د شاتو په اړه زکات: هغو کسانو ته چې دا فرض ګڼي او هغو کسانو ته چې نه ګڼي.

Section 1: Zakah on honey according to those who obligate it and those who do not.

د دوهمه برخه: واجب شوی نرخ

Section 2: The obligated rate.

د شہد نصاب

Section 3: Nisab of honey.

د حیواني محصولاتو حکم، لکه لبنیات، ورېښم او نور

Section 4: Animal products such as dairy products, silk, etc.

هغه شیان چې خدای د انسانانو لپاره د خوراک، درمل او خوږوالي په توګه پیدا کړي دي، له دې ډلې دی. خدای تعالی په یوه سورت کې چې د ماشومانو په نوم نومول شوی دی، یعنې سورۀ النحل، دا د انسانانو په لاره کې د خپل فضل د نښې په توګه ذکر کړی دی. خدای فرمایي: {او ستا رب ماشوم ته الهام وکړ چې په غرونو، ونو او هغو ودانیو کې چې انسانان جوړوي خپل کورونه جوړ کړه. بیا د هرې میوې څخه خوراک وکړه او د خپل رب لارو ته په عاجزۍ سره روان شه. د دوی له ځانونو څخه د رنګ رنګ څښاک وزي چې په هغې کې د انسانانو لپاره شفا ده. بیشکه په دې کې د فکر کونکو لپاره نښه ده.}1

Honey is one of the goods bestowed by God on humanity as a food, medicine, and sweet. God mentions it as a sign of His grace to human beings in a sura that is named after bees, sura al Nahl. God says "And thy Lord taught the bee to build its cells in hills, on trees, and in people's habitation, then to eat of all the produce (of the earth) and find with skill the spacious paths of its Lord: There issues from within their bodies a drink of varying colors, wherein is healing for men; verily in this is a Sign for those who give thought."1

ابوحنیفہ اور ان کے شاگرد کہتے ہیں کہ شہد پر زکوٰۃ واجب ہے، بشرطیکہ شہد کی مکھیوں کے چھتے خراجی زمین پر نہ ہوں۔ یہ ان کے اس اصول کی توسیع ہے کہ خراج اور عُشر اکٹھے واجب نہیں ہوتے۔ زکوٰۃ اُس شہد پر بھی واجب ہے جو غیر کاشت شدہ زمین پر پیدا ہو، جو اشارۃً غیر زکوٰۃ والی ہے۔² یہی رائے احمد کی بھی ہے۔

Abu Hanifah and his disciples say that zakah is obligated on honey, provided that the beehives are not located on kharaji land. This is an extension of their principle that kharaj and 'ushr are not concurrent. Zakah is also obligated on honey produced on nonarable land, which is by implication non-zakatable.2 This is also the opinion of Ahmad.

الأثرم وایي چې احمد ته وپوښتل شو چې ایا هغه دا باور لري چې شګر (شهد) زکات وړي، هغه ځواب ورکړ: "هو، په حقیقت کې؛ عمر (رض) د شهد زکات راټول کړ." بیا الأثرم وپوښتل چې ایا د شهد کرونکي د زکات مقدار په خپله خوښه ورکوي؟ احمد ځواب ورکړ: "نه، دا دوی باندې فرض شوی وو."3

Al Athram says Ahmad was asked whether he believes that honey is zakatable, and answered. "Yes indeed; 'Umar collected zakah on honey." A1 Athram then asked whether honey growers contribute the amount of zakah voluntarily. Ahmad answered, "No, it was imposed on them."3

دا نظر مکحول، الزہری، سلیمان بن موسی، الاوزاعی او اسحاق هم شریک دی۔⁴ د البحر مؤلف دا نظر عمر، ابن عباس، عمر بن عبدالعزیز، الهادی، المؤید باللہ، او د الشافعی ﷺ څخه یوه روایت ته هم منسوب کړی دی۔ الترمذی یادونه کوي چې ډیری علماء دا نظر منی۔ دې نظر ته ابن عبدالبر اعتراض کوي او وایي چې خبره د دې برعکس ده۔5

