د زکات د ویش اویم ډول چې په قرآن کریم کې "فی سبیل الله" [د الله په لاره کې] په توګه بیان شوی، دا د زکات دا برخه چا ته ورکول کیږي؟ د دې اصطلاح لغوي معنا خورا روښانه ده. "سبیل" پہ معنا لاره ده، او "سبیل الله" هغه لاره ده چې الله تعالی ته د رضا رسولو لامل کیږي. ابن الاثیر وايي: "... "سبیل الله" دومره عام دی چې هر هغه عمل یا کار شامل کړي چې د الله تعالی د رضا لپاره په اخلاص سره اراده شوی وي، په دې کې د دیني فرایضو پوره کول او نفلي عبادتونه او کارونه هم شامل دي. کله چې "فی سبیل الله" اصطلاح ته کوم تعدیل نه وي ورکړل شوی، نو عموماً د جهاد [د الله تعالی د رضا لپاره جګړه] معنا ورکوي، نو دا اصطلاح اکثراً د جهاد په معنا محدودیږي." ابن الاثیر د "فی سبیل الله" اصطلاح په دې تحلیل کې دوه مهمې نکتې ښيي:

The seventh category of zakah distribution is expressed in the Qur'an as "fi sabil Allah" [in the way of God]. To whom is this share of zakah paid? The linguistic meaning of the term is quite obvious. "Sabil" means way, and "sabil Allah" is the way that leads to pleasing God. Ibn al Athir says ". . . 'sabil Allah' is general enough to cover every action or deed sincerely intended for the sake of God, including fulfilling religious obligations and voluntary worships and deeds. When the term 'fi sabil Allah' is not modified, it usually means jihad [fighting for the sake of God], so the term often appears to be restricted to the meaning of jihad." This analysis of the term 'fi sabil Allah' by Ibn al Athir shows two important points:

په اصل کې دا اصطلاح د هغه هر عمل لپاره کارول کیږي چې یوازې د خدای د دین د خدمت په نیت ترسره شي، په دې کې ټول نیک عملونه، انفرادي هم او ټولنیز هم، شامل دي.

1. The term originally means every action intended solely to serve the cause of God, including all good deeds, individual and collective.

2. بې له تعديله، دا اصطلاح عموماً داسې فهمیدل کیږي چې د خدای د رضا لپاره جهاد کول دي، ځکه چې د دې کارېدنې ډېر ځلې دا معنا تقریباً د خدای د لاری د جهاد پورې محدوده کړې ده۔

2. Unmodified, the term is commonly understood to mean fighting for the sake of God, since frequent usage almost restricts the meaning to fighting for the sake of God.

دا دواړه معناوې د دې اصطلاح یو بشپړ داستان بیانوي چې د زکات د ویشلو دې اووم کټګورۍ په اړه فقیهانو کې اختلافات دي. بې شکه، ټول په دې متفق دي چې د خدای د رضا لپاره جهاد پدې کټګورۍ کې شامل دی؛ د دوی اختلاف دا دی چې ایا دې کټګورۍ کې نور نیک کارونه هم شامل کیدای شي چې د خدای د خوښولو لپاره ترسره شي. لاندې بحث د دې موضوع په اړه د فقیهانو نظرونه بیانوي.

These two meanings of the term tell a whole story of differences among jurists on this seventh category of zakah distribution. Obviously, all agree that fighting for the sake of God is included in this category; their differences center on whether this category may also cover other good deeds intended to please God. The following discussion describes the opinions of jurists on this matter.

ابو یوسف کے مطابق فی سبیل اللہ کی درجہ بندی میں وہ مجاہدین شامل ہیں جن کے پاس سواری اور اخراجات کے لیے اتنا مال نہ ہو کہ وہ جہاد میں رکاوٹ بنے۔ ایسے لوگوں کے لیے صدقہ جائز ہے، اگرچہ وہ کمائی کرنے کے قابل ہوں، کیونکہ کام کاج انہیں جہاد سے روک دیتا۔ محمد (بن الحسن) اس اصطلاح میں ان لوگوں کو بھی شامل سمجھتے ہیں جو حج کرنا چاہتے ہیں مگر مال نہ ہونے کی وجہ سے نہیں کر سکتے۔ وہ اپنی دلیل کے طور پر ایک روایت پیش کرتے ہیں کہ ایک شخص نے اپنا اونٹ فی سبیل اللہ وقف کیا تو رسول اللہ ﷺ نے اسے حکم دیا کہ وہ اس پر حجاج کو سوار کرے۔ اس کے علاوہ حج اللہ کی خاطر ہے، کیونکہ یہ اس کے احکام کی اطاعت ہے۔

According to Abu Yusuf, the category of fi sabil Allah includes fighters who do not have sufficient funds for rides and expenses in such a way that impedes them from fighting. Sadaqah is lawful to them even if they are able to earn income, since working would deter them from fighting. Muhammad understands the term to include those who want to perform pilgrimage but cannot do so for lack of money. He presents as evidence a report that a man who devoted his camel in the way of God (fi sabil Allah) was ordered by the Messenger of God (p) to carry pilgrims on it. Additionally, pilgrimage is for the sake of God, as it is an obedience to his ordinances.

