زکات جمع کرنے اور تقسیم کرنے والے کارکن زکات کے مستحقین کی تیسری قسم ہیں۔ انہیں مستحق اس لیے بنایا گیا تاکہ وہ زکات دینے والوں پر اپنے ذاتی فائدے کے لیے اضافی ذمہ داریاں عائد کرنے کی کسی ممکنہ کوشش سے باز رہیں۔ اس سے زکات کے ادارے کی خود مختاری پر زور دیا گیا ہے۔ قرآن مجید میں اس قسم کا ذکر فقراء اور مساکین کے فوراً بعد آنا، جو زکات کے بنیادی مستحقین ہیں، خود اس بات کا واضح اشارہ ہے کہ زکات کی جمع اور تقسیم ایک ایسے ادارے کے کام ہیں جس میں تنخواہ دار ملازم ہوں۔ یہ اسلامی ریاست کے سماجی ڈھانچے کا حصہ ہے، نہ کہ کسی فرد کا انفرادی عمل یا کسی مخصوص مذہبی ادارے کی سرگرمی۔

Workers in the collection and distribution of zakah are the third category of zakah recipients. They are made recipients in order to avoid any possible attempt on their part to impose additional duties on zakah payers for their own benefit. This emphasizes the autonomy of the zakah institution. The very mention of this category in the Qur'an immediately after the poor and the needy, who are the major targets of zakah, is itself a claer indication that zakah collection and distribution are functions of an organization of paid employees. It is part of the social structure of the Islamic state and not an individual practice or an activity of a certain religious body.l

فقهاء وایی چې اسلامي دولت باید د زکات راټولوونکي او ویشونکي وټاکي. نبي کریم ﷺ او د هغه خلیفه ګان دغو دندو ته مامورین ټاکل. د مثال په توګه، ابوهریره رضي الله عنه له بخاري او مسلم څخه روایت کوي چې د الله رسول ﷺ عمر بن الخطاب رضي الله عنه د صدقې لپاره وټاکه. همدارنګه له بخاري او مسلم څخه د سهل بن سعد په روایت کې راځي چې نبي کریم ﷺ ابن اللتبیه د صدقې لپاره وټاکه. داسې نور ډیر احادیث هم شته چې دغه ټاکنې یادوي. دا څرګنده ده چې به تل داسې خلک وي چې مال لري خو نه پوهیږي چې څومره ورکول پکار دي، او داسې خلک هم وي چې پوهیږي چې څه ورکول پکار دي، خو د بخیلۍ تمایل لري؛ نو د دواړو لپاره یعنې د معلومات ورکولو او راټولولو لپاره مامورین ضروري دي. دولت پکار دي د ځرګندو په وخت کې بزګرانو ته مامورین ولیږي، او د زکات د ورکولو میاشتې وټاکي، ترڅو نور ورکوونکي پوه شي چې د راټولوونکو مامورینو تمه کومه ده.3

Jurists say that the Islamic state is required to appoint collectors and distributors of zakah. The Prophet (p) and his successors used to assign officers to these duties. For example, Abu Hurairah is reported by al Bukhari and Muslim to say that the Messenger of God (p) assigned 'Umar bin al Khattab to sadaqah. It is also reported by al Bukhari and Muslim from Sahl bin Sa'd that the Prophet (p) appointed Ibn al Lutbyyah to the sadaqah. There are many other sayings that refer to such appointments. It is to be expected that there will always be people who have wealth but do not know how much they are required to pay, and people who know what to pay, but have a tendency to be miserly; officers are thus needed for both information and collection.2 The state must send officers at the time of harvest to farmers, and must establish zakah payment months so that other payers know when collection officers are expected.3

۱. د راټولولو څانګه ۲. د ویش ورکولو څانګه د زکات په ادارې کې دندې راټولول، ثبتول، معلومات راټولول او ویشل شامل دي. دا دندې په دوو لویو برخو ویشل کیدای شي چې په مستقیم ډول د زکات سره تړاو لري: د راټولولو دنده او د ویش ورکولو دنده.

1. Collection Department 2. Distribution Department Jobs in the zakah organization include collecting, keeping records, gathering information, and distribution. This can be classified into two major functions directly related to zakah: the collection function and the distribution function.

