پر دی یو لس څوارلس سوه کاله مخکې اسلام د زکات لپاره خپل ځانګړی اصول راوستو: دا چې زکات باید هماغه سیمه کې وویشل شي چېرته چې راټول شوی وي، نه دا چې یو واکمن ته ورکړل شي ترڅو هغه د ماڼیو، خدمتګارانو او لښکر لپاره ولګوي، لکه څنګه چې په هغه وخت کې عام دود و. د مسلمانو علماوو دا خبره منلې ده چې زکات باید هماغه جغرافیایي سیمې کې مستحقینو ته ورکړل شي چېرته چې راټول شوی وي.۱ دا حکم د څاروو، غلو او میوو باندې راټول شوي زکات پورې اړه لري. د پیسو زکات د هغه ځای په سیمه کې ویشل کیږي چېرته چې مال پروت وي، نه د هغه ځای په سیمه کې چېرته چې مالک ژوند کوي، که چېرې هغه یا هغه د زکات ورکړل شوي مال څخه لرې ژوند کوي.2

Fourteen hundred years ago Islam introduced its unique principle that zakah must be distributed in the region in which it is collected, instead of being given to some ruler to spend on palaces, servants, and army, as was the common practice of the time. Muslim scholars agree that zakah should be distributed to deservants in the same geographical area from which it was collected.1 This applies to zakah collected on livestock, grain, and fruits. Zakah on money is distributed in the area of the asset and not where the owner lives, if he or she lives away from the zakated wealth.2

دا اصول د پیغمبر ﷺ او د هغه د حکیمو خلیفګانو د سنتو پر بنسټ والړ دی۔

This principle is based on the tradition of the Prophet (p) and his Wise Successors.

کله چې پیغمبر ﷺ د زکات راټولونکي کوم سیمې یا علاقې ته لېږل، نو هغوی ته یې امر کاوه چې زکات په همغه سیمه کې فقیرانو ته ووېشي۔ هغه لارښوونې چې پیغمبر ﷺ معاذ ته ورکړې (چې صحت یې متفق علیه دی) وایي: «زکات د هغوی د فقیرانو ترمنځ وېشل کېږي ...»۔ معاذ د پیغمبر ﷺ لارښوونې په ټکي ټکي سره عملي کړې. هغه یمن داسې سیمو ته وویشه چې زکات په هره سیمه کې په خپلواک ډول راټولېده او وېشل کېده۔ هغه داسې لیکونه ولیکل چې زکات باید په همغه قبیله کې وویشل شي چې له هغې راټول شوی وي۔3

When the Prophet sent zakah officers to any area or region, he instructed them to distribute to the poor in the same region. The instructions he gave Mu'adh (its authenticity is agreed upon) says "zakah is to be distributed to the poor among them . . ." Mu'adh implemented the instructions of the Prophet (p) to the letter. He divided Yemen into regions such that zakah was collected and distributed within each region autonomously. He wrote letters to the effect that zakah be distributed within the same clan from which it is collected.3