بعضی حنفی علماء دا استدلال کوي چې دې کټګورۍ کې بشپړ وخت زده کونکي شامل دي. د الفتاوی الظهیریہ مؤلف فی سبیل اللہ د اصطلاح په تفسیر کې یوازې دا کټګوري ذکر کوي. نور علماء دا تفسیر په دې دلیل رد کوي چې د آیت د نازلیدو په وخت کې د بشپړ وخت زده کونکو مفهوم موجود نه و. نور په ځواب کې وايي چې بشپړ وخت زده کول د شریعت علم زده کول معنا کولای شي، لکه څنګه چې هغه صحابه کرام چې د مدینې منورې کې د نبي ﷺ څخه د علم د ترلاسه کولو لپاره د هغه سره ملګري وو، بشپړ وخت یې دا کار کاوه، او دوی د "اهل صفه" په نوم یادیږي [د هغه ځای نوم چې د مدینې منورې د نبوي ﷺ جومات مخې ته و او دا خلک په کې په خیمو کې اوسیدل]. الکاساني په البدائع کې وايي چې ټول هغه کسان چې د الله تعالی د عبادت او نیک عملونو د ترویج کار کوي، د فی سبیل اللہ په توګه مرسته کیدای شي، د اصطلاح د اصلي لغوي معنا سره سم. ابن نجیم په البحر کې تبصره کوي: "دا ښکاره ده چې د فقر شرط په ټولو حالاتو کې ضروري دی"، خو رشید رضا استدلال کوي چې داسې محدودیت د فی سبیل اللہ د ټولې کټګورۍ د یوې جلا ډلې په توګه له منځه وړي، ځکه لومړۍ کټګوري ټول غریب کسان شامل کوي.4

Some Hanafites argue that this category includes full-time students. The author of al Fatawa al Zahiriyyah mentions only this category in his interpretation of the term fi sabil Allah. Others reject this interpretation on the grounds that when the verse was revealed, the concept of full-time students did not exist. Others reply that studying full time can mean acquiring knowledge of Shari'ah, as practiced full-time by those Companions who accompanied the Prophet (p) to receive knowledge from him in Madinah, known as the people of al Suffah [the name of the place in front of the Prophet's mosque in Madinah where these people used to live in tents]. In al Bada'i', al Kasani says all those who do deeds of obedience to God and promote good actions can be helped as fi sabil Allah, following the original linguistic meaning of the term. Ibn Nujaim in al Bahr comments, "It is obvious that the condition of poverty is necessary in all cases,"2 but Rashid Rida argues that such a restriction eliminates the whole category of in the way of God as a separate group of recipients, since the first category covers all poor persons.3,4

احکام القرآن میں ابن العربی مالک کا قول نقل کرتے ہیں: "اللہ کے راستے کئی ہیں، لیکن مجھے اس بات میں کوئی اختلاف معلوم نہیں کہ یہاں فی سبیل اللہ سے مراد جہاد ہے، نہ کہ اللہ کے دوسرے راستے۔" محمد بن عبد الحکم کہتے ہیں: "صدقہ سے جنگجوؤں کے لیے خوراک، ہتھیار اور جنگی سامان کی ادائیگی کی جا سکتی ہے۔ اس میں دشمن کو مسلمانوں کی سرزمین پر حملہ کرنے سے روکنا بھی شامل ہے، کیونکہ یہ سب کام اللہ کی راہ میں جہاد سے متعلق ہیں۔ نبی ﷺ نے سہل بن ابی خثمہ پر حملے کے بعد صلح کے طور پر صدقے میں سے سو اونٹ دیے تاکہ ایک بڑے پُرتشدد فتنے کو روکا جا سکے۔"6

In Ahkam al Qur'an, Ibn al 'Arabi quotes Malik's remark, "The ways of God are manifold, but I know of no disagreement that what is meant by fi sabil Allah here is fighting, as distinct from other ways of God," Muhammad bin 'Abd al Hakam's says "From sadaqah, the value of food, arms, and other tools of war [of the fighters] can be paid. This includes preventing enemies from invading Muslim lands, since all these are actions related to fighting for the sake of God. The Prophet (p) gave one hundred camels from sadaqah in reconciliation after the attack against Sahl bin Abi Khathamah. He did so in order to prevent a major violent disturbance."6

د شرح الدردیر مؤلف د مختصر خلیل په متن کې لیکي: «زکات کیدای شي چې مجاهدینو او سرحدي ساتونکو ته ورکړل شي، او د جنګي وسایلو، لکه وسلو او آسونو د اخیستلو لپاره هم ورکړل شي.

The author of Sharh al Dardir on Matn Khalil writes, "Zakah can be given to fighters and border guards, and to buy war machinery, such as weapons and horses.