This view is shared by Makhul, al Zuhri, Sulaiman bin Musa, al Awza'i, and Ishaq.4 The authorof al Bahr also attributes it to 'Umar, Ibn 'Abbas, 'Umar bin 'Abd al Aziz, al Hadi, al Mu'ayad bi Allaah, and a narration to al Shafi'i. Al Tirmidhi mentions that most scholars accept this view. This is challenged by Ibn 'Abd al Barr, who asserts the opposite is true.5

دا نظر د دوو ډلو دلیلونو لخوا تایید شوی دی: د پیغمبر ﷺ او صحابه‌و له لارې روایت شوي احادیث، او عقلي دلیل او قیاس. لومړی، نصوص:

This opinion is supported by two groups of evidence: reports from the Prophet and the Companions, and rationale and analogy. Firstly, the texts:

عمرو بن شعیب، د خپل پلار څخه، هغه د خپل نیکه څخه روایت کوي، چې رسول الله ﷺ

A. 'Amr bin Shu'aib, from his father from his grandfather, narrates that the Prophet (p)

"عُشرِ العسل وصول کړ." د ابن ماجہ په روایت شوی دی۔ الدارقطني وایي: "دا روایت د عبدالرحمن بن الحارث او ابن لهيعة له لارې د عمرو څخه د نبي ﷺ ته متصل راغلی دی، او یحییٰ بن سعید الأنصاري له لارې د عمرو څخه مرسلاً روایت شوی دی۔" الحافظ ابن حجر وایي چې د دې قول ستونزه همدا ده، په ځانګړې توګه دا چې عبدالرحمن او ابن لهيعة د دقت په حیث نه پیژندل کېږي۔ یادونه کېږي چې عمرو بن الحارث، چې باوري دی، او اسامه بن زید هم همدا روایت د عمرو بن شعیب څخه نقل کوي، لکه څنګه چې ابن ماجہ او نور یې روایت کړی دی۔6

"collected the one-tenth due from honey." Reported by Ibn Majah. Al Daraqutni says "This is narrated from 'Abd al Rahman bin al Harith and Ibn Lahi'ah from 'Amr as linked to the Prophet, and from Yahya bin Sa'id al Ansari from 'Amr as mursal." Al Hafiz notes that this is the problem with this saying, especially since 'Abd al Rahman and Ibn Lahi'ah are not known as accurate. It is noted that 'Amr bin al Harith, who is trustworthy, and Usamah bin Zaid also narrate the same from 'Amr bin Shu'aib, as reported by Ibn Majah and others.6

ابوداؤد او نسائي روایت کوي چې هلال، د بني مطعن څخه، پیغمبر ﷺ ته (زکات یا صدقه) ورکوله۔

Abu Daud and Al Nasa'i report that Hilal, from Bani Mat'an, used to pay the Prophet (p)

هغه ده شاتو په ۱۰ برخه چې د شاتو په نسلونو پورې تړلې وه، ترلاسه کړه، او پیغمبر ﷺ ورته د سلبه په نوم د یوې درې ساتنه وسپارله. کله چې عمر د دولت مشر شو، سفیان بن وهب دې موضوع ته په لیک کې اشاره وکړه. عمر په ځواب کې ولیکل: «تر هغو چې هلال هغه څه درکوي چې د رسول خدا ﷺ ته یې ورکاوه، یعنې د هغه د شاتو د ګټې لسمه برخه، نو سلبه دې د هغه لپاره وساتئ. که هغه داسې ونکړي، نو په هغه دره کې هرڅه د ټولو لپاره دي.» الحافظ په «الفتح» کې وایي چې د دې خبرې سند تر عمرو بن شعیب پورې سم دی. د عمرو روایت قوي دی، په دې شرط چې د هغه په مخالفت کې د ډیرو قوي راویانو روایت نه وي.7

the one-tenth due on the beehives be had, and had the Prophet protect a valley known as Salabah for him. When 'Umar became the head of state, Sufian bin Wahb wrote him about this. 'Umar replied, "As long as Hilal gives you that which he was giving the Messenger of God, the one-tenth due on his honey, then keep protecting Salabah for him. If he does not, then what is in that valley is for everybody." Al Hafiz in al Fath says the chain of this saying is correct up to 'Amr bin Shu'aib. 'Amr's record is strong, at least when he is not opposed by stronger narrators.7