ابو جُحَیفہ وائی: «رسول اللہ ﷺ کا زکات وصول کرنے والا آیا اور ہمارے مالداروں سے زکات لے کر ہمارے فقیروں میں تقسیم کر دی۔ میں اُس وقت یتیم بچہ تھا، تو اُس نے مجھے ایک اونٹنی دی۔»⁴ یہ بات صحیح طور پر روایت ہوئی ہے کہ ایک دیہاتی عرب نے رسول اللہ ﷺ سے کئی سوالات کیے۔ انہی میں یہ بھی تھا: «اُس خدا کی قسم جس نے آپ کو بھیجا، کیا خدا ہی نے آپ کو حکم دیا ہے کہ ہمارے مالداروں سے صدقہ لے کر ہمارے فقیروں میں تقسیم کریں؟» نبی ﷺ نے فرمایا: «ہاں۔» ابو عبید روایت کرتے ہیں کہ عمر نے اپنی وصیت میں لکھا: «میں اپنے جانشین سے درخواست کرتا ہوں ۔۔۔ کہ وہ ان کے مال کے کناروں سے لے کر ان کے فقیروں میں تقسیم کرے۔»⁵ یہی عمل خود عمر کے زمانے میں بھی جاری تھا۔ سعید بن مسیّب کہتے ہیں: عمر نے معاذ کو بنو کلاب یا بنو سعد کی طرف زکات وصول کرنے والا بنا کر بھیجا۔ معاذ وہاں گئے، زکات وصول کی اور سب کی سب تقسیم کر دی، کچھ بھی باقی نہ چھوڑا۔ پھر وہ اُسی لباس میں واپس آئے جس میں گئے تھے۔⁶ ایک بار عمر سے پوچھا گیا کہ دیہاتی عربوں سے وصول کی گئی زکات کا کیا کیا جائے؟ انہوں نے جواب دیا: «خدا کی قسم، میں صدقہ انہی کو واپس لوٹا دوں گا، یہاں تک کہ ان میں سے ہر ایک سو اونٹوں کا مالک بن جائے، نر ہوں یا مادہ۔»7

Abu Juhaifah says, "The zakah officer of the Messenger of God (p) came and collected zakah from the rich among us and distributed it to our poor. I was then a minor orphan, so he gave me a she-camel."4 It is correctly reported that a bedouin Arab asked the Messenger of God (p) several questions. Among them was, "By God Who sent you, is it God who commanded you to take the sadaqah from our rich and distribute it to our poor?" The Prophet answered, "Yes." Abu 'Ubaid reports that 'Umar wrote in his will "I ask my successor . . . to take from the peripheries of their wealth and distribute is among their poor."5 This was the practice during the time of 'Umar himself. Sa'id bin al Musayyib says "'Umar sent Mu'adh as zakah officer to bani Kilab or bani Sa'd. Mu'adh went there, collected zakah, and distributed all of it, leaving nothing. He came back in the same own clothes that he went in."6 'Umar was once asked what to do with the zakah collected from bedouin Arabs. He answered, "By God, I shall render the sadaqah to themselves, until each of them becomes the owner of a hundred camels, male or female."7

زکات د هغه سیمې څخه چې په کې راټوله کیږي، لیږدول، پداسې حال کې چې هغه سیمه لا هم بې وزله خلک لري، د هغه علت سره مخالفت دی چې د پاره یې زکات راټولیږي. د المغني لیکوال وایي: "چې زکات د بې وزلو د بډاینې لپاره دی، نو که د هغې لیږدول روا وګڼل شي، د هغې سیمې بې وزل به په اړتیا کې پاتې شي۔"⁸ د رسول الله ﷺ څخه وروسته علماو او واليانو همدې لارښوونې ته غاړه ایښې وه۔ د صحابي عمران بن حصین د امویانو په وخت کې د زکات عامل وټاکل شو۔ کله چې له خپل مامورېت څخه بیرته راستون شو، ورته وویل شو: "پیسې چیرې دي؟" عمران وویل: "آیا تاسو ما ته د پیسو راوړلو لپاره لیږلی وم؟ ما هغه په همغه ډول راټول کړ لکه څنګه چې د رسول الله ﷺ په وخت کې راټولیدل، او په همغه ډول یې وویشل لکه څنګه چې موږ ویشلې۔"⁹ طاووس د یمن په یوه سیمه کې د زکات عامل وټاکل شو۔ والي له هغه څخه حساب وغوښت، ده ځواب ورکړ: "ما له بډایانو څخه واخیستل او بې وزلو ته مې ورکړل۔"¹⁰ فرقد السبخي وایي: "ما د خپل مال زکات واخیست ترڅو په مکه کې یې وویشم. هلته مې سعید بن جبیر وليد، هغه وویل: 'بیرته یې واخله او د خپل وطن په خلکو کې یې وویشه۔'"¹¹ سفیان روایت کوي: "زکات له الرّي څخه کوفې ته یوړل شو، خو عمر بن عبدالعزیز امر وکړ چې بیرته الرّي ته یې واستوي۔"12