مجاهدین زکات اخیستای شي که وي شتمن، ځکه دا ورکول کیږي ځکه چې دوی د خدای د لاری لپاره جهاد کوي، نه د غربت له امله. جاسوسانو ته هم زکات ورکول کیدای شي، که څه هم دوی کافر وي.7

Fighters may take zakah even if they are rich, since they are given because they are fighting for the sake of God and not because of poverty. Spies can also be given zakah, even if they are unbelievers."7

د مالکي مذهب نظر په لنډه توګه داسې بيانولی شو:

The Malikite view can be summarized as follows:

۱. دوی دې ته متفق دي چې "د خدای په لاره کې" یوازې د جهاد او د مسلمانانو د ځمکې د ساتنې سره خاص دی۔

1. They agree that "in the way of God" is restricted to fighting and guarding Muslim land.

2. دوي د جهاد کونکو او سرحدي ساتونکو ته هم زکات ورکول جایز بولي، که څه هم دوی شتمن وي. د مالکیانو نظر د قرآني متن ظاهري معنا ته نږدې ښکاري، ځکه دوی «في سبیل الله» د یوې کټګورۍ او بې وزله خلکو د بلې کټګورۍ په توګه توپیر کوي. دا نظر د سنت سره هم نږدې دی، ځکه پیغمبر ﷺ فرمایلي دي: «صدقه د هیڅ شتمن لپاره حلاله نده، مګر په پنځو حالتونو کې...»، او په دغو حالتونو کې هغه د الله په لاره کې جهاد کونکی هم یادوي. ابن العربي د فقر شرط نه مني او وايي چې دا په متن کې زیاتوالی دی، او د حنفیانو په نظر هم، د متن ته زیاتوالی د اصلي متن بدلول یا لغوه کول دي، او دا یوازې د قرآن د بل متن په واسطه کېدای شي.

نووي او ابن حجر الهيتمي دواړه، چې د المنهاج په اړه يې ليکنې کړي دي، سره د شافعيانو په دې باور دي چې "د الله په لار" کې هغه رضاکار مجاهدين هم شامل دي چې له حکومت څخه معاش نه اخلي. د ابن حجر په خبرو: "رضاکار مجاهدين هغه وخت جهاد کوي چې انګيزه ولري، بيا بې معاشه جنګيږي، او که نه وي نو په سوداګريو او صنعتونو کې کار کوي." هغه زياتوي: "سبيل الله په لغت کې هغه لار ده چې الله ته رسوي. دا خبره ډيره وخت د هغه جهاد لپاره کارول کيږي چې د الله د دين لپاره وي، او دې کې ممکن د شهادت هغه مرتبه هم شامله وي چې د الله رضا ته رسوي."

Along with al Nawawi in al Minhaj and Ibn Hajar al Haithami in his commentary on the same, Shafi'ites believe "in the way of God" includes voluntary fighters who do not receive salaries from the government. To use Ibn Hajar's words, "volunteer fighters fight without salaries when motivated, and otherwise they work in businesses and crafts." He adds, "Sabil Allah linguistically means the way that leads to Him. It is often used to mean fighting for His cause, which may mean martyrdom that leads to pleasing God.

بیا اصطلاح په هغو کسانو باندې پلې شوه چې بې له معاوضې جنګ کوي، ځکه چې دوی د معاش اخیستونکو عسکرو په پرتله ډیره قربانی ورکوي او مستحق دي چې هغه څه ورکړل شي چې دا دنده ترسره کولو کې مرسته وکړي، که څه هم دوی شتمن وي.9

Then the term was applied to those who fight without compensation, since they sacrifice more than salaried soldiers and deserve to be given what helps them undertake this duty, even if they are rich."9

الشافعی په «الام» کې وایي: «د هغو ګاونډیانو لپاره چې د زکات د راټولولو سیمې ته نږدې دي او جهاد کوي، د الله تعالیٰ په لاره کې د دې برخې ورکول جایز دي، که دوی غریب وي یا شتمن. له جنګیالیو پرته نورو کسانو ته دا برخه نه ورکول کیږي، مګر دا چې دوی د جنګیالیو دفاع یا ساتنه کوي.»

Al Shafi'i in al Umm says, "Neighbors of the area where zakah is collected who fight can be given the share for the sake of God whether they are poor or rich. People other than fighters must not be given this share unless they defend or guard the fighters.

