قرآن کریم د زکات د مال تعریف نه کوي او نه یې د زکات فیصدي بیانوي. دا کار سنت ته پریښودل شوی دی چې د قرآن د عمومي حکم تفصیلات د بیلگې یا لارښوونو په ذریعه بیان کړي او د قرآن نظري اصولو ته د انساني ژوند عملي شکل ورکړي. دا مسئولیت د نبي کریم ﷺ په غاړه و، او هغه د خدای د مقدس کتاب په حکمونو تر ټولو زیات پوهیږي. خدای فرمایي: «او موږ تا ته دا ذکر نازل کړ، ترڅو ته هغه څه خلکو ته واضح کړې چې د دوی لپاره نازل شوي دي او دوی فکر وکړي.»1 خو باید پوه شو چې قرآن کریم د زکات د مال څو ډولونه یادوي، لکه: (1) سره زر او سپینه زر، د دې آیت په ذریعه: «او هغه کسان چې سره زر او سپینه زر ذخیره کوي او هغه د خدای په لار کې نه خرڅوي، دوی ته د یو سخت عذاب زیری ورکړه.»2 (2)

The Qur'an does not give the definition of zakatable wealth nor does it provide the required percentages in zakah. It is left to Sunnah to give, by example or by directives, details of the general Qur'anic command and to convert the theoretical axioms of the Qur'an into a living reality in human life. The Prophet (p) was assigned this responsibility and he is the one who knows most about what God ordains in His Holy Book. God says, "And we have sent down unto thee the message that thou mayest explain clearly to people what is sent for them and that they may give thought."1 It must be realized, however, that the Qur'an mentions a few kinds of zakatable assets, such as (1) gold and silver, in the verse "and there are those who hoard gold and silver and spend it not in the way of God. Announce unto them a most grevious penalty."2 (2)

د هغو کرهڼو او میوو په اړه چې د "له هغو میوو څخه یې وخورئ کله چې میوه راځي، او د هغه ورځې حق ورکړئ چې کرهڼه راټولېږي،"3 (3) د سوداګرۍ او نورو کاروباري ځایونو عاید، چې په دې آیت کې یادېږي: "اې هغو کسانو چې ایمان مو راوړی دی، د هغو ښو شیانو څخه ورکړئ چې تاسو یې ګټلي دي،"4 او (4) هغه څه چې له ځمکې لاندې راوځي: "او له هغه څه څخه چې موږ ستاسو لپاره له ځمکې راوایستل،"5

crops and fruits that are refered to in "Eat of their fruit in their season, but render the dues that are proper on the day that the harvest is gathered,"3 (3) earnings of trade and other business enterprises, refered to in the verse, "0 ye who believe, give of the good things which ye have earned,"4 and (4) what is drawn from beneath the earth, "And of that which we have produced for you from the earth,"5

پرته له دې څو ځایونو، قرآن کریم په عمومي توګه زکات ذکر کوي او د "اموال" [شتمنۍ یا مال] کلمه د جمع په بڼه راوړي، لکه د دې آیت په شان: { خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا } [التوبہ: ۱۰۳]، او { وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } [الذاريات: ۱۹].7

Except for these items, the Qur'an mentions zakah in general and the word amwal [assets or wealth] in its plural form, such as in the verse, "Out of their wealths take sadaqah so by it you purify and sanctify them,"6 and "In their wealths and properties is the right of the poor, he who asks, and he who is deprived."7

د قرآن کریم ذکر شوی لفظ «اموال» د «مال» جمع ده. د قرآن د نزول په وخت کې د عربو په ذهن کې «مال» هغه ټول شیان وو چې خلک یې غواړي او تری ملکیت اخلي، لکه مثلاً اوښان، غواګانې، پسونه، ځمکه، کجوړو باغونه، سره زر او سپینه زر. عربي قاموسونه لکه القاموس او لسان العرب، «مال» داسې تعریف کړی دی چې هغه ټول شیان دي چې انسان یې مالک وي، سره له دې چې بدوان دا لفظ زیات د خپلو څارویو په اړه کاروي او ښاري خلک یې د سرو زرو او سپینو زرو په اړه کاروي، په داسې حال کې چې دا ټول «مال» دي. ابن الاثیر وایي چې د «مال» اصلي معنا د ملکیت سرو زرو او سپینو زرو ته اشاره کوي، او بیا عام شوه ترڅو هغه ټول مادي شیان شامل کړي چې ترلاسه کیږي او ملکیت کیږي.

The word amwal [meaning: wealth, property, goods, possessions] that is mentioned in the Qur'an is the plural of the word mal. Ma1 meant in the minds of Arabs at the time of the Qur'anic revelation all things that people like to acquire and own, including, for example, camels, cows, sheep, land, palm orchards, gold, and silver, Arabic dictionaries such as al Qamus and Lisan al Arab9 defined the word mal as all things one owns, knowing that bedouins use the word more in reference to their livestock and urban dwellers us it in reference to gold and silver, despite the fact that all are mal. Ibn al 'Athir says the original meaning of the word mal refers to owned gold and silver, and was then generalized to include all material things that are obtained and owned.

فقها د شریعت په اصطلاح کې د «مال» د معنا په اړه څو نظرونه بیان کړي دي۔ حنفي فقها وايي چې مال هر هغه شی دی چې انسان یې ترلاسه کوي او عموماً یې کاروي، نو د یو شي د مال کیدو لپاره دوه شرطونه دي: یو دا چې ترلاسه کول یې ممکن وي، او بل دا چې په عام ډول د کارولو امکان ولري۔ په دې اساس مال ټول هغه شیان دي چې مالکیت یې ممکن وي، لکه ځمکه، څارویان، فرنیچر، وسایل او پیسې۔ هغه شیان چې په حقیقت کې نه ترلاسه کیږي او نه عموماً کارول کیږي، که د ترلاسه کولو او کارولو امکان ولري، نو مال ګڼل کیږي، لکه جایز شیان؛ د سمندر کبان، په آسمان کې الوتونکي مرغان، یا په ډنډ کې د کارولو وړ وحشي څارویان۔ هغه شیان چې ترلاسه کیدای نشي، که څه هم ګټور وي، مال نه ګڼل کیږي، لکه رڼا او تودوخه۔ همدا رنګه هغه شیان چې عموماً د کارولو وړ نه وي خو ترلاسه کیدای شي، لکه یوه مشت خاوره، یوه پیاله اوبه، یوه مچۍ، یا د وريجو یوه دانه، مال نه دي۔ دا تعریف دا معنا لري چې مال باید مادي شی وي، ځکه غیر مادي شیان ترلاسه کیدای نشي۔ له همدې امله خدمات مال نه دي، لکه په کور کې اوسیدل، موټر سپورۍ، یا جامه اغوستل، ځکه دا ترلاسه کیدای نشي۔ همداسې حقوق، لکه د ساتنې او د سرپرستۍ حقوق هم مال نه دي۔

Jurists express several opinions on the meaning of the word mal in Shari'ah. Hanafite jurists say mal is everything that a person acquires and usually uses, so there are two conditions for anything to be mal: The possibility of acquiring it, and the possibility of using it in general. Consequently mal includes all that is owned--land, animals, furniture, equipment, and money. As for things that are not actually acquired or usually used, if there exists a possibility of obtaining and using them, then they are considered mal, such as lawful things like fish in the sea, birds flying in the sky or wild usable animals in the wilderness. Things that cannot be acquired are not considered mal even though they may be useful, such as sunlight and heat. By the same token, things that are usually not usable but can be obtained, such as a handful of soil, a drop of water, one bee, or one grain of rice are not mal. This definition implies that mal must be a material thing, because non-material things cannot be obtained. Consequently, services are not mal, such as inhabiting a house, riding car, or wearing a garment, because these are not acquirable. Similarly, rights , like custodianship and guardianship rights are also not mal.

اگر دا ومنو چې ټول هغه مواد چې ترلاسه کیدای شي او د خاوند ملکیت وي، مال دي، نو ایا زکات په هر ډول مال باندې واجب دی، که هر څومره لږ وي او که خاوند ته یې هر څومره اړتیا وي؟ هغه کور چې مالک پکې اوسیږي هم مال دی، هم هغه جامې چې اغوستل کیږي، هم هغه کتابونه چې کارول کیږي او هم د هغو مسلکي کسانو اوزار چې په خپلو لاسونو کار کوي. ایا په دې ټولو باندې زکات واجب دی؟ ایا یو بدوي چې یوازې دوه اوښې یا یو څو پسونه لري، چې د هغو څخه خپل اړین خواړه ترلاسه کوي، زکات ورباندې واجب دی؟ او د یو بزګر په اړه څه وایي چې فصل یې دومره لږ وي چې یوازې د خپل کورنۍ خوراک په زحمت پوره کولی شي، یا د یو سوداګر په اړه چې د جنس او نغدو پیسو لرونکی دی، خو په ورته وخت کې د هغو پورونو لاندې دی چې د سوداګرۍ له شتمنیو څخه زیات دي؟ ایا دا ټول زکات ورباندې واجب دی؟ په اسلام کې عدالت او په شریعت کې اسانتیا داسې نه غواړي چې دا خلک په هغه څه بار شي چې د هغوی په ژوند کې لوی ستونزې او ناخوښي راولي. له همدې امله، دا مهمه ده چې د زکات وړ شتمنیو شرطونه لاندې برخو کې تعریف شي.