Transporting zakah from the region in which it is collected while that region still contains poor people violates the reason for which it is collected. The author of al Mughni says "since zakah is meant to enrich the poor, permitting transporting it leaves the poor of that region in need."8 Scholars and governors after the Prophet followed the same guidance. 'Imran bin Husain, a Companion, was appointed zakah officer at the time of the Umayyads. When he returned from his mission, he was asked "Where is the money?" 'Imran said, "Did you send me to bring you money?" I collected it the same way we used to at the time of the Messenger of God (p), and distributed it the same way we used to."9 Taus was appointed zakah officer in one of the regions in Yemen. He was asked for his account by the governor and his answer was, "I took from the rich and gave to the destitute.10 Farqad al Sabkhi says, I took zakah due on my wealth to distribute it in Makkah. There I met Said bin Jubair, who said, 'Take it back and distribute it in your hometown.'"11 Sufyan narrates "Zakah was taken from al Riy to al Kufah, but 'Umar bin 'Abd al Aziz ordered it taken back to al Riy."12

ابو عبید وایی: "علماء ټول دا خبره منی چې دغه روایات دې ته اشاره کوي چې د هرې سیمې خلک د خپلې زکات لپاره لومړیتوب لري، تر هغه وخته پورې چې په هغې کې لا څوک محتاج موجود وي، یا تر هغه چې ټول زکات ویشل شي." ده نور هم وایي: "که عامل راټول شوی زکات بهر یوسي، په داسې حال کې چې هغه سیمه لا هم اړتیا لري چې زکات یې راټول شوی، نو حکومت باید هغه بیرته خپلې سیمې ته واستوي، لکه څنګه چې عمر بن عبدالعزیز همداسې کړی و، او لکه څنګه چې سعید بن جبیر ویلي دي."13

Abu 'Ubaid says, "Scholars all agree that these reports mean people of every region have priority on their zakah, as long as they still have anyone in need, or until all the zakah is distributed." He goes on, "If the officer transports collected zakah while there still is need in the region from which it was collected, the government must return it to its region, as did 'Umar bin 'Abd al 'Aziz, and as stated by Sa'id bin Jubair."13

النخعی او بصری دا اجازه ورکوي چې یو سړی زکات بل ځای ته یوسي ترڅو هغه خپلو قریبانو ته ورکړي چې د هغه څخه لرې ژوند کوي. ابوعبید وایي: "دا یوازې د انفرادي پیښو لپاره جایز دی، نه د هغه لوی کچې زکات لپاره چې حکومت یې اداره کوي." ابوعبید د هغه روایت په اړه تبصره کوي چې ابوالعالیه، یو صحابي، به خپل فرض زکات مدینې ته وړ، وايي: "زه په دې باور یم چې هغه به دا د خپلو خپلوانو او قریبانو لپاره وړ."14

Al Nakha'i and al Basri allow a person to transport zakah in order to give it to his own kin who live away from him. Abu 'Ubaid says, "This is permitted in individual cases only, not on the massive level of zakah administered by the government." Abu 'Ubaid comments on the story that Abu al 'Aliyah, a Companion, used to take his due zakah to Madinah, "I believe he was taking it to his kindred and relatives."14

علماء متفق دي چې د زکات ټول اضافي مالونه د ګاونډیو سیمو ته یا مرکزي حکومت ته لېږل کېدای شي. ابو عبید روایت کوي چې معاذ تر هغه وخته چې نبي ﷺ مړ شو او د ابوبکر په دوره کې په یمن کې پاتې شو، بیا عمر ته لاړ، چې هغه د هغه ځای تائید وکړ. یو کال معاذ د هغه کال د راټول شوي زکات دریمه برخه عمر ته ولېږله. عمر خفه شو او ورته یې وویل: «ما تا د راټولوونکي یا د جزیې د اخیستونکي په توګه نه ده لېږلی. ما تا دې ته ټاکلی وو چې له شتمنو واخلې او غریبانو ته ورکړې.» معاذ ځواب ورکړ: «ما تاسو ته داسې څه نه دي لېږلي چې زه د هغه د اخیستونکي څوک ونه مومم.» بل کال معاذ عمر ته د راټول شوي زکات نیمایي ولېږله. دوی هغه شان خبرې وکړې لکه پخوانۍ کال. په دریم کال کې معاذ عمر ته ټول راټول شوی زکات ولېږه. عمر په هغه ډول له هغه پوښتنه وکړه لکه پخوانیو کلونو کې، نو معاذ وویل: «ما داسې څوک ونه موند چې د هغه څخه یو څه واخلي.»15