مالک، الشافعی، ابن ابی لیلی، الحسن بن ابی صالح، او ابن المنذر وایي چې شاتو نه زکات واجب نه دی، ځکه چې دې موضوع باندې کوم قوي حدیث یا اجماع نشته، او شاتو او شیدو تر منځ ورته والی دی، او شیدې په اتفاق سره زکات نه لري.

Malik, al Shafi'i, Ibn Abi Laila, al Hasan bin Abi Salih, and Ibn al Mundhir believe that honey is not zakatable, based on the lack of any strong saying or ijma' on the matter, and the similarity between honey and milk, which is unanimously not zakatable.

ابو عبید په منځ کې یو موقف غوره کړی دی. دواړه نظرونه یادونه کولو وروسته هغه داسې تبصره کوي: «داسې ښکاري چې د شاتو تولید کونکو ته دا تشویق شي چې زکات ورکړي، ځکه چې که ورنه کړي نو شاید ګناه وکړي. خو دوی ته دا لازم نه دی چې ورکړي، او هغه کسان چې د شاتو زکات مانع کیږي، په هغه ډول نه شي جنګیدلی لکه څنګه چې د نورو زکاتونو مانعین ته جنګ کیدای شي. په دې موضوع کې د رسول ﷺ څخه کومه صحیحه روایت نشته، او نه شاتو د هغه ﷺ په لیکلو فرمانونو کې د زکات په اړه یادیږي. که د شاتو زکات د نورو زکاتونو په شان وای، نو موږ به داسې یو متن لرلی چې شرایط، کمترین معافیت او د اخیستلو وخت یې بیان کړي وای. خو د شاتو زکات قبلول، لکه څنګه چې عمر ؓ هغه وخت وکړل کله چې د شاتو زکات ورته راوړل شو، بله خبره ده. دولت باید دا زکات قبول کړي کله چې تولیدونکي یې ورکوي.»16

Abu 'Ubaid seems to have taken a position in the middle. After mentioning the two opinions, he comments, "It seems preferable that producers of honey be encouraged to pay zakah, because they may be sinning if they do not pay it. But they should not be obligated to do so, and those who prevent zakah on honey must not be fought the way the preventors of other zakah can be fought. There is no correct tradition from the Messenger on this subject, nor is honey mentioned in his written ordinances on zakah. If zakah on honey was like other forms of zakah, we would have some text that documents its conditions, minimum exemption, and the date of collection. Accepting its payment, as 'Umar did when zakah of honey was brought to him, is another issue. The state must accept this zakah when paid by producers."16

زما شخصي پايله دا ده چې شاته، لکه هر بل فصل غوندې، د ګټې لپاره توليديږي او له همدې امله د زکات وړ دی. دا پايله په لاندې ټکو ولاړه ده:

My personal conclusion is that honey, like any other crop, is produced for profit and must therefore be zakatable. This is based on the following:

الف. عمومی متنونه د مال د یوې ډول او بل ډول ترمنځ توپیر نه کوي، لکه دا آیتونه: {ان کے مالوں میں سے زکات لو}، {اپنی کمائی کی پاکیزہ چیزوں میں سے خرچ کرو اور اُس میں سے جو ہم نے تمہارے لیے زمین سے پیدا کیا}، او {جو کچھ ہم نے تمہیں روزی دی ہے اُس میں سے خرچ کرو}، او نور داسې آیتونه.

A. The general texts do not make a distinction between one sort of wealth and the other, such as the verses "Out of their wealth take zakah," "Spend out of the good things you have earned and out of what We have produced for you from the earth," and "Spend out of what We have given you as subsistence," etc.

