve karşılıklı ilişkilerde ise ilkenin anlam ve gerekçe aramak olduğunu önemle belirtmiştir.16 Eş-Şatıbî, bu görüşü desteklemek için çok güçlü deliller sunmaktadır; ancak maalesef bunlar bu çalışmanın sınırlarını aşmaktadır. Burada vurgulanması gereken, zekâtın namazla birlikte ibadet başlığı altında anılmasına rağmen, gerçekte salt bir ibadet olmadığıdır. Müslümanlar için temel mali kurum olması bakımından, bir muamele niteliğine daha yakındır. Zekât; devlet, zenginler ve yoksullar arasındaki bir ilişkidir. Bu yüzden İslam'daki mali ve idari konulara dair bütün eserlerin, kharaç ve devlet gelirleri gibi konulara bölümler ayırdıkları gibi, zekâta dair de bir bölüm ayırmaları muhtemelen bundandır. Dolayısıyla zekât, İslam'ın sosyal sisteminin bir parçasıdır. Fıkıh konularını çağdaş standartlara göre yeniden sınıflandıracak olsaydık, zekâtı saf ibadetlerle değil, sosyo-mali sistemin bir parçası olarak sınıflandırırdık. Benzer şekilde, hukuktan söz ettiğimizde, zekâtı devletin mali hukukunun bir parçası olarak ele alırız.
It is established among Muslim scholars that the injunctions of Shari'ah are ordained for the benefit of mankind in their earthly living and upon their resurrection after death, whether these benefits are necessities, needed or improvements. Imam al Shatibi argued that this can be verified by surveying the injunctions of Shari'ah and looking into their supportive evidence, universal or specific. This does not apply only to one case or one text - since all Shari'ah is established after this underlying fact.15 Al Shatibi made the important point that with regard to worship the principle is that people accept and obey without seeking explanation or reasons. As for transactions and interrelations, the principle is to look for meanings, and rationale"16. Al Shatibi provides very strong arguments to support this view, but unfortunately they fall beyond the limit of the present work. What should be emphasized here however, is that zakah, despite the facts that it is associated with prayers under the label of worships, is in reality not purely a worship. It is closer to being a transaction because it is the major financial institution for Muslims. Zakah is a relationship between the state, the wealthy, and the poor. This is perhaps why all works on financial and administrative issues in Islam include a chapter on zakah the same way they include chapters on kharaj, state revenues, etc. Zakah is, as such, a part of the social system in Islam. If we were to re-sort issues of fiqh according to contemporary standards, we would classify zakah as part of the socio-financial system and not with the pure worships. Similarly, when we talk about law, we talk about zakah as part of the financial law of the state.
Bu, zekâtın bütün kurallarının ibadet sınırlarının dışında olduğu anlamına gelmez. Şatıbi, ibadet niteliği taşıyan muamelelerde metinlerle sınırlı kalmamız gerektiğini ortaya koyar. Bu durum yalnızca zekât için geçerli değildir; evlilikte mehir (sadak) gereği, miras paylarının dağılımı ve iddet süresindeki ay sayısı gibi konular için de geçerlidir. Bunlara zekâtın oranlarını ve nisabını da ekliyorum; çünkü bunlar metinlerle açıkça belirlenmiş meselelerdir ve Müslümanlar tarih boyunca bunlarda ihtilaf etmemişlerdir. Dolayısıyla bu metinlere ve bu icmaya bağlı kalmak zorunludur. Bu nedenle, nisabın ve zekât oranlarının zamana ve yerlere göre değişebileceğini, bu değişimin şeriatın maksatlarına ve ortak yararlara uygun olduğunu ileri sürenlerle aynı görüşte değilim. Bence bu tür değişiklikler zekâtın niteliğini değiştirir ve onu hükümetlerin koyduğu diğer vergiler gibi sıradan bir mali yükümlülüğe dönüştürür.
Özetle, şeriatın maksatları insanların ortak yararını gerçekleştirmek ve bu yararı zedeleyen şeyleri önlemektir. Buna göre Malik ve onun öğrencileri, ortak yararın gerçekleştirilmesini, şeriatın diğer ölçütleri gibi uygulanması gereken bir şeriat ölçütü saymaya kadar gitmişlerdir. İronik olarak, İmam İbn Teymiyye ve onun öğrencisi İbn Kayyim'in güçlü biçimde desteklediği bu yönelimi birçok Hanbelî de benimsemektedir. Yazılarında bu görüşü destekleyen çok sayıda delil ortaya koymuşlardır.