If we agree that all obtainable and owned materials are mal, is zakah required on all kinds of mal, no matter how little it may be or how much the owner is in need of it? A house inhabited by the owner is a mal, as are clothes worn and books used and tools of professionals who work with their hands. Is zakah required on all these ? Is a bedouin who owns only two she-camels or a few sheep, from which he derives his essential food, zakatable. How about a peasant whose crop is only a small quantity that can barely satisfy the food needs for his household, or a businessman who has inventory and cash funds, but at the same time is overridden by debts that are in excess of his business assets? Are all these zakatable? Justice in Islam and easiness in Shari'ah would not allow such people to be burdened by what brings great difficulty and uneasiness into their lives. Consequently, it is important to define the conditions of zakatable assets as in the following sections:

په نهایی تحلیل کې ټول مال خدای ته تعلق لري. هغه د دې پیدا کوونکی دی، هغه دی چې د انسانانو د ژوند د ساتنې لپاره یې ورکوي. قرآن کریم په مکرر ډول دې نهایی حقیقت ته اشاره کوي، یا د مال خدای ته نسبت کولو له لارې، لکه په دې خبره کې: «او هغه مال چې خدای درته درکړی دی، هغه څخه ورکړه»،12 او «اې هغو کسانو چې ایمان مو راوړی دی! د هغه روزي څخه خرڅ کړئ چې موږ تاسو ته درکړې ده»13 او هغو کسانو ته اشاره کوي «چې د هغه څه په اړه بخیلي کوي چې خدای د خپل فضل له مخې هغوی ته ورکړي دي».14 قرآن کریم انسانان یوازې د هغه مال په اړه د خدای د ځای ناستي یا استازي په توګه یادوي چې دوی یې مالک دي، لکه په دې آیت کې: «او د هغه روزۍ څخه خرڅ کړئ چې هغه تاسو یې د ځای ناستي کړي یاست».15 خدای، که څه هم حقیقي مالک دی، خپلو بندګانو ته د هغه نعمتونو د واک په ورکولو سره عزت ورکوي چې هغه یې ورکوي، او دوی د هغه څه لپاره مسؤله او حساب ورکوونکي ګرځوي چې دوی یې اداره کوي. دا د هغه پلار په شان دی چې خپل د ځان یو څه مال خپل ماشوم ته ورکوي ترڅو ماشوم خپله خپلواکي تجربه کړي او په دې سره یې وازمویي. نو تعجب نه لري چې قرآن کریم مال (اموال) د خلکو ته منسوب کوي: «اې هغو کسانو چې ایمان مو راوړی دی! ستاسو مالونه او اولادونه مه پریږدئ...»

All mal in the ultimate analysis belongs to God. He is the creator of it, He is the one who gives it for human sustenance. Qur'an repeatedly refers to this final reality, either by attributing mal to God, such as in "And give them out of the wealth of God that He has given,"12 and "0 ye who believe, spend out of the bounty We have provided for you"13 and refers to "those who covetuously withhold of the gifts which God has given them of His grace."l4 Qur'an also refers to humans as only vicegerents or agents with regard to the wealth they own, such as in the verse, "And spend out of the sustenance whereof He has made you vicegerent."15 God, although He is the true owner, honors His servants with the privilage of authority over the bounties He bestows on them, and holds them responsible and accountable for what they control. It is like when a father gives his child some of his property in order to make the child experience his or her independence and test him or her with that. It is no surprise, therefore, that Qur'an mentions wealth (amwal) as attributed to people: "0 ye who believe, let not your riches. .

۔ ۱۶ "ستاسو مال او اولاد یوازې یوه امتحان دی،" ۱۷ "داسې ګمان کوي چې مال یې به هغه تل ژوندی وساتي،" ۱۸ "د ټولو مالونو او ګټو څخه هیڅ ګټه نه لري،" ۱۹ "او په مالونو کې د سوالګر او محروم حق دی،"20

. ."16 "Your riches and your children are only a trial,"17 "thinking that his wealth would make him last forever,"18 "No profit to him from all his wealth and all his gains,"19 "And in their wealth there is a right of the needy, he who asks, and he who is deprived,"20

د خصوصي ملکیت د خدای لوی نعمت دی. دا د آزادۍ او د انسانیت د ځانګړتیا له میوو څخه یو دی. څاروی مالک نه کیږي، انسانان مالک کیږي. ملکیت د واک او قدرت احساس ورکوي او د ترلاسه کولو غوښتنه پوره کوي. بشپړ ملکیت انسانانو ته دا توان ورکوي چې د ملکیت شوو توکو ګټې واخلي، او همدارنګه شتمنۍ د ودې لپاره په کار واچوي. د خدای له نعمت څخه انسانانو باید پیژندنه وکړي. د زکات ورکول د خدای د شکر ادا کولو او د هغه د نعمت د پیژندلو څرګندونه ده.

Private ownership is a great bounty from God. It is one of the fruits of freedom and of humanity itself. Animals do not own; humans do. Ownership gives the feeling of authority and power and satisfies the acquisitive desire. Complete ownership enables people to extract benefits of owned materials, as well as putting assets to growth. The grace from God should be recognized by people. The payment of zakah is an expression of thankfulness to God and recognition of his bounty.

دا شرط په دوو لویو دلیلونو سره ثابت دی. لومړی دا چې په قرآن او سنت کې مال او دولت خلکو ته منسوب شوي دي، پدې معنا چې زکات ورکول کیدونکي اشخاص باید دا مالونه مالک وي. دا عمومي ملکیت داسې ملکیت ته اړتیا لري چې په ځانګړي توګه وي. دوهم دا چې د زکات ادا کول غواړي چې ورکړل شوي کسان، لکه بې وزله او محتاج، د هغه څه مالکان شي چې ورکول کیږي. که چیرې زکات ورکوونکي د هغه څه باندې بشپړ ملکیت نه لري چې ورکوي، نو دوی نه شي کولی چې ورکړل شوي کسان مالکان کړي.

This condition is justified by two major points. Firstly, the fact that assets and wealth are attributed to people in Qur'an and Sunnah implies that zakatable individuals must have owned these assets. This general form of ownership requires owning in an exclusive manner. Secondly, the performance of zakah requires that the recipients such as the poor and destitute, should become owners of what is given them. They cannot be made owners if the zakah payers do not have complete right of ownership on what they are paying.

یوه شرط دا معنا لري چې هغه مال چې هیڅ ځانګړی شخص یې مالک نه وي، لکه د دولت هغه عاید چې له مالیاتو، زکات او نورو سرچینو راټول شوی وي، باید زکات ورباندې نه وي. دا مالونه زکات نه لري، ځکه دوی یو شخص ته نه تعلق لري، او د هغو حق ټولې ټولنې ته تعلق لري، پشمول د فقیرانو او محتاجانو. سربیره پردې، حکومت هغه ادارې دي چې زکات راټولوي، او دا معقوله نده چې حکومت له ځان څخه زکات راټول کړي. عالمانو ویلي دي: "د دولت په مالونو کې لکه فيء [چې له دښمنانو څخه پرته له جګړې اخیستل شوی] یا د حکومت د غنیمت [چې د دښمنانو سره په مشروع جنګ کې ترلاسه شوی] په برخه باندې زکات نشته، ځکه دا عاید ټولو مسلمانانو ته تعلق لري او د دوی په ګټو کې لګول کیږي."36 په عمومي ډول، ټول عامه ملکیت شوي مالونه زکات نه لري۔

This condition Implies that assets that do not have a specific person as owner should be unzakatable, such as the state's revenue collected from taxes, zakah, and other sources. These are not zakatable because they are not owned by a person and the right to them belongs to the whole society, including the poor and needy. Additionally, the government is the agency that collects zakah and there is no reason that it should collect from itself. Scholars have said, "There should be no zakah on state resources like fai' [taken from enemies without fighting] or on the government's share of ghanimah [gained as a result of lawful war with enemies] because these revenues belong to all Muslims and are spent for their benefits."36 In general, all publicly owned property is not zakatable.