ب. د زکات وړ غلو او میوو سره د قیاس یوه بیلگه شتون لري. د کرنې حاصل د شاتو د حاصل په څیر دی، او دواړه باید په یوشان ډول وګڼل شي.

B. There is an analogy to grains and fruits that are zakatable. The output of farming is like the output of the beehives, and must be treated equally.

سی۔ هغه ویناوې او قصې چې په ځانګړې توګه د شاتو په اړه دي، که څه هم نیوکې پرې شوې، خو سره یو بل ملاتړ کوي، لکه څنګه چې ابن القیم بیان کړی دی۔ شاید ځکه ترمذي د دوی د صحت نفي نه کوي، بلکه وایي: «په دې موضوع کې له پیغمبره ﷺ هیڅ مهم شی په صحیح ډول نقل شوی نه دی۔» دا خبره دا معنا لري چې شاید کوچني شیان نقل شوي وي۔ ترمذي دوام ورکوي: «خو دا د ډېرو علماؤ نظر دی۔»18

C. The sayings and stories that deal with honey in specific, which, although they are criticized, support each other, as stated by Ibn al Qayim. That is perhaps why al Tirmidhi does not negate their authenticity but says, "Nothing of importance is authentically reported from the Prophet on this issue."17 This statement implies that small things may have been reported. Al Tirmirdhi continues, "But this is the view of most scholars."18

الشوکانی نے «الدر البهیہ» میں اس قول کو اختیار کیا ہے کہ شہد پر زکوٰۃ واجب ہے، اور کہا: «شہد میں دسواں حصہ واجب ہے»۔ اس کی شرح میں صدیق حسن خان نے بھی اس قول کی تائید کی ہے اور لکھا ہے: «یہ احادیث مجموعی طور پر زکوٰۃ واجب ہونے کو ثابت کرنے میں کمی نہیں رکھتیں»۔[19] جو دلیل یہ کہتی ہے کہ شہد، جانور سے پیدا ہونے والی ایک مائع چیز ہے، اس لیے دودھ پر قیاس کر کے اس پر زکوٰۃ واجب نہیں، اس کا رد یوں کیا گیا ہے کہ دودھ اصولاً مویشیوں کی زکوٰۃ کے ذریعے زکوٰۃ کے دائرے میں آتا ہے، جبکہ شہد کی مکھیوں پر کوئی چیز عائد نہیں کی جاتی، اس لیے مشابہت کا تقاضا یہ ہے کہ شہد پر زکوٰۃ دی جائے۔20

Al Shawkani, in al Dur al Bahiyah, selects the view that honey is zakatable, saying, "A one-tenth due is obligated on honey." In his commentary, Siddiq Hasan Khan supports this view, noting that "the sayings, taken together, do not fall short of substantiating the zakatability."19 The argument that honey, being a liquid produced by animals, is not zakatable by analogy to milk, is refuted on the basis that milk is in principle zakatable through zakah paid on livestock, while bees are not charged anything, so the similarity requires that honey be zakated.20

ټول هغه کسان چې په شاتو باندې زکات واجب ګڼي، په دې متفق دي چې نرخ لس سلنه دی، په دې اړه راوړل شوي متنونو او د میوو او غلو سره په قیاس.21 د تولید لګښتونو په پام کې نیولو په اړه، ابو عبید راوړي چې عمر وویل: هغه شات چې په دره‌ګانو او دښتو کې تولید شي، لس سلنه زکات ورباندې دی، او هغه شات چې په غرونو کې تولید شي، پنځه سلنه زکات ورباندې دی.22 دا ظاهراً د تولید لګښتونو په پام کې نیولو له امله دی. د اهل البیت له الناصر څخه اختلاف کیږي، هغه دلیل ورکوي چې نرخ باید یو پر پنځم وي، لکه د فيء په قضیه کې، ځکه شات نه اندازه کیدونکی دی او نه له ځمکې راځي.23 ده ته ځواب ورکول کیږي چې شات د میوو سره ورته دی، ځکه لکه میوې چې «له ونو راووتی» (د ونې پر کرښه)، همداسې شات هم. سربیره پر دې، لس سلنه په متنونو کې ښودل شوې ده.24 زه فکر کوم چې نرخ باید لس سلنه وي، خو دا باید د شاتو له خالص عاید باندې پلي شي، د تولید لګښتونو له کمولو وروسته، لکه د غلو او میوو په شان.