This does not mean that all the rules of zakah are outside the boundaries of worships, Al Shatibi resolves that in transactions that have some characteristics of worship, we should limit ourselves to the texts. This applies not only to zakah but also to the requirement of sadaq (dowry) in marriage, the distribution shares in inheritance and the number of months in 'iddah, etc. I add to these the percentages of zakah and its minimum exempt (nisab) because these are issues defined clearly by texts and Muslims have no disagreement on them through history. So, it is essential to abide by these texts and this ijma'. For that reason I disagree with those who claim that the minimum exempt and rates of zakah are subject to change with changing time and places on the ground that such changes are in observance to the objectives and common benefits. I believe such changes alter the features of zakah and make it a mere civil tax, like other taxes imposed by governments.The sum up, the objectives of Shari'ah are to achieve the common benefit of people and to avoid what harms that benefit. Accordingly, Malik and his disciples went to the extent of considering the achievement of common benefit a Shari'ah criterion that should be applied like any other criteria in Shari'ah.l7 Ironically, many Hanbalites follow this trend, which is strongly supported by Imam Ibn Taymiyah and his disciple Ibn al Qayim. In their writings, they show abundent evidence in the support of this view.
İbn Kayyim, dinî hükmün zamanın, mekânın, şartların, niyetlerin ve maslahatların değişmesine göre değişebileceği ilkesi üzerine bir bölüm yazmıştır. Bu bölümün başında şunları söylemiştir: "Bu, büyük ve çok faydalı bir bölümdür; bu bölümdeki fikirlerin göz ardı edilmesi, Şeriat'ı anlamada hatalara yol açar ve gereksiz zorluklar ile külfetler yükler. Akıl sahibi herkes, bu büyük Şeriat'ın bunları kabul etmeyeceğini ve bunlara yol açmayacağını anlayabilir. Şeriat'ın temelinde insanların hem dünya hem de ahiret hayatındaki maslahatını gözetmek yattığından, Şeriat en adil olandır ve insanlar için tüm maslahat ve hikmeti içerir. Herhangi bir meselede adaletten zulme, merhametten onun zıddına, maslahattan zarara, hikmetten saçmalığa geçtiğinizde, Şeriat'tan çıkmış olursunuz."
Ibn al Qayim wrote a chapter on the principle that religious injunction may be changed in accordance with changes in time, place, conditions, intentions and benefits. At the outset or this chapter he said "This is a great and very useful chapter; ignoring its ideas causes errors in understanding Shari'ah and imposes harrassments and unnecessary obligations, which anyone of sense can conclude that this great Shari'ah would not accept or bring about. Since the cornerstone of Shari'ah is to consider the benefit of people in both earthly life and afterlife Shari'ah is most just and all benefit and wisdom for people. In any issue whenever you go from justice to oppression, from mercy to its opposite, from benefit to harm, from wisdom to nonsense, you are going out of Shari'ah.
Şeriat, Tanrı'nın kulları arasındaki adaletini, yaratıklarına olan merhametini, bu yeryüzündeki gölgesini ve O'na ve elçisinin doğruluğuna iman etmeye götüren hikmetini temsil eder. Gören gözlerin onunla görebildiği bir nur, doğru yolu bulanların ona bakarak hakikati bulduğu bir rehberdir18. Bunlar, korumamız ve tüm insanlara duyurmamız gereken sözlerdir.
Shari'ah represents the justice of God among his servants, His mercy on His creatures, His shadow on this earth, His wisdom that leads to believing in Him and in the truthfulness of His messenger, (p). It is the light with which people of sight can see, the guide with which those that are guided can find the truth18." These are words that we must be keen to preserve and make known to all people.