د عامه وقفونو لکه فقیرانو، جوماتونو، یتیمانو، ښوونځیو، یا د الله تعالی په لاره کې جهاد کونکو لپاره ټاکل شوو ملکیتونه زکات نه لري. په بل پلو، د خصوصي وقفونو هغه ملکیتونه چې د یوه فرد یا د یو ډلې ګټې ته ساتل کیږي، لکه د ماشومانو وقف، زکات لري، ځکه په دې ملکیتونو کې د شخصي ملکیت حق د ماشومانو د ګټې لپاره لیږدول کیږي، که څه هم دوی د یوه وخت لپاره پخپله په ملکیت تصرف نشي کولی.۳۷ دا خبره د عامه وقفونو پر ځای د شخصي ملکیت سره ډیره ورته ده، ځکه د شخصي ملکیت تر ټولو مهم عنصر د ملکیت د ګټې ځانګړتیا ده، او دا ځانګړتیا د خصوصي وقفونو کې شته. خو ځینې فقیهان ټول وقفونه، عامه او خصوصي، زکات ته مکلف بولي. ابن رشد وایي: "داسې ښکاري چې د فقیرانو لپاره ټاکل شوو عامه وقفونو باندې زکات لازم کول بې معنا دي، د دوو دلیلونو له امله: یو دا چې د دوی ملکیت ناتمام دی، او دوهم دا چې دوی زکات ورکولو وړ نه دي، بلکې د زکات اخیستونکي دي."38

Property put in public trust for, say, the poor, mosques, orphans, schools, fighters for the sake of God, etc., are not zakatable. On the other hand, property of private trusts that are withheld for the benefit of an individual or a group of beneficiaries, such as children's trusts, are zakatable, since the right of private ownership is transferred on these properties to the benefit of the children, although they cannot, for some time, dispose of the property themselves.37 This is more similar to privately owned things than to public trusts, since the most important element of private ownership is the exclusivity of benefit of the property and this feature exists in private trusts. Some jurists, however, consider zakah obligated on all trusts, public and private. Ibn Rushd says, "it seems that imposing zakah on public trusts designated for the benefit of the indigent is meaningless, for two reasons. One, their ownership is incomplete, and two, they are not zakatable but rather recipients of zakah."38

دا شرط هغه مال له زکات نه شامليږي چې په ناروا لارو لاس ته راغلی وي، لکه غل ولي، جعلي سکې جوړول، رشوت، سود، احتکار يا دهوکه. دا ممکن د ظالم واکمنانو، سودخورو مالدارانو، غلو او نورو داسې کسانو د ډېر مال په برخه کې وي. داسې کسان په حقيقت کې هغه ملکيتونه نه مالکيږي چې د دوی په لاس کې دي، که څه هم دوی ممکن هغه له حلال لارو لاس ته راغلي مال سره ګډ کړي وي. عالمان وايي چې ناحقه مال زکات نه ورکول کيږي، ځکه دا ټول مال باید خپلې اصلي خاوند ته بيرته ورکړل شي که هغه معلوم وي، يا د هغه وارثانو ته، او که نه معلوم وي، نو غريبانو او محتاجانو ته. داسې نه ده چې د دې مال يوه کوچنۍ برخه د زکات په توګه ورکړل شي. صحيح حديث دا خبره ښه ښيي: «الله تعالی د غل شوي مال صدقه نه قبلوي.» ‎40

This condition excludes from zakatability wealth acquired by unlawful means, such as theft, counterfeiting, bribery, interest, monopoly or cheating. This may include the most part of the wealth of autocratic rulers, interest financiers, thieves, etc. Such individuals do not indeed own the stolen properties which are in their hands, although they might have mixed them with property obtained by lawful means. Scholars declare that evil wealth is not zakatable because all such wealth must be returned to its true owner if known, or to his or her heirs, and if not, then to the poor and needy. It is not sufficient that only a small part of such assets is given out as zakah.39 The authentic saying speaks for itself: "God does not accept sadaqah from stolen property."40

فقها دې ډول مال د زکات وړ نه بولي، ځکه چې دا مال د هغو کسانو ملکیت نه دی چې په حقیقت کې یې واک لري. له همدې امله، هغه کس نه لري حق چې زکات ورکړي یا له مال سره کومه بله معامله وکړي، پرته له دې چې مال حقه مالک ته وسپاري۔ 41 په دې توګه هغه شخص چې د ګټې لاسته راوړلو لارې یې ناروا وي، په شریعت کې شتمن نه ګڼل کیږي، که څه هم د ډیر مال واک ولري۔ ځینې حنفي فقها، له جملې څخه الsarakhsi، تر دې حده ځي چې د ظالمو واکمنانو ته خیرات ورکول روا ګڼي، په دې دلیل چې دوی په حقیقت کې غریب دي، که څه هم د ټول هیواد مال په ناروا ډول تصرف کوي۔ 42 دغه جرأتمنې نظریې موږ ته دا بیانوي چې په ناروا ډول ترلاسه شوی مال نه شي ملکیدلی، نه وراثانو ته او نه بل هیڅ ګیرندې ته لیږدول کیدای شي۔ 43 له بلې خوا، ظالمانو ته یوازې د خیرات ورکول، په خپل ذات کې، منل شوي نه دي، ځکه که څه هم دوی په قانوني لحاظ غریب دي، خو خپل مال د خلکو د ظلم او نورو بدو مقاصدو لپاره کاروي۔ قاعده دا ده چې حتی غریب کس ته هم زکات نه ورکول کیږي که معلومه وي چې هغه دغه عاید د خدای د نافرمانۍ لپاره کاروي۔44

Jurists justify the unzakatable of such wealth by the fact that it is not owned by those who have actual control. Therefore, the latter has no authority to pay zakah or to make any other disposal except rendering it to the lawful owner.41 Thus a person whose methods of gain are unlawful is not considered rich in Shari'ah even though ha might control huge wealth. Some Hanafite jurists, including al Sarakhsi, go to the extent of permitting giving charity to dictators on the grounds that they are in fact poor, although they unlawfully dispose of the riches of the whole country.42 Such bold opinions mean to us that unlawfully acquired wealth cannot be owned or transferred to heirs or any other recipient.43 On the other hand, giving charity, per se, to such oppressors is not acceptable because, although they are legally poor, they use their holdings to oppress people and for other evil purposes. The rule is that even a poor person should not be given zakah if it is known that he uses such income for disobedience of God.44

بل یو بل اړین مسئله هم د زکات په اړه د پور په حالت کې راځي: دا زکات باید څوک ورکړي، پور ورکوونکی، پور اخیستونکی، یا دواړه؟ هیڅ یو فقیه داسې نه وايي چې دواړه ورکوي.

Another implication, of this condition relates to zakah on debts. Who should pay such zakah, the creditor, the debtor, or both? None of the jurists would say both.

عکرمه او عطا دا نظر لري چې دواړه قرضونه زکات ته مکلف نه دي، ځکه چې پور اخیستونکی يې مالک نه دی او پور ورکوونکی يې د اختیار څخه برخمن نه دی. ابن حزم له عائشې، مؤمنانو مور، روایت کوي چې "د پورونو پر مال زکات نشته." دا پدې معنا ده چې دواړه خواوې زکات ته مکلف نه دي. ابن حزم او د هغه ظاهري ملګري دا نظر پدې دلیل تایيدوي چې د پور اخیستونکي او پور ورکوونکي دواړو د مالکیت حق ناقص دی. پور اخیستونکی په امانت اخیستل شوي مال مالک نه دی، که څه هم له هغې ګټه اخلي، او پور ورکوونکی په پور باندې اختیار نه لري او له هغې ګټه نه اخلي. د الاموال مؤلف نخعي ته منسوبوي چې "هغه پورونه چې په بې ځایه توګه ځنډول شوي وي، پور اخیستونکي باندې زکات دی." دا نظر د مالکیت د بشپړتیا هغه شرط ماتوي چې د ټولو فقیهانو په نږدې اجماع سره ثابت دی.

'Ikramh and 'Ata are reported to be of the opinion that both are not zakatable, on the basis that the debtor does not own it while the creditor does not have control of it.45 Ibn Hazm reports from 'Aishah, the Mother of the Faithful, "There should be no zakah on debts," This means that both parties are not zakatable. Ibn Hazm and his Zahiri colleagues support this opinion on the grounds that the right of ownership of each of the debtor and the creditor is incomplete. The debtor does not own borrowed property although he makes use of it, while the creditor does not have control over the debt and does not extract benefit from it. The author of al Amwal attributes to al Nakha'i that "unreasonably delayed debts are zakatable by debtors."46 This opinion is a violation of the condition of completeness of ownership which is almost unanimous among all jurists.