زکات هغو کسانو ته ورکول کیدای شي چې کافرانو ته د بریدونو مخه نیسي."۱۰ د هغه دا شرط چې یوازې ګاونډیان ورکول کیدای شي، د هغه د دې اصل پر بنسټ دی چې زکات باید له یوې سیمې څخه بلې سیمې ته نه لیږدول کیږي. په "الروضة" کې النووي وایي: "جنګیالیو ته د جنګ له پاره د وتلو له وخته تر بیرته راګرځیدو پورې د دوی لګښت او جامې ورکول کیدای شي، که څه هم دوی د سرحدي ټکیو پر ځای ډیر وخت پاتې شي. د ټول لګښت ورکولو یا یوازې هغه زیاتوالي چې د جنګ ته د تګ له امله رامنځته کیږي، په اړه دوه نظرونه شتون لري. جنګیالي ته د یوې مېږې، وسلو او نورو د جنګ وسیلو د پیرود لپاره هم پیسې ورکول کیدای شي. هغه څه چې هغه پیرېي، د هغه دائمي ملکیت کیږي. په هرحال، د بل چا څخه سپاره او وسلې کرایه کول او جنګیالیو ته په ګوښه کول جایز دي؛ دا د پیسو د شتون پورې اړه لري. هغه جنګیالي چې په سپور جنګ نه پوهیږي، د مېږې د ارزښت ورکول نه پکار دي." النووي زیاتوي: "د "المفتاح" په ځینو شرحو کې راغلي چې جنګیالي ته د هغه د لګښت او همدارنګه د کورنۍ د لګښت ورکول هم کیدای شي، د هغه د تر ټولو غیر حاضرۍ په موده کې. ډېری عالمان د کورنۍ لګښت یادونه نه کوي، خو دا معقول بریښي. دولت کیدای شي د جنګیالي سپاره او وسلې دائمي ډول ورکړي، جنګیالیو ته یې کرایه یا لیزه ورکړي، یا یې واخلي او د "وقف" په توګه وساتي، چې د جنګ له پای ته رسیدو وروسته دولت ته بیرته ورکول کیږي ترڅو نور جنګیالي یې وکاروي."11

مانند شافعی‌ها، حنبلی‌ها هم اصطلاح «فی سبیل الله» را محدود به جنگجویان داوطلبی می‌دانند که معاش منظم نمی‌گیرند، یا معاشی دریافت می‌کنند که برای ایشان کافی نیست، حتی اگر ثروتمند باشند. نگهبانان سرحدی نیز در زمرهٔ جنگجویان شامل می‌شوند. در «غایة المنتهی» و شرح آن آمده است که دولت می‌تواند با زکات اسب بخرد و به جنگجویان بدهد، حتی اگر آن جنگجو خود زکات‌دهنده باشد. خرید کشتی‌های جنگی و همهٔ تجهیزات دیگر، به تشخیص دولت، جایز است. از سوی دیگر، یک فرد زکات‌دهنده حق ندارد اسبی بخرد و آن را برای جهاد در راه خدا وقف کند، زیرا زکات‌دهندگان فردی موظف‌اند زکات بپردازند و این کار پرداخت زکات محسوب نمی‌شود.13

Like Shafi'ites, Hanbalites restrict the term fi sabil Allah to volunteer fighters who receive no regular salaries, or who receive less than what is sufficient for them, even if they are rich. Border guards are included with fighters. It is stated in Ghayat al Muntaha and its commentary that the state may buy horses with zakah and give them to the fighters, even if the fighter is a zakah payer. It is permissible to buy warships, as well as all other equipment, as decided by the state. On the other hand, an individual zakah payer has no authority to buy a horse and devote it to fighting for the sake of God, because individual zakah payers are required to pay zakah and this is not payment.13

احمد سره دحج په اړه دوه روایتونه شتون لري. لومړی دا چې حج په دې کټګورۍ کې شامل دی. یوه بې وزله کس ته د واجب حج د ادا کولو لپاره زکات ورکول کیدای شي، د ام معقل الاسدیه له یوې خبرې پر بنسټ. د هغې میړه د خدای لپاره یو اوښ نذر کړی و، او هغې اراده درلوده چې عمره وکړي [د مکې د لوی جومات زیارت د حج پرته د بلې عبادت لپاره]. کله چې هغې له میړه وغوښته چې اوښ وکاروي، میړه یې انکار وکړ. هغې دا خبره پیغمبر ﷺ ته وکړه. پیغمبر ﷺ

There are two reports from Ahmad concerning pilgrimage. The first is that pilgrimage is included in this category. A poor person may be given zakah to perform obligatory pilgrimage, based on a saying from Umm Ma'qil al Asdiyyah. Her husband had devoted a camel for the sake of God, and she planned to make 'Umrah [visiting the Grand Mosque in Makkah for a ritual other than pilgrimage]. When she asked to use the camel, her husband refused. She mentioned this to the Prophet. The Prophet (p)

هغه ته یې امر وکړ چې هغې ته د اوښ د کارولو اجازه ورکړي، او ویې فرمایل: «حج او عمره د خدای لپاره ده.»۱۵ دا خبره له ابن عباس او ابن عمر څخه روایت شوې ده. همدا د اسحاق نظر هم دی.

ordered him to let her use the camel, saying, "Pilgrimage and 'Umrah are for the sake of God."15 This is reported from Ibn Abbas and Ibn 'Umar. It is also the opinion of Ishaq.

