که څه هم دا مثالي ورورولۍ د لومړۍ اسلامي ټولنې په ریښتیني ژوند کې تحقق مومي، خو اسلام د ژوند د لارې په توګه د انساني ژوند لپاره قانون وضع کوي، پرته له دې چې دا حقیقت له پامه وغورځول شي چې انسانان ګناه کوي، غلطي کوي، دښمني او اختلافات لري، او دا اختلافات کیدای شي تر تباهۍ، وینې توییدو او د نورو خلکو د مالي وسایلو تر غصب پورې ورسیږي.
Although this ideal brotherhood was realized in the actual life of the first Islamic society, Islam as a way of life legislates for human life without disregarding the fact that human beings sin, make mistakes, have feuds and disputes, which may go as far as destruction, bloodshed, and taking other people's resources.
هغه دښمنۍ چې تر جګړې پورې ورسیږي، د انسانیت په عمر پورې عمر لري. قرآن کریم وایي چې کله خدای تعالی آدم ؑ پیدا کړ، نو فرښتو ورته وویل: «آیا ته داسې څوک پیدا کوې چې په دې کې فساد وکړي او وینې تویې کړي؟ حال دا چې موږ ستا ستاینه او ستا د مقدس نوم تسبیح کوو؟»۲۳ د آدم ؑ د دوو زامنو کیسه هم په قرآن کریم کې راغلې ده: «د آدم ؑ د دوو زامنو ریښتینې کیسه ورته ولوله. کله چې دواړو د خدای تعالی لپاره قربانۍ وړاندې کړې، له یوه قربانۍ ومنل شوه او له بل نه ونه منل شوه. دویم وویل: په یقین سره زه به تا ووژنم. لومړی وویل: په یقین سره خدای تعالی د متقیانو قربانۍ قبلوي. که ته زما په وژلو لاس اوږد کړې، زه به ستا په وژلو لاس نه اوږدوم، ځکه زه د خدای تعالی څخه ویریږم، هغه چې د ټولو عالمینو روزونکی دی.
Feuds that reach the stage of fighting are as old as humanity itself. The Qur'an tells us that the angels asked God when He created Adam, "Wilt Thou place therein one who will make mischief therein and shed blood? Whilst we celebrate Thy praises and glorify Thy holy name?"23 The story of the two sons of Adam is told in the Qur'an: "Recite to them the truth of the story of the two sons of Adam. Behold, they each presented a sacrifice to God. It was accepted from one but not from the other. Said the latter, 'Be sure, I will slay thee.' 'Surely', said the former, 'God doth accept the sacrifice of those who are righteous. If thou dost stretch thy hand against me to slay me, it is not for me to stretch my hand against thee to slay thee, for I do fear God, the Cherisher of the worlds.
زه غواړم چې زما ګناه او ستا ګناه دواړه ته پخپله واخلې، ځکه چې ته د اور ملګرو څخه به وې، او دا د ظالمانو بدله ده». نو د بل نفس دې هغه ته خپل ورور وژلو ته وهڅاوه. هغه ورته ووژلو او د ورکو شویو څخه شو. بیا خدای یو کانګي ولېږه چې ځمکه یې کیندله، ترڅو هغه ته وښيي چې د خپل ورور شرم څنګه پټ کړي. هغه وویل: «ای زما بدبختۍ! ایا زه نه شوم کولی چې د دې کانګي په شان وای او د خپل ورور شرم پټ کړی وای؟» نو هغه د پښېمانۍ څخه ډک شو.24
For me, I intend to let thee draw on thyself my sin as well as thine, for thou wilt be among the companions of the Fire, and that is the reward of those who do wrong.' The selfish soul of the other led him to the murder of his brother. He murdered him and became one of the lost ones. Then God sent a raven who scratched the ground to show him how to hide the shame of his brother.'Woe unto me; said he. Was I not even able to be as this raven and hide the shame of my brother?' Then he became full of regrets."24
په دې چې دښمنۍ، شخړو او حتی جګړو هم د انساني ژوند واقعیتونه دي، د اسلام واقع بینه تقاضا کوي چې دې ستونزو ته ځواب ووایو. د خلکو ترمنځ اختلافات له منځه وړل او هغه عوامل لرې کول چې دښمنۍ او ممکنه جګړې ته لاره هواروي، د ټولنې او ټولې ښځې/سماج ګډه مسؤلیت دی۔ پيغمبر ﷺ فرمایي: «د خلکو ترمنځ فساد د ځانګړې تیغې په څیر دی.» په بله روایت کې دا خبره داسې دوام ورکوي: «زه نه وایم چې دا ویښتان پرې کوي، مګر دا دین پرې کوي.» د افرادو ترمنځ، په دې کې میاشت او ښځه هم شامل دي، د اختلافاتو د لرې کولو کار، ترڅو دا د لوی دښمنۍ په بڼه ونه ګرځي، په حقیقت کې د صالحینو عمل دی۔ د میاشت او ښځې د اختلاف په اړه الله تعالیٰ فرمايي: {که تاسو د دوی ترمنځ د جلا کیدو یړه ومنئ، نو د دوی د میړه له کورنۍ او د ښځې له کورنۍ یو یو منصف وټاکئ. که دوی دواړه سوله غواړي، الله به د دوی ترمنځ میښته پیدا کړي، بیشکه الله ښه پوهیږي او ټول شیان ښه ځانته معلوم دي.