İbn Kayyim'in dini hükümlerin ya da görüşlerin zamana ve şartlara göre değişebileceğini düşünmesi tamamen isabetliydi. Değişen şeriatın hükmü değil, o hükmün zamanda, mekânda ve önündeki belirli olayda uygulanış biçimidir. Şeriat değişmez. Değişen fıkıhtır. Şeriat nihayetinde Allah'ın vahyidir; fıkıh, dini görüşler ve hükümler ise insan yapımıdır. Örneğin Ömer (r.a.), Peygamber'in (s.a.v.) düşmanlıklarını yatıştırmak için zekâttan pay verdiği kimselere, "Allah İslam'a güç ve kuvvet vermiştir, bunlara ihtiyacımız yoktur" diyerek zekât vermeyi reddetti. Ömer şeriat hükmünü değiştirmedi; bazı insanların yanlış düşündüğü gibi Kur'an metinlerinin uygulamasını da ortadan kaldırmadı. Bunun yerine zamanın ve şartların değişmesine karşılık dini yorumu değiştirdi. Uyeyne ve Akra' gibi o dönemde zekât alan belirli kişiler, İslam'ın ilk dönemlerinde kalplerini İslam'a yakınlaştırmak amacıyla yatıştırılmışlardı. Peygamber (s.a.v.) bu kişilere kalıcı bir hak tanıyan sürekli bir taahhütte bulunmamıştı. Bu kişilere kimin hak kazanacağına çağdaş yönetici karar verir; bu şartları taşıyan kimse yoksa, o dönemde bu zekât kalemine hiç kimse hak sahibi olmaz. Bu, Kur'an metinlerinin ihmal edilmesi anlamına gelmez. Ömer de tüm Müslümanlar gibi Allah'ın Kitabı'ndaki hiçbir metni terk etme hakkına sahip değildi. Ancak Ömer, o dönemde Müslümanların ortak yararının bu payları saklamakla en iyi şekilde korunabileceğini gördü. Kalpleri ısındırma payına ihtiyaç doğduğunda zekâtta bu payın verileceğine dair şeriat hükmünü kaldırmayı hiç düşünmedi. Yalnızca bu hükmü hırslı kişilere uygulamayı reddetti.
Ibn al Qayim was quite correct in considering religious injunctions or opinions changeable in accordance to changes in time and conditions. It is not the ruling of Shari'ah that is changeable, but rather the application of the ruling in time and space and in the specific case that is on hand. Shari'ah does not change. What changes is jurisprudence. Shari'ah in the final analysis, is the revelation of God; while jurisprudence, religious opinions, and judgments are man-made. For example, 'Umar, (m) refused to give out of zakah to people to whom the Prophet had given zakah to reconcile their hostility, saying "God has given might and strength to Islam, and we are not in need of them". He did not change a Shari'ah ruling, nor did he annihilate the application of the texts of the Qur'an as some people mistakenly think, but rather he changed the religious interpretation in response to the change in time and condition. The specific individuals that used to receive zakah, including Uyaynah, and Aqra' were pacified during the early stage of Islam in order to bring their hearts closer. The Prophet (p) did not write perpetual promises to those individuals. It is up to the contemporary ruler to determine who deserves it and if no one fulfills those conditions, at that time, no one would be a recipient of that category of zakah. This is not a neglect of texts in the Qur'an. 'Umar as well as all Muslims has no right at all to abandon any texts in the Book of God. But Qur'an found that the common interest of Muslims at his time could best be served by saving those grants. He never thought to abolish the Shari'ah ruling about the share of heart softening in zakah when need arises. He simply refused to apply it to those ambitious individuals19.
'Ömer ayrıca atlar konusunda dinî uygulamayı değiştirmiştir. Suriye'den bazı kimseler ondan atlar üzerinden zekât almasını istediklerinde, bunun ne Resulullah ﷺ'in ne de Ebû Bekir'in yaptığı bir şey olduğu için tereddüt etmiştir. Sonradan atların çok pahalı hale geldiği, bir atın yüz deve değerine ulaştığı öğrenilince, daha önce zikredilen kıyasla atlar üzerinden zekât koymuştur. Bu da kendi başına, adaletin gözetilmesi ve ortak yararın gerçekleştirilmesi bakımından Şeriat'ın maksatlarının dikkate alınmasının bir şeklidir.
Dinî uygulamayı mevcut şartlara uygun olarak değiştirmenin bir başka örneği de Muaz bin Cebel'in Resulullah ﷺ tarafından Yemen'e gönderildiğindeki durumudur. Resulullah ﷺ ona zenginlerden zekât alıp fakirlere vermesini emretmiştir. Ayrıca ona şöyle demiştir: "Tahıl mallarından tahıl, koyun mallarından koyun, deve mallarından deve alın." Muaz bu sözü, insanlara kolaylık sağlamak, elde bulunan mallardan zekât almak anlamında anlamıştır. İnsanların zekâtı aynî olarak vermek yerine değerini ödemeyi kendileri için daha kolay bulduklarını görünce bunu memnuniyetle karşılamıştır. Muaz Yemen'de bulunduğunda şöyle demiştir: "Bana buğday ve arpa yerine, size daha kolay geldiği ve Medine'deki muhacirler için faydalı olduğu sürece, kumaş ve bez verebilirsiniz."