دا راټولولو دنده د مالیې راټولونکو دندې ته ورته ده. دې کې یقیناً د زکات ورکوونکو او د هغوی د زکات وړ شیانو احصایې راټولول، د زکات ټاکلې راټولول، پیسو یا جنس په بڼه، او ورکړې د مناسبو ذخیرو ځایونو کې ساتل شامل دي. دا دنده کیدای شي په څو برخو وویشل شي:

The collection function is similar to that of taxation officers. It certainly includes gathering statistics of zakah payers and their zakatable items, the actual collection of zakah, in money or in kind, and keeping payments in suitable storage facilities. One can divide this function into several sections:

د رکاز او معدنیاتو په اړه۔

A. Rikaz and minerals.

ب. غلې او میوې

B. Grains and fruits.

د ساتلو مالونه

C. Livestock.

د. مال او د سوداګرۍ شتمنۍ

D. Money and business assets.

د زکات د ویش په اړه، د دې ډیری فعالیتونه د عصري دولت د ټولنیز بیمې یا ټولنیزې بسنې ادارو د فعالیتونو ته ورته دي. د دې څانګې کارکوونکي باید داسې روزل شي چې د مستحقینو د پیدا کولو، د هغوی د اړتیا کچه معلومولو او د ویشل شوې زکات ژر تر ژره د هغوی ته رسیدو لپاره خپل ټول هڅه وکړي. امام النووي وایي: "دولت او د زکات د ویش مامورین باید د مستحقینو، د هغوی د شمېر او د هر یو د ځانګړې اړتیا ریکارډ وساتي، ترڅو د هغوی حق زکات ژر تر ژره هغوی ته ورسیږي، په ځانګړې توګه له دې امله چې ځینې راټول شوي توکي ژر له منځه تلونکي وي."4

As for the distribution of zakah, many of its activities are similar to the activities of social insurance or welfare departments in modern state. Workers in this section must be trained to exert their best efforts to seek out deservants, discover the degree of their need, and assure that the distributed zakah reaches them quickly. Al Nawawi says "The state and its zakah distribution officers should keep records of deservants, their number, and their individual needs, so that their due zakah can reach them quickly, especially since some collected items may be perishable."4

هغه ادارې چې د زکات د ویشلو مسئولیت لري باید خپل ټول توان وکاروي ترڅو ډاډ ترلاسه کړي چې ترلاسه کوونکي واقعاً د زکات مستحق دي او ټول مستحقین په انصاف سره ورکړل شي. د فقیهانو له شتون لرونکو ویناوو څخه استنباط شوي یو شمیر یادښتونه او مقررات پدې برخه کې ګټور دي:

Departments charged with the distribution of zakah must do their utmost to be sure that recipients truly deserve zakah, and that all deservants are given fairly. A few notes and regulations deduced by jurists from the available sayings are of help in this regard:

الف. فقیر او محتاج مستحقین باید داسې مال یا آمدن ونه لري چې د دوی بشپړ ژوند ته کفایت وکړي. ناتوانی شرط نه دی، ځکه کیدای شي یو کمائونکی کار ونه مومي، او هغه څوک چې له خپلو اړتیاوو لږ کمائې، د اړتیاوو د پوره کولو لپاره مرسته ته مستحق دی۔

A. Poor and needy deservants must not have wealth or income sufficient for their complete sustenance. Incapability is not a condition, since an earner may not find a job, and a person who earns less than what he or she needs deserves help to satisfy his or her needs.

ب. کار باید د شخص لپاره کافی او مناسب وي. د مثال په توګه، یو عالم یا پروفیسر په دې مکلف نه دی چې د فزیکي کارګر په توګه کار وکړي. د دې ډول کسانو لپاره زکات روا دی تر هغه چې دوی یوه مناسبه دنده ومومي.

B. Work is to be sufficient and suitable for the person. For example, a scholar or professor is not obligated to work as a manual laborer. Zakah is lawful for such persons until they find a suitable job.

ج. هغه څوک چې کار کولی شي خو بشپړ وخت زده کونکی دی (یعنې که هغه یا هغه د ګټور کار لپاره ولاړ شي، نو باید زده کړه پرېږدي)، د زکات مستحق دی. دا کس د خپل علم په واسطه مسلمانانو ته ګټه رسولی شي. هغه څوک چې د علم په یوه څانګه کې د بریالیتوب تمه نه لرل کیږي او کار کولی او ګټه پیدا کولی شي، د زکات مستحق نه دی، حتی که هغه په ښوونځي کې اوسیږي.