جمهور فقهاء د صحابه‌وو له دوران راهیسې دوه ډوله پورونه بیلوي. یو هغه پور دی چې پور ورکوونکي یې د بیرته ترلاسه کولو امید لري، یعنې هغه پورونه چې په هغو کسانو وي چې د ورکولو وس لري. په دې ډول پورونو باندې هر کال زکات واجب دی، لکه چې دوی د واک لاندې ملکیت وي. ابو عبید دا نظر د صحابه‌وو عمر، عثمان، ابن عمر او جابر له لارې، او د تابعینو جابر بن زید، مجاهد، ابراهیم او میمون بن مهران څخه روایت کوي۔47 دوهم، شکمن یا مړ پورونه، یعنې هغه پورونه چې په هغو کسانو وي چې د ورکولو وس نه لري یا پورپال یې انکار کوي. په دې پورونو د زکات په اړه درې نظرونه دي: (a) پور ورکوونکی باید د بیرته ترلاسه کولو په وخت کې د تېرو ټولو کلونو زکات ورکړي. دا د صحابه‌وو علي او ابن عباس نظر دی. (b) پور ورکوونکی د پور د ترلاسه کولو په وخت کې یوازې د وروستي کال زکات ورکوي. دا د حسن او عمر بن عبدالعزیز نظر دی، او همدا د مالک نظر دی په ټولو پورونو کې۔48 (c) پور ورکوونکی هیڅ زکات نه ورکوي، او پور کله چې بیرته ورکړل شي، د زکات د نوي کال پیل کوي. دا د ابو حنیفه او د هغه دوو شاګردانو نظر دی۔49 ابو عبید هغه نظر غوره کوي چې که پور ورکوونکی د پور بیرته ترلاسه کولو امید ولري، نو باید دې ته د اوسني شتمنیو په توګه زکات ورکړل شي، د عمر، عثمان، جابر او ابن عمر سره سم. په هرصورت، ابو عبید په احتیاط سره اجازه ورکوي چې د زکات ورکول د پور د رقم ترلاسه کولو پورې وځنډول شي، په دې شرط چې د ټولو تېرو کلونو زکات په دقت سره ورکړل شي. څرنګه چې شکمن او مړ پورونه، ابو عبید د علي او ابن عباس نظر غوره کوي، یعنې پور ورکوونکی باید د پور د رقم د بیرته ترلاسه کولو په وخت د تېرو ټولو کلونو زکات ورکړي. هغه دلیل وړاندې کوي چې څرنګه شکمنوالی د پور د ملکیت حق نه له منځه وړي، نو د الله حق هم باید پاتې شي۔ ما ۵۰ کې د لومړۍ قضیې په اړه له ابو عبید سره موافق یم، خو د شکمنو او مړو پورونو په قضیه کې له هغه سره توپیر لرم، ځکه چې په دې ډول پورونو باندې د ملکیت حق بشپړ نه دی، ځکه پور ورکوونکی د دې لپاره هیله نه لري چې له پور څخه ګټه واخلي او په پور تصرف وکړي۔ ۵۱ دا د ابو حنیفه او د هغه دواړو شاګردانو دلیل هم دی۔

د دې وخت یوه عامه پوښتنه دا ده چې د تقاعد پیسې او هغه مرستې چې حکومتونه، کارفرمایان یا کومه خپلواکه ادارې ساتي، پرته لدې چې کارکوونکي ته د پیسو مستقیم لاسرسی ورکړل شي، یوازې د تقاعد یا د دندې له پای ته رسیدو پر مهال، د زکات وړ کیدل یا نه کیدل دې ته پورې اړه لري چې آیا دا پیسې په بشپړ ډول د کارکوونکو ملکیت په توګه ټاکل کیدای شي. ایا هغوی کولی شي دا پیسې د خپل خوښې سره وکاروي که نه؟

A common question arises at this time about the retirement savings and grants that are retained by governments, employers, or any independent agency without giving the employee direct access to the fund, except upon retirement or termination of employment. The zakatability of such funds is determined by whether they can be defined as completely owned by the employees. Can they dispose of them at will or not?

آیا دا پیسې د کارکونکو حق دی، یا یوازې داسې بخښنې دي چې مقدار او د اهلیت شرایط یې د تقاعد په وخت کې ټاکل کیږي؟ که دا یوازې بخښنې یا ډالۍ وي، نو یوازې هغه وخت د کارکوونکي ملکیت کیږي چې ترلاسه شي. خو که دا د هغه شیانو برخه وي چې کارکونکی ورته لاس رسی لري او په خپله خوښه یې تصرف کولی شي، نو باید هغه داسې وګڼل شي لکه د هغو پورونو په شان چې پور اخیستونکي وړتیا لري او چمتو دي چې ورکړي، یعنې هر کال زکات پرې واجب دی، کله چې د زکات د واجب کیدو کم تر کمه نصاب ته ورسیږي، لکه څنګه چې وروسته به بحث وشي.53

Are these funds the right of the employees or mere grants whose amounts and eligibility requirements will be determined at the time of retirement? If they are purely grants or gifts, they accrue only to the employee at the time of receipt. But if they are part of what the employee has access to and may dispose of at will, then they should be treated like debts whose debtors are capable and ready to pay, i.e. they are zakatable every year, once they reach the minimum for zakatability, as will be discussed later.53

دوهمه شرط د زکات وړ کیدو لپاره دا دی چې مال باید یا په حقیقت کې وده کوي یا د وده کولو استعداد ولري. وده هغه څه دي چې د مالک لپاره ګټه او فایده راوړي. یا دا چې مال پخپله د وده نتیجه وي، یعنې زیاتوالی یا نوی راغلې شوې شی وي۔ دا خبره د اسلامي فقیهانو لخوا په واضح او ځانګړي ډول ثابته شوې ده۔ په ژبپوهنه کې "وده" هر زیاتوالی ته ویل کیږي۔ په شریعت کې وده دوه معنې لري، حقیقي وده او استعدادي وده۔ حقیقي وده هغه زیاتوالی دی چې د طبیعي یا تجارتي اسبابو له امله راځي۔ استعدادي وده هغه ده چې که مال د دې ځانګړي موخې لپاره په سمه توګه وکارول شي، نو زیاتیدای شي۔ دا خبره د مال د احتمالي کارونې لپاره د هغه د شتون په معنا ده۔54

The second condition for zakatability is that wealth must either be actually growing or have the potential for growth. Growth means something that provides the owner with profit and benefit. Or the asset itself should be the result of growth, being surplus or a newly accrued item. "This has been established by Muslim jurists in a clear and specific manner. Linguistically, "growth" is any surplus. In Shari'ah, growth has two meanings, actual and potential growth. Actual growth is the increase by Genetic or business reasons. Potential growth is when the asset can increase if it is used properly for that purpose. This implies the availability of the asset for potential use.54

ابن الهمام لیکی: «زکات دې لپاره مشروع شوې ده چې بې وزله خلک مرسته او آرامۍ ومومي، پرته لدې چې شتمن خلک بې وسه شي. دا هدف داسې تر لاسه کېږي چې شتمن خلک د خپل اضافي مال څخه ورکوي، او د زیاتوالي څخه لږ اخیستل کېږي. هغه مال چې په خپل ذات کې نه ودېږي، پرې زکات لګول د دې هدف برعکس دی، ځکه زکات کال په کال ورکول کېږي، د ژوند د لګښتونو سربېره.»۵۵ د ودې دا شرط د رسول الله ﷺ دې ارشاد سره سم دی: «مال د صدقې له امله هېڅکله کم نه شي.»۵۶ ځکه د ودې مال څخه د یوه کوچني برخې ورکول زکات، مال کموالي ته نه رسوي. خو مهمه دا ده چې د شتمنیو د ودې ظرفیت وي، نه دا چې حقیقي زیاتوالی وي، ځکه حقیقي زیاتوالی په سختۍ اندازه کېدای شي او د اندازه کولو په توپیر پورې اړه لري.

Ibn al Humam writes, "zakah is legislated to help and relieve the poor without impoverishing the rich, by having the rich pay from their surplus, taking a little from the plenty. Imposing zakah on wealth that does not, be definition, grow, reverses this purpose, since zakah is paid year after year, in addition to living expenses."55 This condition of growth applies the saying of the Messenger of God (p) "Wealth never decreases as a result of sadaqah,"56 since the payment of a small fraction as zakah out of growing wealth does not make the wealth decline. What is important, however, is the growth potential of the assets and not actual growth, because actual growth can hardly be measured and is subject to differences in measurement.

د المغني مؤلف په وینا، په البدائع کې راغلي دي چې «د زکات نومول—د وده یا زیاتوالي په توګه—یوازې په وده کوونکو مالونو کې شوني دی. خو دا اړینه نده چې مال په حقیقت کې وده وکړي، بلکې د سوداګرۍ، د څارویو د زیږون، یا د تخمونو د کرلو له لارې د وده کولو وړتیا کافي ده، ځکه چې د زیاتوالي، ګټې او ډیروالي له لارې وده هم له همدې لارو شوني کیږي. د وسیلې کارولو امکان یوازې کافي دی. دا د سفر په شان دی، چې مسافر ته اجازه ورکوي لمونځ لنډ کړي، حتی که هغه بې له ستونزې هم بشپړ لمونځ کولی شي.»⁵⁷ له بلې خوا، خود مال ممکن د وده پایله وي، لکه د کرلیزو او میوو په شان. په دې صورت کې، زکات یوازې هغه وخت واجب کیږي چې وده وشي.

According to the author of al Mughni, it is mentioned in al Bada'i' that "the very naming of zakah--as growth or increase--is not realized except in growing assets. It is not necessary, however, for wealth to actually grow, but the ability to grow through business, animal breeding, or seed planting, is sufficient, since growth by reproduction, profit, and multiplicity is realized by those means. The possibility of using the means is alone sufficient. This is similar to traveling, which allows the traveler to reduce prayer even if he can pray without hardship."57 On the other hand, the asset itself may be a result of growth, as in crops and fruits. In this case, zakah is only obligated after growth has happened.