} په ټولنیز کچه، کله چې اختلاف رامنځ ته شي، الله تعالیٰ فرمايي: {که د مؤمنانو دوه ډلې سره شخړه وکړي، نو د دوی ترمنځ سوله جوړه کړئ، خو که یوه ډله د بلې پر وړاندې ظلم وکړي، نو د هغه ډلې سره جګړه وکړئ چې ظلم کوي، تر هغې چې هغه د الله حکم ته غاړه کیږدي. که هغه غاړه کیږدي، نو د دوی ترمنځ په انصاف سره سوله جوړه کړئ او عدل وکړئ، بیشکه الله عادلانو ته مینه لري. مؤمنان یو ورور دي، نو خپلو دوو ورونو ترمنځ سوله او میښته جوړه کړئ، او د الله څخه ووېرېږئ چې رحم وشئ.} الله تعالیٰ په قرآن کریم کې په یو څو ځایونو کې د خلکو ترمنځ میښته او سوله ته هڅوي۔
Since feuds, disputes, and even fights are facts of human life, the realism of Islam requires that these problems be addressed. Reconciling differences among people and removing factors that cause feuds and may lead to fighting is the collective responsibility of the community and the whole society. The Messenger (p) says, "Mischief in relations among people is indeed the razor."25 In another version he continues, "I do not say it razes hair, but it razes religion."26 The action of reconciling differences among individuals, including husband and wife, so that they do not grow into big feuds, is in fact the deed of the righteous. God says about breaches between husband and wife, "If ye fear a breach between them twine, appoint two arbitrators, one from his family and the other from hers. It they wish for peace, God will cause their reconciliation, for God has full knowledge and is acquainted with all things."27 On the social level, when differences exist, God says, "If two parties among the believers fall into a quarrel, make ye peace between them, but if one of them transgresses beyond bounds against the other, then fight ye (all) against the one who transgresses, until it complies with the command of God. But if it complies, then make peace between them with justice and be fair, for God loves those who are fair (and just). The believers are but a single brotherhood, so make peace and reconciliation between your two (contending) brothers, and fear God that ye may receive mercy."28 God encourages reconciliation and making peace among people in more than one place in the Qur'an.
"نو د خدای څخه ووېرېږئ او د خپلو ترمنځ اړیکې سمې وساتئ، که تاسو مؤمنان یاست نو د خدای او د هغه د رسول اطاعت وکړئ،" او "د دوی د ډېرو پټو خبرو کې هېڅ ښېګڼه نشته، مګر هغه څوک چې صدقې، عدالت یا د خلکو ترمنځ د صلحې کولو ته بلنه ورکوي. او څوک چې د خدای د رضا په موخه دا کار کوي، نو موږ به ورته ډېر ستر اجر درکړو."30
"So fear God and keep straight the relation between yourselves. Obey God and His Apostle if ye do believe,"29 and "In most of their secret talks there is no good, but if one exhorts to a deed of charity or justice or conciliation between people, to him who does this seeking the good pleasure of God, We shall soon give a reward of the highest."30
پیغمبر ﷺ دې معنا ته ټینګار کوي او د جنجالي خلکو ترمنځ سوله او پخلاینه راوستل هڅوي. هغه فرمائي: «ایا زه تاسو ته هغه څه ونه ښیم چې له لمانځه، روژې او صدقې څخه په درجه کې لوړ دي؟ دا د خلکو ترمنځ پخلاینه ده [چې جنجال یې کړی وي]، ځکه چې د خلکو ترمنځ دښمنۍ څخه د ښکلو تیغ دی.»31
The messenger emphasizes this meaning and encourages bringing peace and reconciliation between quarrelling people. He says, "Shall I not guide you to what is higher in degree than prayer, fasting, and charity? It is reconciliation among people [who have quarrelled], since feud among people is the razor."31
مګر داسې پخلاینه ممکن ده مالي قرباني ته اړتیا ولري، ځکه ډیر اختلافات له مالي مسایلو څخه راپورته کیږي، او ډیر نور هم د تاوان (دیت یا بدل) په ورکولو سره حل کیدای شي. زکات په حقیقت کې د داسې ورکړې سرچینه وراندې کوي، د پور داره کسانو د برخې په عنوان.