C. A person who can earn but is a full-time student (i.e. if he or she were to take an earning job, they must quit seeking education) is eligible for zakah. This person can benefit Muslims by his or her knowledge. A person who is not expected to achieve in a branch of knowledge and can work and earn is not eligible for zakah, even if he or she resides at school.

د. هغه شخص چې د ځمکې یا املاک مالک وي، خو د هغه عاید د هغه د اړتیاو څخه کم وي، د بې وزله کسانو په شمار کې راځي. هغ ته باید د زکات څخه هغه اندازه ورکړل شي چې د هغه د عاید د بشپړولو لپاره اړینه وي. یو زده کوونکی یا ښوونکی د خپلو کتابونو پلورلو ته اړ نه دی، تر هغو چې دا کتابونه د هغه د دندې د ترسره کولو لپاره اړین وي.

D. A person who owns real estate whose income is below the person's needs is counted poor. He or she should be given from zakah the amount needed to supplement the person's income. A student or teacher is not required to sell his or her books as long as they are needed for his/her performance.

1. د زکات په کار کې ګمارل د مسلمانانو د عامه ولایت یوه ډول دی، ځکه مسلمان کیدل شرط دی. د عامه ولایت ټولو دندو کې مسلمان کیدل شرط دی.

1. Being Muslim is required, since working in zakah is a form of public control [wilayah] of Muslims. In all positions of public control, being Muslim is a requirement.

د زکات له راټولولو او ویشلو سره په مستقیم ډول اړیکه نلری، خو ځینې دندې، لکه ساتونکي او شوفران، له دې شرط څخه مستثنیٰ دي۔ احمد نقل شوی چې هغه د زکات په دندو کې غیر مسلمانانو ته اجازه ورکوي، ځکه "د زکات کارکوونکي" څرګنده کلمه عمومي ده او یوازې مسلمانانو پورې محدوده نه ده؛ سربیره پردې، هغه څه چې کارکوونکو ته ورکول کېږي یوازې د دوی د کار عوض دی۔7

Certain jobs not directly related to the collection and distribution of zakah are exempt from this condition, such as guards and drivers. Ahmad is reported to permit non- Muslims in zakah jobs because the term "workers of zakah" is general and not limited to Muslims; additionally, what is paid to workers is only compensation for their work.7

مګر له دې سره سره، که څه هم دا د احمد یوه ښه او نرمه خبره ده، بیا هم غوره دا ده چې د اسلام د دې مهم فرض د عملي کولو کسان مسلمانان وي. ابن قدامه وايي: "ځکه چې دا دندې صداقت غواړي او د مسلمانانو باندې یو ډول واک پکې شامل دی، نو د مسلمان کیدو شرط باید پوره شي، په ځانګړې توګه دا چې دا معقوله نده چې هغه خلک چې په زکات باور نه لري، د دې د عملي کولو سپارل شي. سربیره پردې، کافران په قرآن کې د باور نه وړ ګ‌ڼل شوي دي، او عمر ویلي دي: 'دوی د رازونو ملګري مه نیسئ، ځکه خدای دوی ته خیانتکاران ویلي دي.' عمر د ابو موسی لخوا یو عیسوي کس د ثبت کونکي په توګه ټاکل وغندل. زکات د اسلام یو رکن دی، او د ثبت کولو څخه ډېر مهم دی."8

However, although this is a gracious position of Ahmad, it is still preferred that 'those who implement this critical obligation of Islam be Muslims. Ibn Qudamah says, "because these jobs require honesty and entail some control over Muslims, the condition of being Muslim must be fulfilled, especially since it is unreasonable that people who do not believe in zakah be entrusted to implement it. Moreover, disbelievers are described in the Qur'an as not trustworthy and 'Umar said, 'Do not take them as confidantes, since God labels them traitors." 'Umar condemned the appointment of a Christian as registrar by Abu Musa. Zakah as a pillar of Islam, is more important than registration."8

۲. کاندید باید عاقل او بالغ وي، یعنی د شرعي احکامو مخاطب وي.