Zekâtta ortak yararın gözetilmesi ve Şeriat maksatlarının gerçekleştirilmesi, en bilgili sahabilerden biri olan Muaz'ı, Peygamber ﷺ'in sözünün zahirine aykırı görülebilecek olmasına rağmen, zekâtın değerini tahıl yerine kumaş olarak almaya yöneltmiştir. Muaz, Peygamber ﷺ'in emrinin maksadını açıkça anlamış ve buna göre uygulamıştır. Bu yüzden usul âlimleri, müctehidin Şeriat hükümlerinin nihai hedeflerini ve maksatlarını, ayrıca kendi zamanındaki insanların ortak menfaatini oldukça iyi bilmesini şart koşarlar. Teorik bilgiye ve içtihat araçlarına sahip olmakla birlikte fildişi kulesinde izole bir şekilde yaşayan, yani toplumun kaygılarını, insanlar arasında dolaşan fikir ve düşünceleri ile gerçek hayatın arzu ve teşviklerini bilmeyen kimse, Şeriat hükümlerinin uygulanması konusunda dini görüş bildirme hakkına sahip olanlardan olamaz.
'Umar also changed the religious application in the case of horses. When some people from Syria asked him to take from them zakah on horses, he was hesitant because such a thing had not been done by the Messenger nor by Abu Bakr. 'Umar was reported later to have imposed zakah on horses when he found out that horses had become very expensive - as much as one hundred camels for a horse - and he justified it by the analogy mentioned earlier. This is in itself a form of considering the objectives of Shari'ah in observing justice and fulfillment of common benefit. Another example of changing religious application to suit current conditions is that of Mu'adh bin Jabal when he was sent by the Messenger, (p) to Yemen. The Messenger ordered him to collect zakah from the rich and render it to the poor. He also told him "Take payment in grains out grain holdings, sheep out of sheep holdings, and camel out of camel holdings". Mu'adh understood this saying to mean make it easy for people; take zakah out of what is available. When he found out that people liked to pay the value of zakah (instead of paying in kind) because it was easier for them he welcomed it. When Mu'adh stood in Yemen, he said "You may give me cloth and fabrics instead of corn and rye as long as it is easier for you and beneficial for the migrants in Madinah."20 The consideration of common benefit and the fulfillment of Shari'ah objectives in zakah is what lead Mu'adh--being one of the most knowledgeable companions, to take zakah value in terms of cloth instead of grain, despite what may be thought as a violation of the apparent word's of the Prophet. Mu'adh clearly understood the objectives of the Prophet's command and applied it accordingly. This is why scholars of usul require that a mujtahid must be quite knowledgeable about the ultimate goals of Shari'ah's rulings their objectives as well as the common interest of people in his time. Whoever obtains theoretical knowledge and means of ijtihad but lives isolated in an ivory tower, not knowing the concerns of the society, the ideas and thoughts circulating among people and the desires and incentives of real life, cannot be among those who have the right to give religious opinions on the application of Shari'ah rulings.
Bu ortak yarar ve Şeriat'ın genel maksatları üzerine yapılan düşünce, birçok Resulullah'ın (s) sahabesinin "kadın takılarından zekât alınmaması gerektiği" yönündeki dini görüşünü kabul etmeme yol açıyor; çünkü zekât, artan servet üzerine farz kılınmıştır. Toplanan zekât miktarı genellikle artıştan ve fazlalıktan çıkar ve asıl servet olduğu gibi kalır. Kadın takıları mubah olup artmadığına göre, vergiye tabi olmayan elbise veya ev eşyası gibi düşünülmelidir.
It is this consideration of common benefit and the general objectives of Shari'ah that lead me to accept the religious application given by many companions of the Messenger (p) that there should be no zakah on women's jewelry because zakah is obligated on growing wealth. Amount of zakah collected would generally come out of the growth and the excess, leaving intact the original wealth. Since women's jewelry is lawful, and doesn't grow, it should be considered like clothes or home furnishings, which are not taxable.
Şeriatın dayandığı adalet ilkesi, bana tabiinden Ata bin Rabah'ın görüşünü seçip benimsetmekte; tarımın masraflarını brüt gelirden düşüp yalnızca net gelirin zekâta tabi tutulmasını kabul ettirmektedir. Aynı ilke, arazinin kiracısının arazi kirası dahil tüm masrafları düştükten sonra kalan net gelirinden zekât vermesi, arazi sahibinin ise aldığı kira üzerinden zekât vermesi gerektiği görüşüne de beni götürmektedir.
The consideration of justice on which all of Shari'ah is founded is what leads me to select and accept the view of the of the follower 'Ata' bin Rabah, in deducting the expenses of agriculture out of the gross proceeds and considering only the net as subject to zakah. It is the same principle by which I consider that the tenant of the land should pay zakah on his net income after deducting all expenses including land rent, and that the landlord should pay zakah on the rent he receives.