However, such reconciliation may need financial sacrifices, since many differences arise from financial matters, and many others can be settled by paying ransoms. Zakah indeed offers a source for such payment under the title of the share of those in debt.
ثالثان او مصالحه کونکي کیدای شي چې دا مالي مسؤولیت په خپلو اوږو واخلي، په دې پوهیدو سره چې د زکات فنډ داسې پیسې بیرته ورکوي. د قبیصه بن المخارق الهلالي خبره ښيي چې هغه په ځینو متخاصمو ډلو کې د پخلاینې په وخت کې ځینې مالي تاوانونه منلي وو، او د مرستې غوښتنې لپاره د پیغمبر ﷺ ته راغی. پیغمبر ﷺ ورته وویل چې تر هغه وخته پاته شه چې صدقه راشي، "نو موږ به دې ته ځینې پیسې ورکړو." بیا پیغمبر ﷺ ورته وویل چې هر هغه څوک چې د نورو ترمنځ په پخلاینه کې داسې مالي بار اخلي، د هغې اندازې تر لاسه کولو پورې غوښتنه کولی شي چې هغه یې مسؤولیت منلی دی. بیا باید غوښتنه بنده کړي. (د احمد او مسلم لخوا روایت شوی.) همدارنګه، د هغو ثالثانو او مصالحه کونکو چې د "عهد والا" خلکو ترمنځ اختلافات حل کوي، که عیسوي وي یا یهودي، هغوی هم د زکات له فنډ څخه معاوضه کیدای شي.32
Arbiters and mediators may accept such financial responsibility on their own shoulders, knowing that the zakah fund pays back such money. The saying of Qubaisah bin al Mukhariq al Hilali shows that he accepted certain financial charges in reconciling some disputing groups and came to the Prophet (p) seeking help. The Prophet told him to stay until the sadaqah comes, "so we can give you some money." Then the Prophet told him that any person who carries such a financial burden in reconciliation between others is allowed to ask until he recovers the amount that he accepted responsibility for. Then he must stop asking. (Reported by Ahmad and Muslim.) It is so to the extent that mediators and arbiters who reconcile differences between people of the Pledge, whether Christian or Jew, can also be compensated from zakah funds.32
سوال پیدا کیږي چې آیا تاوان (دیت یا مالي ځوابګیري) بېواسطې د دواړو جګړهییزو خواوو ته ورکول کیدای شي، یا باید اصلاحکوونکي لومړی د خپل مال څخه ورکړه وکړي، بیا د زکات له پیسو څخه یې غوښتنه وکړي؟ د فقهاوو له عبارتونو داسې بریښي چې اصلاحکوونکي باید لومړی د خپل مال څخه ورکړه وکړي، ترڅو د هغو کسانو له ډلې وشمیرل شي چې مالي باروونه لري او بیا د زکات له پیسو څخه ورته بیرته ورکړه وشي.33 مګر زه پدې نظر یم چې د قرآنې آیت روحیه او هغه مقصد چې شریعت د دې لپاره د برخې په ټاکلو کې موخه لري، دا نه منع کوي چې لومړی اصلاحکوونکو یا اصلاحي کمیټو ته ورکړه وشي، بیا دوی هغه خلکو ته ورکړه وکړي چې اصلاح ورسره کیږي.
A question arises whether the compensation may be paid directly to the feuding parties, or must the reconcilors first pay out of their own wealth, then ask for compensation? It seems from the words of jurists' texts that reconcilors must first pay out of their own wealth so as to be counted as one of those under financial burdens and be paid back from zakah funds.33 However, I believe that the spirit of the Qur'anic verse and the purpose aimed at by Shari'ah in legislating a share for this purpose do not prevent paying the mediators or mediating committees firs, then allowing those people to pay the parties that are being reconciled.