All those who obligate zakah on honey agree that the ratio is ten percent, based on the texts reported on the issue and in analogy to fruits and grains.21 As for consideration of production costs, Abu 'Ubaid reports that 'Umar said honey produced in valleys and plains is zakatable at ten percent, while honey produced in mountains is zakatable at five percent.22 This is apparently in consideration of production costs. Al Nasir from Ahl al Bait disagrees, arguing that the rate must be one-fifth, as in the case of fai' because honey is not measurable, nor does it come from the earth.23 He is answered that honey is similar to fruits, because like fruits, 'it came from trees' (the hector). Moreover, onetenth is indicated by the texts.24 I think ten percent should be the rate, but it must apply to the net income from honey after deduction of production costs, as with grains and fruits.

ہمارے پاس شہد کے نصاب کے بارے میں کوئی روایات نہیں ہیں، اس لیے اس پر لوگوں کا اختلاف ہے۔ ابو حنیفہؒ کا موقف ہے کہ شہد کا کوئی نصاب نہیں، جیسا کہ غلّوں اور پھلوں کا کوئی نصاب نہیں۔ ابو یوسفؒ کے نزدیک نصاب پانچ وَسق سب سے سستے غلّے، جیسے جَو، کی قیمت ہے، اس بنیاد پر کہ جو اشیاء ماپی نہ جا سکیں ان پر ماپی جانے والی سب سے کم نصاب کی قیمت لاگو کی جائے۔ ان سے ایک روایت یہ بھی ہے کہ نصاب دس رطل ہے۔ محمدؒ سے کئی روایات منقول ہیں جن میں نصاب پانچ فرق، پانچ من یا پانچ قربہ مقرر کیا گیا ہے، ان کے اس اصول کے مطابق کہ جن چیزوں کے بارے میں احادیث میں ذکر نہ ہو ان پر عام طور پر استعمال ہونے والی پانچ اکائیاں لاگو کی جائیں۔

We have no reports about the nisab of honey, so people differ on it. Abu Hanifah argues that there is no nisab, as with grains and fruits.25 Abu Yusuf considers nisab to be the value of five wasq of the cheapest grain, such as barley, in accordance with his view of considering the value of the lowest measurable nisab applicable to products that are not measurable. There is also a report from him that nisab is ten ratl.25 There are several narrations from Muhammad which set nisab at five faraq, five man, or five qurbah, following his rule of using five units usually used for items not mentioned in sayings.

یو فرق درې شپږ رطل دی، یو من دوه رطل دی، او یو قربه سل رطل دی۔

One faraq is thirty-six ratl, one man is two ratl, and one qurbah is one hundred ratl.

د احمد څخه داسې یوه روایت هم شتون لري چې نصاب لس فرق دی، چې عمر ته منسوب دی. د احمد څخه روایت دی چې یو فرق شپاړس رطل دی۔

There is also a report from Ahmad that nisab is ten faraq, attributed to 'Umar. It is reported from Ahmad that one faraq is sixteen ratl.

زما شخصی رائے دا ده چې د یوه اوسط دانې، لکه غنم، په ارزښت باندې د پنځه وسق اټکل وشي، ځکه چې دا یو ډول اوسط عمومي خواړه دی. پیغمبر ﷺ د دانې او میوو کې پنځه وسق نصاب مقرر کړی، او شاتو باید په قیاس سره وګڼل شي. د عشر شرح هم په قیاس سره ټاکل شوې ده، نو ولې نصاب په همدې ارزښت کې ونه ټاکل شي، په ځانګړې توګه داسې چې د ټیټ ډول دانې ارزښت ته کتل د زکات ورکوونکو لپاره انصاف نه دی؟

My personal opinion is to estimate the value of five wasq of an average grain, such as wheat, since it is kind of an average universal food. The Prophet made five wasq nisab in grain and fruits, and honey must be treated by analogy. It is by analogy that the rate is determined at one-tenth, so why not determine nisab on the same basis of value, especially since considering the value of the lowest grain is not fair to zakah payers?