د احمد دوهمه روایت دا ده چې حج د زکات په پیسو نه شي کېدای. دا د اکثرو علماؤ د رایې سره سمون لري. ابن قدامه په المغني کې وايي: "دا غوره ده، ځکه چې د «في سبيل الله» عبارت کله چې بې قيده راشي، يوازې جهاد ته اطلاق کېږي. په قرآن کې د «في سبيل الله» عبارت ډېر وخت د جهاد په معنا راغلی دی، نو د زکات آيت هم همدغسې باید وګڼل شي. حقيقت دا دی چې زکات په دوو ډوله خلکو لګېدای شي: هغه کسان چې د زکات محتاج دي، لکه فقیران، مساکین او پورونه لرونکي، او هغه کسان چې مسلمانانو ته اړتيا لري، لکه مجاهدين، هغه کسان چې زړې يې د اسلام لپاره نرمولې شي، او هغه کسان چې د اختلاف کوونکو ډلو تر منځ د منځګړيتوب له امله پور لاندې راغلي دي. د فقيرانو حج نه په دې ډله کې راځي او نه په هغې کې، ځکه نه د مسلمانانو عامه ګټه پکې ده او نه فقيرانو ته اړتيا ده، ځکه فقير په حج مکلف نه دی. خداى د حج د وجوب شرط مالي توان ګرځولی دی. په غوره توګه دا ده چې دا مرسته د زکات له لارې فقيرانو ته ورنکړل شي، بلکې د مسلمانانو د عامه ګټې لپاره وساتل شي."

څلور مذهبونه په درې ټکو کې متفق دي:

The four schools agree on three points:

1. جهاد (د الله په لاره کې جنګ کول) په یقیني ډول د "فی سبیل الله" په کټګوري کې شامل دی۔ 2. مجاهدینو ته زکات ورکول جائز دي۔ زکات د وسلو او وسایلو باندې لګول په دې اړه متفق نه دي۔

1. Jihad (fighting for God's sake) is definitely included in the category "fi sabil Allah." 2. It is lawful to give the fighters zakah. Spending zakah on equipment and arms is not agreed upon.

۳۔ زکات کو عامه مصالح یا عمومی نیکی کے کاموں پر خرچ کرنا جائز نہیں، جیسے آبپاشی کی نہریں، بند، مساجد، مدارس، سڑکیں اور شاہراہیں وغیرہ۔ ان کے لیے ریاست کے دیگر مالی وسائل سے ادائیگی کی جائے، جیسے فے اور خراج۔ حنفیہ اس کی اجازت نہیں دیتے، اس بنیاد پر کہ جنہیں ادائیگی کی جائے انہیں اس مال کا مالک بنانا ضروری ہے، جبکہ دیگر فقہاء اس بنیاد پر منع کرتے ہیں کہ ایسا خرچ آٹھ مصارف میں شامل نہیں۔ رہا الکاسانی کا مذکورہ بالا قول، تو وہ ان کی اس شرط سے مقید ہے کہ زکات کو وصول کنندہ کی ملکیت میں دینا ضروری ہے۔

3. It is not permissible to spend zakah on public interests or general good deeds such as irrigation canals, dams, mosques, schools, roads, and highways, etc. These must be paid for from other state funds, such as fai' and kharaj. Hanafites do not allow this on the grounds that the recipients must own what is paid them, while others do not allow it on the grounds that such spending is not included in the eight categories. As for al Kasani's above-quoted statement, it is restricted by his condition that zakah must be made owned by the recipient.

ابو حنیفه یوازې دا شرط لګوي چې د زکات ورکولو لپاره جهادګر باید بې وزله وي، او احمد یوازې دا اجازه ورکوي چې د مکې مکرمې د مسجد زائرانو او راتلونکو ته زکات ورکړل شي.

Abu Hanifah alone requires that the fighters be poor in order to be given zakah, and Ahmad alone allows payment to pilgrims and visitors of the Sacred Mosque in Makkah.

شافعیان او حنبلیان دا شرط یو شان منی چې جنګیالیان باید داوطلب وي، او د حنفیانو پرته ټول دې ته موافق دي چې زکات د جهاد د وسلو، توکو او نورو اړتیاوو لپاره ولګول شي.

Shafi'ites and Hanbalites share the condition that fighters be volunteers, while all but the Hanafites agree on spending zakah on equipment, arms, and other necessities of jihad.

بعض علماء، متقدمین و معاصرین، «فی سبیل اللہ» کے مفہوم کو وسیع کرکے اس میں عمومی طور پر نیک اعمال کو شامل کرتے ہیں، اس اصل اشارے کے مطابق جو اس لفظ میں پایا جاتا ہے۔ امام رازی اپنی تفسیر میں ذکر کرتے ہیں کہ «فی سبیل اللہ» کا ظاہری مفہوم صرف جنگجوؤں تک محدود نہیں۔ وہ مزید کہتے ہیں: «اسی وجہ سے القفال کی آیت کی تفسیر میں یہ بات مذکور ہے کہ بعض فقہاء ہر قسم کے نیک کاموں میں صدقات خرچ کرنے کی اجازت دیتے ہیں، جن میں میت کے لیے تابوت فراہم کرنا، قلعے اور مساجد تعمیر کرنا بھی شامل ہے، کیونکہ «فی سبیل اللہ» ان سب کو محیط ہے۔»¹⁸ لیکن امام رازی ان فقہاء کے نام ذکر نہیں کرتے، اور القفال سے کیے گئے اپنے اس نقل پر کوئی تبصرہ بھی نہیں کرتے۔