Scholars agree that all excess zakah funds may be transported to neighboring areas or to the central government. Abu 'Ubaid reports that Mu'adh stayed in Yemen until the Prophet died and during the era of Abu Bakr, then went to 'Umar, who confirmed his position. One year Mu'adh sent 'Umar one third of the zakah collected in that year.'Umar was annoyed and told him, "I did not send you as a collector or as a taker of jiziah. I assigned you to take from the rich and render to the poor." Mu'adh answered, "I have not sent you anything that I can find anyone to take from me here." The following year, Mu'adh sent 'Umar one half of the collected zakah. They exchanged statements similar to the previous year. In the third year, Mu'adh sent 'Umar all the collected zakah. 'Umar questioned him the same way he did the previous years, whereupon Mu'adh said, "I could not find anyone who would take any of it."15

د عمر اعتراض دا ښيي چې زکات باید هماغه سیمه کې وویشل شي چېرته چې راټول شوی وي، خو د معاذ د تشریح څخه وروسته د هغه منل ښيي چې کله د هغې سیمې کې مستحقین نه وي، نو زکات بلې سیمې ته لېږل جائز دي۔

'Umar's objection indicates that zakah must be distributed in the land where it is collected but his acceptance after Mu'adh's explanation shows that it is permissible to transport zakah when no deservants exist in its region.

له دې توافق شوې قضیې پرته، داسې حالتونه هم شتون لري چې په کومه سیمه کې د راټولو شویو زکات د اړتیا پاتې کیدو سره سره، د ټولنې د ټول بهیر په ګټه ده چې د راټول شوي زکات یوه برخه بلې سیمې ته ولېږدول شي. مثلاً شافعیان داسې حالتونو کې لېږد نه منې. حنبلیان هم همدا نظر لري. له بلې خوا، حنفیان لېږد مکروه بولي مګر حرام نه. دوی زیاتوي چې که د زکات لېږد د ورکوونکي د بې وسه خپلوانو، یا په بلې سیمه کې د سخت اړتیا لرونکو خلکو یا لښکرو د اسانتیا لپاره وي، نو مکروه نه دی. همدا حکم هغه وخت هم پلی کیږي کله چې زکات د مسلمانانو د ګټې لپاره، د غیر مسلم هېواد نه مسلمانانو لخوا اسلامي هېوادونو ته، یا د بې وسه عالمانو یا زده کوونکو د مرستې لپاره ولېږدول شي. مالکیان د زکات ویشل په راټولولو سیمه کې فرض ګڼي، مګر کله چې اړتیا په نورو سیمو کې د راټولولو سیمې څخه ډېره ګړندۍ وي، لېږد جایز ګڼي. زیدیان د لېږد څخه ډډه کوي، مګر د ډیرې ګړندۍ اړتیا، بې وسه خپلوانو یا زده کوونکو لپاره یې اجازه ورکوي. اباضیان لېږد جایز ګڼي که چېرې دا کار د حکومت لخوا د اسلامي دولت د پیاوړتیا لپاره وشي.20

په زکات د راټولولو شوي مال د لېږدولو په اړه د مختلفو نظرونو او متنونو له څېړنې وروسته ښکاري چې عمومي قاعده دا ده چې زکات باید په هماغه سیمه کې ووېشل شي چېرې چې راټول شوی وي. په هغه ځمکه کې فقیران او محتاجان له نورو ټولو وړاندې حق لري، ځکه زکات د دوی له ګاونډیانو، خپلوانو او ملګرو څخه راټول کېږي.