دا شرط د پیغمبر (ص) د ویل شوې او عملي سنت څخه اخیستل شوی دی، کوم چې د هغه د جانشینانو او صحابه کرامو لخوا په عمل کې ساتل شوی و۔ پیغمبر ﷺ

This condition is derived from the spoken and practiced tradition of the Prophet (p), which was sustained in application by his successors and Companions. The Prophet (p)

د شخصي استعمال لپاره ترلاسه شوو شیانو باندې زکات نه فرض کیږي، لکه څرنګه چې دا سم حدیث ښیي: «مسلمان په خپل آس یا په خپل خدمتګار باندې زکات نه لري.» نووي وایي: «دا حدیث دې اصل ته بنسټ ورکوي چې هغه شیان چې د شخصي استعمال لپاره ترلاسه شوي وي، زکات پرې نه لګیږي.» پیغمبر ﷺ زکات یوازې پر هغو وده کوونکو او تولیدي شیانو فرض کړ، چې د هغه وخت عربانو کې یې څو ډوله وو:

does not obligate zakah on assets which are obtained for personal use, as indicated by the correct saying, "A Muslim is not zakatable for his [or her] mare or for his [or her] servant."58 Al Nawawi' says, "This saying plants the seed for the principle that assets obtained for personal use are not zakatable." The Prophet did not impose zakah except on growing and producing assets, of which Arabs at his time had several kinds:

- د مالدارو څارویو لکه اوښان، غواګان او پسونه؛ پیسې، سرو زر او سپینو زرو چې د نغدو پیسو، سوداګریزو شیانو او پس‌انداز په توګه کارول کیږي؛ کرهڼه او میوې، په ځانګړې توګه بنسټیز خواړه لکه غنم، جوار، کجوړې او کشمش۔ شاتګ هم دې کټګورۍ سره تړاو لري۔

- Livestock such as camels, cows, and sheep - money, gold or silver used as cash business assets and as savings - crops and fruits, especially basic foods, such as wheat, barley, date, and raisin. Honey goes with this category.

د ځمکې لاندې د پخوانیو خلکو پټ شوي خزانې او هغه معدنیات چې پخوانیو خلکو ذخیره کړي وو، او هغه معدنیات چې خدای د ځمکې په دننه او په سطحه کې ذخیره کړي دي.

- treasures hidden underground by ancients and minerals stored by ancients and minerals stored by God inside and on the surface of the earth.

د دې وروستي کټګورۍ د عوایدو د ویشلو په اړه، دوه نظرونه دي. یو دا چې دا باید د زکات په شان وګڼل شي، او بل دا چې باید د فيء په شان وګڼل شي [هغه مال چې له دښمنانو څخه د جګړې پرته تسلیمیدو پر مهال اخیستل کیږي].

About the dispersement of the proceeds of dues on this last category, there are two opinions. One is that it should be treated like zakah, and the other is that it should be treated like fai [property taken from enemies who surrender without fighting].

اکثر فقهاء چې په دې عقیده دي چې د شریعت احکام تل د توجیه وړ دي، دې ته اتفاق لري چې پورتني یادې شوي شتمنیو باندې د زکات د لازمېدو توجیه همدا واقعي یا احتمالي ودې (زیاتوالی) دی۔ ژوی په فزیکي توګه د وزن په زیاتېدو، توکم کېدو او د شیدو په تولید سره ځي۔ سوداګریز شتمنۍ هم ځي، ځکه دوی د ګټې د لاسته راوړلو او عاید د راوستلو لپاره دي۔ دا ودې د ژوو او کرنیزو شتمنیو د ودې په څېر طبیعي نه، بلکې د خلکو د عمل په اثر رامنځته کېږي۔ چې د سوداګرۍ ودې په اسلام او ټولو آسماني او ځمکنیو دینونو او قانونونو کې جایز ګڼل شوې ده، نو هغه د طبیعي ودې په کټګورۍ کې ځای نیسي۔ پیسې هم ځي، ځکه دا د تبادلې وسیله او د مال د ارزښت اندازه ده، د توکو په ځای کارول کېږي۔ کله چې پیسې په صنعت او سوداګرۍ کې کارول شي، عاید راوړي، او دا هغه ودې ده چې دلته مراد ده۔ که پیسې ذخیره شي او د ګردش او تولید له رول څخه منع شي، ذخیره کوونکی د دې لپاره مسؤل ګڼل کېږي چې دا یې بې کاره پرېښې دي۔ دا کار هغه له زکات څخه نه آزادوي، بلکې زکات هغه ته اشاره کوي چې خپلې پیسې په ودې او ګټورې سوداګرۍ کې وکاروي، که نه نو دا به له منځه لاړه شي۔ کرنې او میوې پخپله د ودې محصول دي، چې د کرنیزې تولید د پروسې له لارې رامنځته کېږي۔ شاتۍ (شاتو) او پیدا شوي خزانې او معدنیات هم ورته دي۔

د زکات د ورکړې وړ کیدو لپاره وده، که ریښتیا وي که احتمالي، یوه شرط دی؛ نو هغه مال چې مالک یې وده نه ورکوي، د دې لپاره څه حیثیت لري؟

Since growth, actual or potential, is a requirement for zakatability, what should be the status of wealth whose owner does not make it grow?

د شتون په ودې کې د بې کاره پاتې کیدو د دوو حالتونو ترمنځ توپیر باید وشي:

A distinction must be drawn between two cases of idleness from growth of an asset:

د هغه بیکارۍ له امله چې د شتمنۍ له ماهیت څخه راځي، لکه ناورینه پور او غلا شوی مال، او هغه بیکارۍ چې د مالک له لوري رامنځته کیږي. په لومړي حالت کې، دغه شتمنۍ زکات ور نه ده، خو کله چې مالک بیرته د دې وړتیا ومومي چې هغه وده کړي، لکه ورک شوی یا موندل شوی خزانه، نو شتمنۍ یوازې له هغه کال څخه زکات ور ده. له بلې خوا، که د پانګونې نشتوالی د مالک له امله وي، یعنې که مالک خپل مال له پانګونې څخه ساتي، نو هغه د کال په پای کې د زکات له ورکولو معاف نه دی. داسې انګیرل کیږي چې مسلمانان به د خپلو شتمنیو د پانګونې لپاره خپل ټول توان وکاروي.

idleness implied by the nature of the asset such as hopeless debts and stolen property, and idleness caused by the owner. In the former case, the asset is not zakatable, but once the owner becomes able again to make it grow, such as lost/found treasure, then the asset is zakatable only from that year on. On the other hand, if the incapability of investment is caused by the owner, i.e. if the owner withholds his wealth from investment, then he is not excused from the yearly payment of zakah. It is assumed that Muslims would do their best to invest their assets.

د مال د ودې نشتوالی د زکات د معافیت لپاره عذر نه دی.66

Incapability to make one's assets grow is not an excuse for exemption from zakah.66

ناتوانی او بې‌ځایه ستونزه ده، ځکه دا د مال مالک په لاس کې د اراده یا وسیلې نشتوالی بسيې. د دې ډول ناتوانۍ پر وړاندې پيغمبر ﷺ ډېر خبرداری ورکړی او هغو کسانو ته يې ملامت کړی چې دا حالت لري. هغه دعا کوله: «اې زما ربه، زه ستا په پناه غواړم له ناتوانۍ او سستۍ.»67 ابوهريره له پيغمبر ﷺ روایت کوي: «هغه څه ته ژمن اوسئ چې ستاسو ګټه ورکوي، د خدای مرستې وغواړئ، او ناتوانه مه پاتې کيږئ او نه دې ودرېږئ.»68 او پيغمبر ﷺ يو سړي ته وویل: «بېشکه خدای ناتوانۍ ته ملامت کوي.»69

Inability to invest is rather blameable because it indicates lack of will or means on the part of the owner. Against this kind of incapability, the Prophet (p) strongly warned and he reprimanded those who have it. He used to pray, "My Lord, I seek your protection from incapability and laziness."67 Abu Hurairah narrates from the Prophet, "Be keen to hold to what benefits you, seek the help of God, and do not stay incapable or stand still,"68 and the Prophet once told a man, "God verily reprimands for incapability."69

دې ودې شرط ته چې زکات ورکول پکې واجب شي، د ودې شرط ته په کتو سره د هغو مالونو د ټاکلو لپاره چې زکات پرې واجب دی، کارول کیدای شي، که څه هم رسول الله ﷺ هغه په ځانګړي توګه نه وي یادولي، خو بشرطیکه د قرآن او سنت په عمومي نصوصو کې راغلي وي. دا نظر ځینو فقیهانو نه دی منلی، هغوي زکات یوازې هغو توکو پورې محدودوي چې رسول الله ﷺ یې یادولي دي. د مثال په توګه، ابن حزم په خپل کتاب "المحلی" کې زکات د اتو ډوله مالونو پورې محدود کړی دی: اوښان، غواګانې، پسونه، غنم، اربشه، کجوری، سرۍ او سپینه زر. د هغه په نظر کښې حتی وچې انګور هم زکات ور نه دی، او نه هم له اوښانو، غواګانو او پسونو پرته نور څاروي.