Some scholars, early and contemporary, tend to expand the meaning of the term "for the sake of God," to include good deeds in general, in accordance with the original indication of the term. Al Razi in his commentary on the Qur'an remarks that the apparent meaning of the term fi sabil Allah is not restricted to fighters. He adds, "For this reason, al Qaffal's explanation of the verse mentions that some jurists allow spending sadaqat on all kinds of good deeds, including supplying coffins for the deceased and building fortifications and mosques, since 'in the way of God' covers all these."18 But al Razi does not name these jurists, and makes no comment on his quote from al Qaffal.

ابن قدامہ اس رائے کو انس بن مالک اور الحسن البصری کی طرف منسوب کرتے ہیں، جو کہتے ہیں: "پلوں اور شاہراہوں پر دی جانے والی زکات قابلِ قبول ہے۔"19 وہ اس قول سے یہ نتیجہ اخذ کرتے ہیں کہ زکات کو پلوں اور سڑکوں کی تعمیر و مرمت میں خرچ کرنا جائز ہے، لیکن ابو عبید کی اس قول کے سیاق کی وضاحت اسے ایک مختلف معنی دیتی ہے۔ وہ بیان کرتے ہیں کہ مسلمان تاجر ملک میں لائے گئے سامان پر محصول (سامان کی قیمت کا 25 فیصد) ادا کرنے کے لیے پلوں اور شاہراہوں پر موجود عُشر وصول کرنے والے افسروں کی چوکی سے گزرا کرتے تھے۔ ابو عبید روایت کرتے ہیں کہ بعض تابعین، جن میں ابراہیم اور الشعبی شامل ہیں، کہتے ہیں کہ ان محصول وصول کرنے والے افسروں کو جو کچھ ادا کیا جائے اسے واجب زکات میں شمار کرنا جائز ہے۔ یہ قول الحسن سے صراحتاً منسوب ہے، جو ابو عبید کے مطابق انس، ابراہیم، الشَّعبہ اور محمد بن علی کے ساتھ متفق ہیں۔20 ابن ابی شیبہ نے انس اور الحسن سے ایک اسی طرح کی روایت "عُشر وصول کرنے والوں کو جو ادا کیا جائے اسے زکات شمار کرنا" کے عنوان کے تحت نقل کی ہے۔21 لہٰذا انس اور الحسن کے قول کے بارے میں ابن قدامہ کی سمجھ درست نہیں، کیونکہ "پلوں پر دی گئی" کا مطلب پلوں پر ادا کی گئی ہے، نہ کہ پلوں کی تعمیر اور مرمت میں خرچ کی گئی۔

Ibn Qudamah attributes this opinion to Anas bin Malik and al Hasan al Basri, who say "Zakah given on bridges and highways is acceptable."19 He concludes that this statement allows expending zakah on building and repairing bridges and roads, but Abu 'Ubaid's elucidation of the context of this statement gives it a different meaning. He explains that Muslim merchants used to pass through the 'ushr officers' booth on bridges and highways to pay dues on merchandise brought in the country (25% percent of the value of the merchandise). Abu 'Ubaid reports that some Followers, including Ibrahim and al Sha'bi say it is permissible to count what is paid to those tax officers as obligated zakah. This is explicitly attributed to al Hasan, who, Abu 'Ubaid argues, agrees with Anas, Ibrahim, al Shaibah, and Muhammad bin 'Ali.20 A similar story is reported by Ibn Abi Shaibah from Anas and al Hasan, under the title of "counting what is paid to 'ushr officers as zakah."21 Ibn Qudamah's understanding of the statement by Anas and al Hasan is thus incorrect, since "given on bridges" means paid at bridges and not spent on bridge construction and repair.

کتاب المختصر النافع بیان کوي چې "په لاره د خدای کې" دا ټول شیان شامل دي چې د مسلمانانو ګټه کوي یا دوی ته د خدای نږدې کوي، لکه حج، جهاد، او د اوبو د نهرونو جوړول. ځینې جعفریان وایي چې دا یوازې د جهاد پورې اړه لري.22

The book al Mukhtasar al Nafi' explains that "in the way of God" includes everything that benefits Muslims or brings them closer to God, such as pilgrimage, fighting, and building irrigation systems. Some Ja'farites say it only relates to jihld.22

د جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام مؤلف، چې د جعفري فقهې یوه دایره‌المعارف ده، بیانوي چې عامه ګټې لکه د اوبو لیږدول، مسجدونه، حج او ټول نیک کارونه د "د الله په لاره کې" له عبارت لاندې راځي. هغه زیاتوي: "دا د وروستیو عالمانو اکثریت نظر دی، چې د دې لفظ له مفهوم څخه تاییدیږي، ځکه چې "سبیل" لاره ده، او د الله لاره هغه هرڅه شامل کوي چې الله ته خوښ وي، که دا د هغه په لاره کې جهاد وي او که نور کارونه."23