After this survey of the different opinions and texts on the transportation of collected zakah, it appears that the general principle is that zakah must be distributed in the same area where it is collected. The poor and needy in that land have priority over all others, since zakah is collected from their neighbors, kin, and friends.

لیکن میں اس عمومی اصول کے استثنا میں کوئی مانع نہیں پاتا، خصوصاً جب یہ استثنا ایک عادل حکومت کی جانب سے، نمائندہ مجلس کے مشورے سے، مسلمانوں اور اسلام کے عمومی مفادات کے پیش نظر کیا جائے۔ جیسا کہ مالک نے خوب کہا ہے: «زکوٰۃ کو منتقل کرنا جائز نہیں، سوائے اس کے کہ حکومت کے اجتہاد سے، شدید ضرورت کے پیش نظر ایسا کیا جائے۔»21 ابن القاسم، جو مالک کے شاگرد ہیں، مزید کہتے ہیں: «اگر یہ ضرورت کے تحت کیا جائے تو درست ہے۔»22 سحنون سے منقول ہے کہ انہوں نے کہا: «اگر حکومت کو معلوم ہو کہ کسی خاص علاقے کو شدید ضرورت ہے، تو وہ جمع شدہ زکوٰۃ میں سے کچھ حصہ وہاں منتقل کر سکتی ہے۔ جب کوئی آفت نازل ہو تو اس کے متاثرین کی امداد زکوٰۃ کے دیگر مصارف پر مقدم ہے، کیونکہ مسلمان مسلمان کا بھائی ہے؛ وہ نہ اسے بے یار و مددگار چھوڑتا ہے اور نہ اس پر ظلم کرتا ہے۔»23

However, I find no reason why this general principle should not have exceptions, especially if the exception is made by a just government in consultation with the representative council, in view of the public interests of Muslims and Islam. As Malik wonderfully puts it, "Transporting zakah is not permissible, except when done through the government's ijtihad, in view of pressing need."21 Ibn al Qasim, Malik's disciple adds, "If this is done out of necessity, it is all right."22 Suhnun is reported to say, "If the government knows a certain land has dire need, it can lawfully transport some of the collected zakah there. When catastrophe befalls, relieving its victims has priority above other uses of zakah, since a Muslim is a brother to a fellow Muslim; he does not let him down nor oppress him."23

په المدونة کې مالک یادونه کوي چې هغه کال چې مدینې ته قحط راغی، عمر (رضي الله عنه) عمرو بن العاص ته چې په مصر کې و، ولیکل: «مرسته، مرسته عربانو ته! یوه کاروان راولېږه چې پیل یې ماته ورسیږي پداسې حال کې چې پای یې ستا په ځای کې وي، د جامو کې پټ شوي اوړو سره بار شوی.» عمر (رضي الله عنه) کله چې مرسته ورسیده، لوږه منو خلکو ته یې خواړه او جامې وویشلې، او د اوښانو په ذبح کولو کې د مرستې لپاره یې استازي وټاکل او وې ویل: «عربان اوښان خوښوي. زه ویره لرم چې دوی یې ژوندي ساتل غوره وګڼي. خلک ووژني او د دې غوښه او غوړي وخوري، او هغه جامې چې د اوړو د جوالو په توګه کارول شوې دي، هغوی ته ورکړئ چې واغوندي.»24

In al Mudawwanah, Malik mentions that in the year when famine hit al Madinah, 'Umar wrote to Amr bin al 'As, who was in Egypt, "Help, help, to the Arabs. Send us a caravan whose beginning should reach me while its end is still at your place, loaded with flour wrapped in garments." 'Umar, when the relief arrived, divided food and clothes among the hungry people and appointed assignees to help slaughter the camels, saying, "Arabs love camels. I am afraid they may prefer to keep them alive. Have people slaughter the camels and eat their meat and fat, and give them the garments that are used as bags of flour, to wear."24