This condition of growth for zakatability can be used as a criterion for determining kinds of wealth that are subject to zakah, even if they were not specifically mentioned by the Prophet (p), as long as they are covered by the general texts of Qur'an and Sunnah. This is not accepted by some jurists who restrict zakah to those items mentioned by the Prophet (p). Ibn Hazm, for example, restricts zakah in his al Muhalla to eight kinds of wealth: camels, cows, sheep, wheat, barley, date, gold, and silver.70 For him even raisin is not zakatable, nor is livestock other than camels, cows, and sheep.

او د ځمکې د حاصلاتو په اړه هم همدا حکم دی، پرته له غنمو، اربشو او خرمو څخه، او همدارنګه د معدنیاتو او پیسو په اړه هم، پرته له سرو زرو او سپینو زرو څخه. سربیره پردې، د هغه په اند د سوداګریزو شیانو باندې زکات نه دی واجب. عالمان د دې په اړه اختلاف لري چې د مختلفو ډولونو مالونو په اړه زکات تر کومه حده واجب دی. ځینې ډیر سختګیر دي، پداسې حال کې چې نور ازاد نظره لري. ابوحنیفه له هغو کسانو څخه دی چې د زکات دایره یې د ډیرو ډولونو مالونو ته پراخه کړې ده. د مثال په توګه، هغه د ځمکې څخه حاصل شوی هر شی، پرته له کومې کمې اندازې څخه، زکات ور باندې واجب ګڼي؛ هغه آسونه د څاروو سره یو ځای د زکات وړ ګڼي؛ او د زیور په اړه زکات واجبوي. له بلې خوا، د هغه په نظر د ټولو ماشومانو او دیوانه کسانو باندې زکات نه دی واجب، او نه یې د مسلمانانو په ملکیت کې د خراجي ځمکې د حاصل پر لسمه برخه زکات واجبوي.

The same applies to agricultural crops except wheat, barley, and date, and to minerals and currencies except gold and silver. Moreover, according to him, there should be no zakah on business assets. Jurists differ on the extent to which zakah is obligated as far as the different kinds of wealth are concerned. While some are very restrictive, others are liberal. Abu Hanifah is one of those who extend zakatability to most kinds. For example he considers zakatable all that is produced by the land, without any minimum; he includes horses with livestock in zakatability; he obligates zakah on jewelry. On the other hand, zakah in his view is not required from all minors and insane individuals, nor does he require the tenth on the output of kharaji land owned by Muslims.

د ابن حزم نظریه، او هغه کسان چې د هغه سره د زکات د ورکړې محدودولو کې شریک دي، لکه شوکاني او صدیق حسن خان، په دوو اصولو ولاړه ده: یو دا چې د مسلمان مال ساتل شوی دی او نه باید واخیستل شي، نو پرې د نص په پرته هیڅ شی نه باید واجب شي؛ او دویم دا چې زکات یو دیني فریضه ده. له همدې امله، ددې لپاره چې څوک په دین کې داسې څه ونه ګډوي چې خدای یې نه دی حکم کړی، ضروري ده چې خلک د نص پرته مکلف نه شي. په ځانګړې توګه د زکات په برخه کې قیاس نه باید وکارول شي.

1. احمد نے اپنی مسند میں ابوہریرہ رضی اللہ عنہ سے روایت کیا ہے کہ نبی ﷺ نے فرمایا: "صدقہ صرف مالداری سے نکالا جاتا ہے۔" اور ایک دوسری روایت میں ہے: "مالداری کے سوا کوئی صدقہ نہیں لیا جانا چاہیے۔"80 امام بخاری نے اپنی صحیح میں وصایا کے باب میں یہ قول بغیر سند کے ذکر کیا ہے۔ انہوں نے زکوٰۃ کے باب میں اسے ایک عنوان بنایا ہے: "باب: مالداری کے سوا کوئی صدقہ نہیں، اور جو شخص صدقہ دے جبکہ وہ یا اس کے اہل و عیال محتاج ہوں، یا وہ قرض میں جکڑا ہوا ہو، تو اسے چاہیے کہ پہلے اپنا قرض ادا کرے، پھر جو کچھ وہ صدقہ کرنا چاہتا ہے وہ کرے۔" حافظ ابن حجر نے بخاری کے اس عنوان پر تبصرہ کرتے ہوئے کہا: "معلوم ہوتا ہے کہ امام بخاری اس بات کو واضح کرنا چاہتے ہیں کہ صدقے کی درستگی کے لیے یہ شرط ہے کہ دینے والا اور اس کے اہل و عیال محتاج نہ ہوں۔"81 اس میں کوئی شک نہیں کہ زکوٰۃ بھی صدقہ ہے، جیسا کہ قرآن و سنت میں بیان ہوا ہے۔

1. Ahmad, in his Musnad reports from Abu Hurairah that the Prophet (p) said, "Sadaqah is only taken out of richness," and in another version, "There should be no sadaqah taken except out of richness."80 Al Bukhari mentions this saying as suspended [waithout chain] in the chapter on advice and wills in his correct collection. He makes it a title of a section in the chapter on zakah, "Section: There is no sadaqah except out of richness; he who gives sadaqah while he or his family are in need or while he is under the burden of debts should first pay his debts out of what he would give as sadaqah." Al Hafiz comments on Bukhari's title, "It seems that al Bukhari wants to explain the above mentioned saying by stating that it is a required condition for sadaqah that the payer or his family must not be in need."81 There is no doubt that zakah is sadaqah as expressed in Qur'an and Sunnah.

2. په قرآن کریم کې الله تعالی فرمایي: ''دوي له تا پوښتنه کوي چې څه شي وربښي؟ ووایه: هغه څه چې ستاسو له اړتیا څخه زیات وي.''82 ابن عباس رضي الله عنه روایت کړی چې ويې ویل: ''دا د هغه څه معنا لري چې ستاسو د کورنۍ له اړتیا څخه اضافي وي.''83 ابن کثیر وايي: ''دا خبره له ابن عمر، مجاهد، عطاء، عکرمه، سعید بن جبیر، محمد بن کعب، عطاء، حسن، قتاده، قاسم، سالم، عطاء خراساني، ربیع بن ربیع بن انس او نورو ډېرو کسانو څخه هم روایت شوې ده. دوي وایي: هغه څه چې له اړتیا څخه زیات وي، هغه اضافي دی.''84 دا خبره دا ده چې الله تعالی، د هغه حکمت لوی وي، د خرڅلاو او وربښنې په اړه یوازې له بنسټیزو اړتیاو څخه اضافي مال ته امر کوي، یعنې د انسان، د هغه د کورنۍ او هغو ټولو کسانو اړتیاوې چې هغه يې ساتنه کوي. د انسان او د هغه د کورنۍ اړتیاوې د نورو خلکو د اړتیاوو په پرتله لومړیتوب لري، نو شریعت له انسان څخه دا نه غواړي چې خپلې هغه اړتیاوې قرباني کړي چې زړه يې ورسره تړلی دی، ترڅو د نورو خلکو اړتیاوې پوره کړي. حسن بصري رحمه الله د پورتنۍ آیت په اړه ویلي دي: ''دا ځکه چې ستاسو مال له منځه نه ولاړ شي او تاسو د خلکو په وړاندې د سوال کولو ته مجبور نه شئ.''85

2. In the Qur'an, God says, ''They ask thee what they are to spend. Say, what is beyond your needs."82 Ibn 'Abbas is reported to have said, "This means what is in excess of yours family's need."83 Ibn Kathir says "This is also reported from Ibn 'Umar, Mujahid, 'Ata'" , 'Ikrimah, Sa'id bin Jubair, Muhammad bin Ka'b, 'Ata', al Hasan, Qatadah, al Qasim, Salem, 'Ata' al Khurasani, al Rabi' bin Rabi' bin Anas, and several others. They say, what is beyond the need is what is in excess."84 This means God, His wisdom be glorified, makes subject to spending only what is in excess of basic needs, i.e., the needs of the person, his family, and all those he is required to support. The needs of the person and his family have priority, for himself, over the needs of other people, so Shari'ah does not ask him to sacrifice his own needs to which his heart is attached in order to satisfy other people's needs. Al Hasan is reported to have commented on the preceding verse, "That is so as not to extinguish your wealth so you go begging people."85

دا چې نصاب باید د پور څخه آزاد وي، په حقیقت کې د لومړي شرط مفهوم دی، یعنی

That nisab should be free of debt is in fact an implication of the first condition, i.e.