نن ورځ ډیری صنعتونه د حیواني محصولاتو شاوخوا چلیږي، لکه شیدې، ورېښم، هګۍ او غوښه.

Today many industries revolve around animal products like milk, silk, eggs, and meat.

په دې وخت کې ډېری دغه محصولات د پیغمبر ﷺ، صحابه‌و او لوی عالمانو په زمانه کې لوی سوداګریز کارخانې نه وې. له همدې کبله موږ د دغو محصولاتو په اړه هیڅ روایتونه نه لرو. د دغو محصولاتو د زکات وړ کېدو د پوښتنې ځواب کېدای شي د هغو دلیلونو څخه تړل شي چې فقها د شاتو د زکات د ثابتولو او د ځنګلي وړو څارویو د شیدو د زکات د معافیت لپاره ذکر کړي دي. تر ټولو مهم دلیل دا ذکر شوی چې د شیدو سرچینه، یعنې څاروي، زکات ورکول کېږي، پداسې حال کې چې د شاتو سرچینه زکات نه لري. دا په دې معنا ده چې هغه ټول محصولات چې سرچینه یې زکات نه لري، پخپله زکات وړ دي. له همدې امله، د غیر زکات وړ څاروي شیدې او نور محصولات د شاتو په شان زکات وړ دي. دا ټول د حیواني محصولاتو څخه دي چې څاروی یې زکات وړ نه دی.

Most of these were not large-scale businesses in the time of the Prophet, the Companions, and the great scholars. The result is that we have no reports about these products. One can derive an answer to the question of the zakatability of these products from the reasons cited by jurists to establish zakah on honey and to exempt the milk of pastured animals from zakah. The main reason cited is that the source of milk, livestock, is zakatable, while the source of honey is not. This implies that all products whose sources are not zakatable are themselves zakatable. Therefore, milk and other products of non-zakatable fed livestock are zakatable, like honey. Each of these is an animal product where the animal is not zakatable.

زه پدې باور یم چې د حیواني محصولاتو باندې د خالص حاصل لسمه برخه زکات باید ورکړل شي، پرته لدې چې خپل حیوانات د سوداګریز شتمنۍ په توګه وګڼل شي. قاعده دا ده چې هر هغه شی چې سرچینه یې زکات وړ نه وي، باید د حاصل په توګه زکات ورکړل شي، لکه د ځمکې په اړه کرهڼیز حاصلات، د ماشانو په اړه شاتګ، د وزو په اړه د شیدو محصولات، د مرغیو په اړه هګۍ، او د ابریښمو کیړې په اړه ابریښم. دا د یحیی رايه ده، چې شیعه دی، او هغه په ابریښمو باندې زکات واجب ګڼي.26

I believe that animal products must be zakated at ten percent of the net output unless the animals themselves are considered trade assets. The rule is that anything whose source is not zakatable must be zakated as an output, like crops with respect to land, honey with respect to bees, dairy products with respect to livestock, eggs with respect to poultry, and silk with respect to the silkworm. This is the opinion of Yahya, a Shi'ite, who obligates zakah on silk.26

یو شمیر فقیهان د هغو غیر چرنده حیواناتو سره چې د دوی د محصولاتو او د نسل د زیاتوالي لپاره ساتل کیږي، د سوداګریزو شتمنیو په څیر چلند کوي، او په اصل مال او د هغه په زیاتوالي دواړو باندې د لسمې برخې څلورمه برخه (یعنې څلورمه برخه د لسمې) زکات واجب ګڼي.