The author of Jawahir al Kalam fi Sharh Shara'i' al Islam, a Ja'fari encyclopedia of jurisprudence, states that public interests such as irrigation, mosques, pilgrimage, and all good deeds are included under "in the way of God". He adds, "This is the view of the majority of later scholars, supported by the implication of the term itself, since 'sabil' is way, and the way of God includes everything that pleases God, whether fighting for His cause or other things."23

د زیدیانو د فقهې کتاب "الروض النضیر" کې راغلي دي چې زکات نه شي خرچ کېدای د مړي د کفن (تابوت) په اخیستلو یا د جوماتونو په جوړولو باندې. هغه زیدیان چې دا جواز ورکوي، دلیل یې دا وایي چې دا ډول نیک کارونه د "سبیل الله" (د خدای لاره) کې شامل دي، او که څه هم دا اصطلاح ډیره وخت د جنګ لپاره کارول شوې ده، په ځانګړې توګه د اسلام په لومړیو دورو کې، خو دا عامه کارونه د دې اصطلاح اصلي معنا نه شي محدودولی. هر هغه څه چې انسان د خدای سره نږدې کوي باید شامل وي، مګر کله چې اصطلاح د کوم قید په واسطه محدوده شي. د "البحر" مؤلف هم دا خبره منې چې دا اصطلاح ښکاره عام ده، مګر کله چې د ځانګړي دلیل په واسطه محدوده شي.24

It is mentioned in al Rawd al Nadir, a book of Zaidi jurisprudence, that zakah must not be spent on buying coffins for the deceased or building mosques. Zaidis who allow this argue that such good deeds are included in 'the way of God', and although the term is often used for fighting, especially in the early eras of Islam, this popular usage must not restrict the original meaning of the term. All that brings a person closer to God must be included, except when the term is restricted by qualifiers. The author of al Bahr agrees that the term is clearly general, except when restricted by specific evidence.24

صاحب شرح الازهار جزوي موافقت کوي او وايي چې د دې ونډې پاتې شوې برخه د مسلمانانو د عامه ګټې لپاره خرڅول جائز دي، لکه څنګه چې الهادي دا بیان کړی دی. ابو طالب ټینګار کوي: "دا کار یوازې هغه وخت کېدای شي چې د فقیرانو اړتیاوې پوره شوي وي." د شرح الازهار ځینې شارحین داسې وړاندیز کوي چې نه یوازې د دې ونډې پاتې برخه، بلکه د نورو اوو ټولګیو څخه پاتې شوې برخه هم د مسلمانانو د عمومي ګټې لپاره وکارول شي.25

The author of Sharh al Azhar partially agrees, saying it is permissible to spend the residue of this share on the public interest of Muslims, as stated by al Hadi. Abu Talib emphasizes, "This can be done only after satisfying the needs of the poor." Some commentators on Sharh al Azhar purpose that not only this share's residue be spent for the general interest of Muslims, but also what is left from the other seven categories.25

په الروضة الندية کې صدیق حسن خان، چې د اهل حدیث یو پیروکار او خپلواک فکر لرونکی دی، وايي: «سبيل الله پر هغه لاره ده چې الله ته رسوي. شک نشته چې د الله ته رسیدو لوی لاره د هغه د رضا لپاره جهاد دی، خو داسې کوم دلیل نشته چې د زکات دا برخه یوازې په همدې معنا محدوده وي. د الله په لاره کې هر ډول لګښت جایز دی. څرنګه چې دا د دې اصطلاح لغوي معنا ده، نو باید پرې ټینګ شو، پرته لدې چې د خلاف دلیل ولرو.» هغه دوام ورکوي: «د الله ته د رسیدو لارو کې هغه عالمان ملاتړ کول دي چې د الله لپاره عامه او دیني ګټې ترلاسه کوي، که وي شتمن او که بې وسه. دا په ځانګړې توګه مهم دی، ځکه عالمان د پیغمبرانو وارثان او د دین رڼا ورکوونکي دي. د هغوئ په واسطه دا د اسلام دین ساتل کېږي.»26

In al Rawdah al Nadiyyah, Siddiq Hasan Khan, a follower of ahl al hadith with an independent mind, says, "Sabil Allah means the way to Him. No doubt the greatest way to God is fighting for His sake, but there is no proof that this share of zakah is restricted to this meaning alone. It is permissible to spend on any way to God. Since this is the linguistic meaning of the term, we must stick to it, unless we have evidence to the contrary." He continues, "among the ways to God is supporting scholars who achieve public and religious interests for the sake of God, whether they are rich or poor. This is especially important, because scholars are the heirs of the prophets and the torchbearers of religion. Through them this religion of Islam is preserved."26