د مالکیت بشپړتیا، او د اړتیاوو څخه زیات مال. که مالک پور لري چې د نصاب څخه زیات وي یا د هغه خالص شتمنۍ نصاب څخه کمه کړي، نو زکات واجب نه دی. فقها د پورونو په اړه مختلف نظرونه لري، په ځانګړې توګه هغه پورونه چې د ظاهري شتمنیو سره تړاو لري [هغه شتمنۍ چې د زکات راټولوونکو لخوا پیژندل کیدای شي]. دې اختلاف سبب دا دی چې دوی د زکات په کټګورۍ کې توافق نه لري، لکه څنګه چې ابن رشد یادونه کړې، چې ایا زکات یوه عبادت دی یا د بې وزلو لپاره یو مالي حق دی. هغه کسان چې زکات د بې وزلو حق بولي، وايي هغه څوک چې داسې پورونو لاندې دی چې اوسنۍ شتمنۍ یې نصاب څخه کمه کوي، زکات ورباندې نه دی، ځکه د پور ورکوونکو حق د بې وزلو د حق څخه مخکې دی، ځکه پور ورکوونکي په حقیقت کې د هغه شتمنۍ مالکان دي. هغه کسان چې زکات یوه ډول عبادت بولي، وايي په دې حالت کې هم زکات ورباندې واجب دی، ځکه د زکات د واجب کیدو شرط د نصاب څخه زیاته شتمنۍ شتون دی؛ پورونو ته هیڅ یادونه نه ده شوې. دوی زیاتوي چې دلته د دوو حقونو ترمنځ تصادم دی، د خدای حق او د یو انسان، پور ورکوونکي حق، او د خدای حق لومړیتوب لري. ابن رشد وايي: «هغه څه چې د شریعت سره ډیر برابر ښکاري، د پور لرونکي څخه زکات ساقط کول دي.» خو باید زیات شي چې ابن رشد هغه څه غوره کړي چې د شریعت له نصوصو، د هغې له روح او د ټولو ډولونو شتمنیو په اړه د هغې له لویو اصولو څخه اخیستل کیدای شي. دا په لاندې ډول ښودل کیدای شي:

completeness of ownership, and of the excess above essential needs. If the owner is burdened by debts that exceed nisab or that reduce the assets net worth to below nisab, zakah is not obligated. Jurists have varying opinions on debts, especially those debts that are related to apparent assets [ assets that can be detected by zakah collectors]. The reason for this variety of opinion is that they do not agree on the classification of zakah as mentioned by Ibn Rushd as a worship or a financial right due to the poor. Those who see zakah as a right to the poor consider that the person who is burdened by debts in a manner that reduces his current assets to below nisab is not zakatable, since the right of the creditors preceds timewise the right of the poor, because the creditors are the true owners of that asset. Those who see zakah as a form of worship say that such a person is zakatable, because the condition for zakatability is the presence of assets above nisab; no mention of debts is made. They add that there is in this case a conflict between two rights, the right of God and the right of a person, the creditor, and the right of God has priority.86 Ibn Rushd remarks, ''What seems to be more consistent with Shari'ah is waiving zakah on the debtor."87 It should be added, however, that what is selected by Ibn Rusad is what can be derived from texts of Shari'ah, its spirit, and its major principles concerning all kinds of assets. This can be shown in the following:

د پور له امله د زکات په کلکه معافیت لپاره، د پور اندازه باید دومره لویه وي چې ټول اوسني شتمني یې پوره کړي، یا لږترلږه دا شتمني د نِصاب څخه لاندې ورسوي. د بیلگې په توګه، که د پور اندازه لس دیناره وي او زکات ورکوونکي ته دېرش دیناره ملاویږي، نو د پور له ادا کولو وروسته پاتې شوی مال لا هم نِصاب دی، چې په هغه زکات فرض دی. خو که د پور اندازه له لسو دیناروڅخه زیاته وي، نو دا کس زکات ورکول نه دی پر ده فرض.101

For debts to waive zakah completely, the amount of the debt should be large enough to cover all present assets, or at least bring them down to below nisab. For example, if the amount of debt is ten dinars and the taxable person has thirty dinars, then what is left after the debt is still nisab, which is zakatable. But if the amount of debt is more than ten dinars, then this person is not zakatable.101

د مؤجل یا فوری قرضونو لپاره چې په لنډ یا اوږد وخت کې ادا کیږي، داسې بریښي چې د زکات په اغیز کې دې کوم توپیر نلري. منتخب نظر دا دی چې ټول قرضونه، فوري او مؤجل، د زکات وړ مال څخه کسر کیدای شي. بعضې علماء بیا دې نظر ته ځي چې مؤجل قرضونه کسر نه کیږي.102 د مؤجلو قرضونو له ډولونو څخه یو ممکن د ښځې مهر وي [هغه مهر چې میړه ورکوي] چې تر مرګ یا طلاق پورې ځنډول کیږي. ځینې علماء استدلال کوي چې دا مؤجل مهر کسر نه کیږي، پداسې حال کې چې نور یې د نورو قرضونو په شان کسر وړ بولي.103 د طلاقې ښځې لپاره یا د هغو ماشومانو لپاره چې د مور په سرپرستۍ کې دي ټول پیسې کسر وړ قرضونه دي. همدارنګه د هغو قرضونو په اړه بحث هم شته چې د انسانانو حق دی. الإمام النووي، چې د شافعي مذهب پیروی کوي، وایي: که قرضونه کسر کیږي، نو دا حکم د ټولو قرضونو لپاره دی، که دوی د الله تعالی حق وي یا د یو انسان.105

For deferred or immediate debts that are due in either a long or short period it seems that this makes no difference in its effect on zakah. The selected view is that all debts, immediate and deferred are deductible from zakatable asset. Some scholars, however, hold to the view that deferred debts are not deductible.102 One of the common deferred debts could be part of the wife's mahr [dowry given by the husband] that is deferred until death or divorce. Some scholars argue that this deferred mahr is not deductible, while others consider it deductible like other debts.103 All money for an ex-wife or for children in the custody of their mother are deductible debts. There is a discussion also about debts that belong to human beings. A1 Nawawi, a Shafi'ite, says if debts are deductible, then, this applies to all debts, whether they are God's or a person's.105

حنفی فقیهان وايي چې يوازې د خلکو پورونه د زکات له مال څخه کسر کیدای شي، ځکه خلک د خپل پیسو غوښتنه کوي او د قضايي نظام له لارې ساتل کیږي. د خدای پورونه، لکه نذرونه او کفارات [هغه بدل چې د یوې مذهبي دندې، لکه روژې، د ماتیدو په بدل کې ورکول کیږي] کسر کیدای نشي. خو باید ویل شي چې پاتې شوې (بقایا) زکات د خلکو د نورو پورونو په شان ګڼل کیږي. دا کسر کیدای شي، ځکه دولت د ګټه اخیستونکو په استازیتوب د دې راټولولو واک لري۔106

د مالکیت له پیل څخه یا د زکات له مقرر وخت څخه وروسته باید دولس بشپړ قمري میاشتې تېرې شي، ترڅو په شتمنیو باندې بیا زکات واجب شي۔ دا شرط یوازې د څارویو، پیسو او سوداګریزو شتمنیو پورې اړه لري۔ دا شرط د کرهڼې، میوو، شاتو، استخراج شوو معدنیاتو، پیدا شوي خزانې او نورو شیانو لپاره نه دی، ځکه چې په دغو شیانو باندې زکات د عاید د زکات یوه ډوله ده، او له دې امله په دې شیانو کې د یو کال شرط نشته۔

Twelve full lunar months should pass from the beginning of ownership, or past due date of zakah, for zakah to accrue again on assets. "This condition is restricted to livestock,, money, and business assets. It does not apply to crops, fruits, honey, extracted minerals, found treasure, etc., where there is no condition of one year on the grounds that zakah on those items is a sort of zakah on income.

ابن قدامه د زکاتي توکیو ترمنځ د توپیر د جوهر په اړه د کال د تېرېدو له مخې خپل نظر بیانوي: "هغه توکي چې د کال تېرېدل پکې ضروري ګڼل کېږي، هغه دي چې د ودې لپاره ټاکل شوي وي، لکه د سوداګرۍ سرمایه، یا د ارزښت د ساتلو لپاره، لکه پیسې، ځکه دا د ودې لپاره د کارولو په طبیعت کې دي، نو زکات به د هرکال په پای کې د دوی له ګټې او عاید څخه ورکول کېږي. په اړه د کرهڼې او میوو، دوی پخپله عاید دي، او زکات له دوی څخه ایستل کېږي. کله چې دوی تولید شي، نو په ښکاره ډول دوی نه وده کوي. د استخراج شوو معدنیاتو په اړه داسې ګڼل کېږي چې د بوټو او میوو سره ورته دي."108

Ibn Qudamah expresses his opinion on the essence of distinction between zakatable items as far as the passage of a year is concerned. "Items for which the passage of a year is considered necessary are those designated for growth, such as business assets, or as storage of value, such as money, because it is of the nature of being used for growth, so that zakah would be paid at the end of each year out of their profits and income. As for crops and fruits, they themselves are the income, and zakah is taken out of them. Once they are produced they obviously do not grow. Extracted minerals are considered similar to plants and fruits."108

ابن رشد وایي: «د فقیهانو اکثریت په دې نظر دي چې د سرو زرو، سپینو زرو او څاروو د زکات ورکولو لپاره دا شرط اړین دی. په ثبوت رسیدلی چې څلور خلفا دا شرط عملي کړی و، او دا د صحابه کرامو په منځ کې په پراخه توګه معلوم و، چې دا ټول خلک په داسې یوه موضوع کې نه سره اختلاف کوي پرته لدې چې پیغمبر ﷺ په دې اړه څه ویلي وي. له ابن عمر ؓ څخه روایت دی چې پیغمبر ﷺ ...»