2. The candidate must be sane and past the age of puberty, i.e. addressed by Shari'ah ordinances.

۳۔ امانت داری شرط ہے، کیونکہ زکات افسر عوامی مال سنبھالے گا۔ اس لیے اس کا نیک اور دیانت دار ہونا ضروری ہے تاکہ وہ مالداروں پر ظلم نہ کرے اور نہ ہی غریبوں کے حقوق میں کوتاہی کرے۔

زکات ادارې کارکونکو ته د دوی د کار د بازاري ارزښت سره مساوي معاشونه ورکول کېږي۔ امام الشافعی ته منسوب دي چې ویلي یې دي: د کارکونکو ټوله مزدوري د زکات د ټولو عایداتو له اتمې برخې څخه زیاته نه شي، ځکه د هغه په نظر ټول عایدات باید د اتو مستحقینو ډلو ترمنځ په مساوي توګه ووېشل شي۔ اکثریت دغه محدودیت نه منې۔ شاید ووایو چې د شافعي نظر دا ګټه لري چې د راټولولو لګښت محدودوي۔

Workers of the zakah agency are paid salaries equal to the market value of their labor. Al Shafi'i is reported to have suggested that total compensation for workers must not exceed one-eighth of the total proceeds of zakah, based on his opinion that total proceeds must be divided equally among the eight recipient categories. The majority does not accept such limitation. One may suggest that the Shafi'ite opinion has the merit of restricting the cost of collection.

زکات په ټولنه کې کار کوونکی د دې لپاره چې د خپل کار مزد ترلاسه کړي، ضروري نه ده چې بې وزله وي. ابو داود روایت کوي چې پیغمبر ﷺ فرمایلي: «صدقه د هیچا لپاره چې بډای وي حلاله نه ده، مګر دا پنځه کسان: د خدای په لاره کې جهاد کوونکی، د زکات کارکوونکی، هغه څوک چې پور لاندې وي، هغه څوک چې له زکات اخیستونکي څخه د زکات یو شی واخلي، او هغه څوک چې یو بې وزله کس ورته د زکات په توګه ورکړل شوی یوه تحفه ورکړي.»18

A worker in the zakah organization need not be poor in order to receive compensation for his or her labor. Abu Daud reports that the Prophet (p) says "The sadaqah is not lawful to any rich person, except these five: A fighter for the sake of God, a worker on zakah, a person under the burden of liabilities, a person who buys a zakah item from a recipient, and a person given a gift by a needy person who received this gift as zakah."18

پیغمبر ﷺ د زکات د عامه مالونو په ساتنه کې ډیر سخت وو، او هیڅ ناحقه کس ته یې اجازه نه ورکوله چې د هیڅ نوم لاندې څه ترې واخلي۔ عدي بن عميره روایت کوي: «ما د الله د پیغمبر ﷺ دا خبره اوریدلې ده: څوک چې په کوم د راټولولو دنده وګمارل شي، او له موږ څخه یوه وزرۍ یا له هغې هم زیات شی پټ کړي، نو دا خیانت دی، او هغه به د قیامت په ورځ هغه شی وړي چې یې خیانت کړی وي۔»۱۹ یو تور انصاري سړی - زه یې اوس هم ښه تصور کولی شم - ودرېد او وې ویل: «اې د الله د پیغمبره، زما استعفا ومنه له هغې دندې څخه [چې تا راکړې وه]۔» پیغمبر ﷺ وپوښتل: «ولې؟» سړي ځواب ورکړ: «ما تاسو داسې او داسې خبرې کولې اوریدلې دي۔» پیغمبر ﷺ وفرمایل: «زه اوس هم وایم: هر هغه څوک چې موږ یې په کومه دنده وګمارو، باید هرڅه چې راټولوي، کوچنی او لوی، راوړي. هغه څه چې موږ ورته ورکوو، هغه به واخلي، او هغه څه چې ورنه کوو، هغه به پرېږدي۔» دا د ابوداود او نورو روایت کړی دی۔ په بل حدیث کې ابو رافع وايي، هغه د پیغمبر ﷺ سره د بقیع [قبرستان] په لور تېرېده. پیغمبر ﷺ وفرمایل: «ویل دې شي، ویل دې شي!» ابو رافع وايي: «زه حیران شوم او شاته لاړم، ځکه ویره مې وه چې هغه زما په اړه وایي۔» پیغمبر ﷺ وفرمایل: «څه خبره ده؟ راشه۔» ما وپوښتل: «ایا ما کومه غلطي کړې ده؟» هغه وفرمایل: «ولې دا پوښتنه کوې؟» ما ځواب ورکړ: «تاسو وویل ویل دې شي۔» پیغمبر ﷺ وفرمایل: «نه، [تاته نه] بلکې هغه سړي ته [چې په قبر کې دی]۔ ما هغه د فلاني ځای څخه د زکات راټولولو لپاره ولېږه، او هغه یوه نمیره [د وږو څخه جوړ شوې ځانګړې جامه] خیانت کړه۔ هغه اوس د اور څخه د دې په شان یوه جامه اغوستې ده۔» دا د نسائي او ابن خزیمه د صحیح مجموعې کې روایت شوی دی۔ د عبادة بن الصامت څخه روایت دی چې د الله د پیغمبر ﷺ هغه د صدقې لپاره وګمارهو، او ورته ویې ویل: «اې ابو الولید، د الله څخه وویریږه۔ ته باید د قیامت په ورځ داسې حال کې رانه شې چې اوښ یې چیغې وهي، یا غوا یې ږغ کوي، یا پسه یې ږغیږي [د خیانت له امله]۔» عبادة وویل: «اې د الله د پیغمبره، آیا دا کیدای شي؟» هغه وفرمایل: «هو، هغه ذات په نوم چې زما د ځان واک یې په لاس کې دی۔» عبادہ وویل: "هغه ذات په نوم چې تا یې په حق سره لیږلی یم، زه دا نه منم چې تاسو زه په هیڅ دندې باندې وګومارئ." دا روایت طبرانی په خپل "المعجم الکبیر" کې په صحیح سند سره نقل کړی دی۔ عبادہ، چې یو لوی او مشهور صحابی و، دا ځواب ځکه ورکړ چې هغه غوښتل له خطره خوندي وي۔

څومره چې مامورین باید هرڅه چې راټولوي او د زکات صندوق کې ږدي، اعلان یې کړي، هغومره دوی ته د زکات ورکوونکو څخه تحفې اخیستل منع دي. هر داسې تحفه رشوت ګڼل کیږي، ځکه دا کیدای شي د ورکړې وړ زکات په اندازه کولو اغیزه وکړي، په دې توګه چې مستحقینو ته زیان ورسیږي.

In as much as officers are required to declare everything they collect and put in the zakah fund, they are forbidden to accept gifts from zakah payers. Any such gift is considered a bribe, because it may influence the estimation of zakah due, at the expense of deservants.

ابو حمید الساعدي روایت کوي چې نبي کریم ﷺ د ازد د قبیلې یو سړی چې ابن اللتبیه نومیده، د صدقې د راټولولو لپاره وګماره. کله چې هغه راستون شو، ویې ویل: "دا ستاسو دی او دا ماته د ډالۍ په توګه راکړل شوی دی." نو د خدای رسول ﷺ ودرېد، د خدای ستاینه او شکر یې وکړ، بیا یې وفرمایل: "زه ستاسو له یو سړي څخه هغه کار ته ګمارم چې خدای ما ته پرې واک راکړی دی. بیا هغه راځي او وايي: 'دا ستاسو دی او دا هغه ډالۍ ده چې ماته راکړل شوې ده.' ولې هغه د خپل پلار او مور په کور کې ناست نه وي او انتظار ونه کاږي چې ډالۍ به ورته راوړل کیږي، که چېرې هغه په اخلاص سره فکر کوي چې دا د دوی له خوا بې ریا ډالۍ ده؟! په خدای قسم، ستاسو له هیڅ یو څخه هیڅ شی په ناحقه نه اخیستل کیږي، مګر کله چې هغه د قیامت په ورځ خدای ته ورځي، نو هغه شی به یې په اوږه وي. ما ونه ومومئ چې ستاسو له یو څوک داسې راځي چې په اوږه یې غږیدونکی اوښ، یا ږغیدونکی غوا، یا مڼنګول کوونکی پسه وي." بیا یې خپل دواړه لاسونه تر دې حده پورته کړل چې د لاسونو د سپینوالي تر ځایه وښودل شول او وې ویل: "ای زما رب، ایا ما رسولې نه دي؟" دا روایت د بخاري، مسلم او ابو داود لخوا راوړل شوی دی.20