Ibn Rushd states,109 "The majority of jurists believes that this condition is required for the zakatability of gold, silver, and livestock. It is confirmed that the four Khulafa' applied this condition, and it is commonly known among the Companions, which means that all these people would not agree on such a mater without knowing that the Prophet had said something about it. It is reported from Ibn 'Umar that the Prophet (p)

«لا زکاۃ فی مال حتی یحول علیہ الحول» [یعنی: د مال پر زکات نشته تر دې چې پرې یو کال تیر شي]۔ دا خبره د ټولو هېوادونو د فقیهانو په اجماع سره ثابته ده، او د صحابه کرامو په دوره کې هم پرې هېڅ اختلاف نه و، پرته له هغې روایت څخه چې له ابن عباس او معاویه رضی الله عنهم څخه نقل شوی. داسې بریښي چې د دې معافیت سبب دا دی چې پر دې باب کوم صحیح حدیث نه دی ثابت شوی۔111

said, "There is no zakah on an asset until a year has passed."110 This is agreed upon among jurists in all countries, and there is no dispute about it in the Companions' generation except a report from Ibn 'Abbas and Mu'awiyah. It seems that the reason for that exemption is the lack of an authentic saying.111

ابن مسعود، ابن عباس، او معاویه د دې نظر لرونکي روایت شوي دي چې زکات په مالونو باندې د کال تېرېدو ته اړتیا نه لري، بلکې کله چې دغه ترلاسه شوی مال په خپله یا د هغه سره چې د ترلاسه کېدو دمخه په ملکیت کې و، یو ځای کېدو سره نصاب ته ورسېږي، نو همدا وخت زکات واجب کېږي۔ ځینې تابعین هم دغه نظر لري۔ [112]

Ibn Mas'ud, Ibn 'Abbas, and Mu'awiyah are reported to have the view that zakah is due on assets when acquired, without needing the passage of a year, if that earned asset reaches nisab on its own or after being added to what was in possession before its accrual.112 Some of the Followers also take this view.

د پخوانیو او وروستیو عالمانو ترمنځ هیڅ اختلاف نشته چې د سرمایې د مالونو، لکه د څارویو، پیسو او سوداګریزو توکو زکات یوازې په کال کې یو ځل واجب دی۔ ابن ابي شیبه د زهري څخه روایت کوي: «زموږ ته د دې امت له هیڅ واکمن څخه، څوک چې په مدینه کې وو، یعنې ابوبکر، عمر او عثمان، داسې څه نه دي رسیدلي چې دوه ځله زکات راټولاوه. دوی هر کال راټولونکي لیږل، پر لوړ ځمکه وي یا ټیټه ځمکه (زرغونه وي یا بنجره).»

There is no disagreement among scholars, both predecessors and latecomers, that zakah on capital assets such as livestock, money, and business inventory, is required only once a year. Ibn Abi Shaibah reports from al Zuhri, "Nothing reached us from any ruler of this nation who was in Madinah-- Abu Bakr, 'Umar and 'Uthman-- to the effect that they were collecting zakah twice. They sent collectors every year, fertile or barren.

"د رسول الله ﷺ د سنت په اساس دې ته دا ډول راټولوي."113

Collecting it this way in accordance with the tradition of the Messenger of God (p)."113

دا د اسلامي شریعت عدل ښیي. د زکات دورې والی (وخت پر وخت راتلل) د واکمنانو او حکومتونو ته نه دی پرېښودل شوی چې هغه خپل خوښې سره ولګوي، او نه د افرادو د خواهش او کنجوسۍ تابع دی.

This shows the justice of Islamic Shari'ah. The periodicality of zakah is not left to rulers and governments to impose at will, or to the desire and miserliness of individuals.

کال د تکرار د نمونې په توګه ګڼل کیږي، ځکه دا د ټولو موسمونو دوره ده، او دا د ودې او ګټې د راټولیدو لپاره په کافي اوږدوالي سره وي۔ ابن القیم د رسول اللہ ﷺ څخه د زکات په اړه ترلاسه شوې لارښوونې په اړه وایي: "هغه [نبي ﷺ] دا په هر کال یوځل فرض کړې. هغه د کرهڼو او میوو د زکات د راټولیدو وخت د پخېدو او حاصل اخېستلو وخت وګرځاوه۔ زکات د ډېر لوړ انصاف څرګندونه ده، ځکه که دا هرې میاشتې یا هرې اونۍ فرض شوې وای، نو شتمنانو ته به ډېر درانه بار وای، خو که دا په ژوند کې یوځل فرض شوې وای، نو بې وزلو اړتیاوې به یې نه پوره کولې۔ غوره لاره دا وه چې دا هر کال یوځل فرض شي۔"115

The year is considered the pattern of repetition because it is the cycle of all season, and it is long enough for growth and profitability to accure114 Ibn al Qayim says about the guidance received from the Messenger (p) on zakah "He [the Prophet] obligated it once every year. He made the time of accrual of zakah on crops and fruits the time of ripening and harvest. zakah is an expression of the utmost justice, because had it been obligated every month or every week, it would have heavily burdened the rich, but if it were made once in a lifetime, it would not have satisfied the needs of the indigent. The best way was to make it once every year."115

عائد شدہ اثاثے یا سامان میں باقاعدہ آمدنی، ماہانہ تنخواہیں اور اجرتیں، عطیات، اچانک حاصل ہونے والے منافع، تحفے وغیرہ شامل ہیں۔ ان میں سے بعض عائد شدہ اشیاء، جیسے فصلیں، پھل، شہد، ملے ہوئے خزانے اور نکالی گئی معدنیات، حاصل ہونے کے بعد اگر نصاب کی مقدار کو پہنچ جائیں تو ان پر زکوٰۃ واجب ہوتی ہے۔ اس حد تک کوئی اختلاف نہیں۔ البتہ سرمائی اثاثوں، جیسے نقدی، کاروباری مال اور مویشی، جو سال کے دوران حاصل ہوں، ان کی زکوٰۃ کے بارے میں اہلِ علم میں اختلاف ہے۔ کیا وہ قبضے کے وقت ہی زکوٰۃ کے قابل ہو جاتے ہیں؟ اس بارے میں ہمیں ابن قدامہ کی "المغنی" میں بیان کردہ کچھ تفصیلات پیش کرنی چاہئیں، جو تین صورتوں میں فرق کرتی ہیں:

Accrued assets or goods include regular income, periodical salaries and wages, grants, windfall profits, gifts, etc. Some of those accrued goods, such as crops, fruits, honey, found treasures and extracted minerals, are zakatable once acquired if they reach the amount of nisab. That much is not disputed. There is, however, a difference of opinion on the zakatability of capital assets, like money, business inventory, and livestock, that are acquired during the year. Are they zakatable at the time they are possessed? On this we should bring forth some details mentioned by Ibn Qudamah in al Mughni, which distinguish between three cases:

1. که لاسته راغلي شتمني د مخکې څخه ملکیت لرونکي سرمایې پایله وي، لکه د سوداګریزو شتمنیو ګټه او د مخکې څخه ملکیت لرونکو څاروو اولاد، نو دا زکات وړ دي. د زکات په حساب کې دا عاید باید اصلي شتمنیو سره یو ځای شي. ابن قدامه وايي: "زه په دې کې هیڅ اختلاف نه پیژنم. دا د خپل اصلي مال د کال تابع ده او د دوامداره ودې په شان ده، لکه د پلورل شوي مال د ارزښت زیاتوالی."116

1. If acquired assets are the result of already owned capital, such as profit on business assets and the offspring of already owned livestock, they are zakatable. This income should be added to the original assets in calculating zakah. Ibn Qudamah says, "I am aware of no dispute on this. It goes by the year of its principal and is like continuous growth, such is the increase in the value of inventory."116

2. دوهمه حالت هغه ده چې ترلاسه شوی مال د هغه ډول سرمایې نه وي چې څوک یې دمخه لري، لکه هغه څوک چې د اوښانو نصاب لري او ورته د غوایانو ډالۍ ورکړل شي. د ډیرو عالمانو په نظر دا ترلاسه شوی مال د هغه سرمایې سره نه جمع کیږي چې سړی یې لري، بلکې خپل نوی کال او خپل نوی نصاب پیلوي. که دا مال له نصابه کم وي، نو دا نوی مال زکات ورباندې نه واجب کیږي. خو د ابن مسعود، ابن عباس او معاویه (رضي الله عنهم) څخه یوه روایت شتون لري چې دا مال هغه وخت چې ترلاسه شي زکات ورباندې واجب دی.

2. The second case is then the accrued asset as not of the same kind of capital a person already owns, such as a person who owns nisab of camels and is given a gift of cows. According to the majority of scholars, this acquired asset is not added to the capital he or she owns, but rather starts a new year and a new nisab of its own. If it is below nisab, the new asset is not zakatable. There is, however, a report from Ibn Mas'ud, Ibn 'Abbas, and Mu'awiyah that these are zakatable once they are earned.