Abu Hamid al Sa'idi says the Prophet (p) appointed a man from the tribe of al Azd named Ibn al Lutbyyah on sadaqah collection. When he came back, the collector said, "This is yours, and this was given to me as a gift." The Messenger of God (p) stood [addressing the gathering] and praised and thanked God, then said, "I employed a man from you at a job that God gives me control over. Then he comes and says 'This is yours and this is a gift that was given to me.' Why does he not sit in his father and mother's house and wait for his gift to be brought to him, if he sincerely thinks [that it is an innocent gift on their part]?! By God, nothing any of you takes without true right, but when you face God an the Day of Judgement will be carried by you. Let me not recognize any of you coming before God carrying a camel that is shouting or a cow that is mooing or a sheep that is bleating." Then he raised his two hands so high that the whiteness of his underarms was seen, and said, "O my Lord, did I inform them?" Reported by al Bukhari, Muslim, and Abu Daud.20

پیغمبر ﷺ زکات راټولوونکو ته لارښوونه وکړه چې مهربان، ادب والا او په اعتدال سره کار وکړي، او دوی یې د خپلو ملګرو له غوره کسانو څخه وټاکل۔ دا هم یاد شوي چې د خدای رسول ﷺ اټکل کونکو ته وفرمایل: «په اټکل کې اسانه اوسئ، ځکه چې په باغونو کې داسې ونې وي چې د بې وزلو، محتاجو، کورنۍ او تېرېدونکو لپاره ټاکل شوي وي۔» مناسب دا دی چې زکات راټولوونکي د زکات ورکوونکو لپاره دعا وکړي، ځکه خدای خپل رسول ﷺ ته فرمایي: {د دوی له مالونو صدقه واخله، ترڅو دوی په دې سره پاک او پاکیزه کړې، او د دوی لپاره دعا وکړه، بې شکه ستا دعا د دوی لپاره د آرامۍ سبب ده۔} عبدالله بن ابي اوفی روایت کوي چې پلار یې د خدای رسول ﷺ ته راغی او د خپل مال زکات یې ورکړ. پیغمبر ﷺ وفرمایل: «ای زما رب! د ابي اوفی کورنۍ باندې رحم وکړه۔»21

The Prophet (p) advised his zakah collectors to be kind, courteous, and moderate, and selected them from the best of his Companions. It was mentioned that the Messenger of God advised estimators, "Be easy in estimation, since orchards may have trees assigned to the poor, needy, family, and passers-by." It is advisable that collectors pray for zakah payers, since God tells His Messenger, "Out of their wealth take a sadaqah so thou might purify and sanctify them by it, and pray on their behalf. Verily thy prayers are a source of security for them." 'Abd Allah bin Abu Awfa narrates that his father came to the Messenger of God (p) and gave him the zakah due on his wealth. The Prophet said, "My Lord, have mercy on the family of Abu Awfa."21

ابن رشد یادونه کوی چې ځینې فقیهان دا کار د دې دلیل له مخې جایز بولي چې د دې عامو چارواکو کار ټولو مسلمانانو ته ګټه رسوي۔۲۲ «النیل» او د هغې شرح «ابضی فقه» کې راغلي دي چې زکات د زکات ادارې کارکوونکو او نورو عامو چارواکو ته ورکول کیدای شي، لکه قاضیانو او والیانو ته۔ دغو کسانو ته هغومره ورکول کیدای شي څومره چې د دوی کار ارزښت لري، که څه هم دوی شتمن وي، ځکه دوی د عامه خدمت له امله د خپلو شخصي ګټو پسې تګ نه شي کولی۔۲۳ د علماوو اکثریت وایي چې دغه چارواکي باید د دولت له نورو سرچینو معاش ترلاسه کړي۔

Ibn Rushd mentions that some jurists approve of this on the grounds that the benefit of these public officers' work extends to all Muslims.22 In al Nil and its commentary in Abadi fiqh, it is stated that zakah may be given to workers in the zakah organization as well as other public officers, such as judges and governors. These people may be given as much as their labor is worth, even if they are rich, because they are occupied by public service from pursuing their own interests.23 The majority of scholars argue that such officers must be paid from other resources of the stats.