په خپل د قرآن تفسیر کې مرحوم جمال الدين القاسمي د الرازي دا قول نقل کړی، چې د دې اصطلاح ظاهري مفهوم یوازې جنګیالو پورې محدود نه دی، هم دغسې هغه قول چې القفّال له ځینو فقیهانو ته منسوب کړی، او د التاج یو قول چې هر هغه لاره چې د الله (ج) لپاره اختیار شي او په ځان کې ښه وي، د «د الله په لاره کې» په مفهوم کې شامله ده. دی په دې نقلونو باندې هیڅ تبصره نه کوي.27

In his commentary on the Qur'an, the late Jamal al Din al Qasimi quotes without comment al Razi's statement that the apparent meaning of the term is not restricted to fighters, the statement attributed by al Qaffal to some jurists, and a statement from al Taj, that every way intended for God which is good in itself is included under "for the sake of God."27

رشید رضا په «المنار» کې وایي: حقیقت دا دی چې د الله تعالیٰ په لار کې د مسلمانانو هغه ټول عامه ګټې شاملې دي چې د دین او دولت د قیام لپاره ضروري وي، نه دا چې انفرادي ګټې هم پکې شاملې دي. له همدې امله حج شامل نه دی، ځکه چې دا هغو کسانو باندې انفرادي فرض دی چې استطاعت ولري، خو د حج د رکن د عمومي قیام لپاره کار شامل دی. د حج لپاره د سړکونو په جوړولو، د حاجیانو لپاره د اوبو او روغتیايي خدماتو په برابرولو زکات مصرفول شامل دي، که چیرې د الله تعالیٰ په لار کې له دې نه غوره مصرف نه وي. هغه نور وایي: د الله تعالیٰ په لار کې ټولې هغه جایز عامې ګټې شاملې دي چې د دین او دولت ساتنه پرې کېږي. بې شکه جهاد، وسلې اخیستل او سرتیرو باندې مصرف د دې لیست په سر کې دي. دلته مراد جهاد هغه دی چې د الله تعالیٰ کلمه په ځمکه کې د لوړوالي لپاره وشي۔ د محمد بن عبدالحکم څخه هم همدغه نظر راپور شوی دی، هغه د زکات په دې برخه کې د نظامي او خیري روغتونونو، سړکونو او لښکرو جوړول، غیر تجارتي ریل پټلۍ، نظامي هوایي ډګرونه، دفاعي ساختمانونه او نظامي کښتۍ هم شاملې ګڼي. همداسې د هغو خطیبانو، لیکوالانو او نورو کسانو د روزنې او سفر لګښتونه هم شاملې دي چې د کافرو ځمکو ته ځي ترڅو هغوی ته اسلام معرفي کړي او د الله تعالیٰ پیغام خپور کړي. الله تعالیٰ فرمایي: «او باید له تاسو څخه یوه ډله وي چې نېکي ته رابولي…»30

Rashid Rida, in al Manar, says: The truth is that the sake of God includes all public interests of Muslims necessary for the establishment of religion and state, not including individual interests. Thus pilgrimage is not included because it is an individual obligation required from those who can afford it, but the general establishment of the pillar of pilgrimage is included. Spending zakah on building highways for pilgrimage and providing pilgrims with water and health services are included if there are no better uses in the way of God."28 He continues, "The sake of God covers all legitimate public interests by which religion and state are maintained. No doubt fighting and buying weapons and spending on soldiers top this list. Fighting that is meant here is that which is done in order to make God's word supreme on earth. A similar view is reported from Muhammad bin 'Abd al Hakam, who includes in this share of zakah building military and charitable hospitals, roads and armies, non-commercial railroads, military airports, fortifications, and military ships. Also included are expenses of training and travelling for speakers, writers, and the like who go to the lands of unbelievers to inform them about Islam and spread the word of God. God says 'let there be among you a group that calls for good . . . .'29,30

هغه کسان چې د "د خدای په لار کې" د عبارت معنا پراخوي، په دې لټه کې دي چې د اصطلاح اصلي ژبنۍ معنا ته وفادار پاتې شي، پداسې حال کې چې هغه کسان چې معنا یوازې د خدای د دین لپاره د جهاد او جنګ پورې محدوده کوي (چې د فقهې د څلورو مذهبونو اکثر علما همدې ډلې ته تعلق لري)

Those who expand the meaning of "in the way of God" depend on the original linguistic meaning of the term, while those who restrict the meaning to fighting for God's cause (who are the majority of scholars from the four schools of jurisprudence)

دا دواړه نکتې په دوو ټکو تکیه کوي: یو دا چې زکات باید د ګیرندې شخص په ملکیت کې ورکړل شي، او بل دا چې د عامه ګټې پروژې د اته ګڼو مستحقینو له ډلو څخه نه دي. دغه آیت محدود کوونکی دی، ځکه چې پیل یې داسې دی: «صدقات یوازې د ... لپاره دي». همدارنګه دا قول هم چې: «بیشکه الله تعالیٰ د زکات حکم ورکړی دی او د اتو برخو په توګه یې ویشلی دی ...»، دلیل ګرځول شوی دی. ابن قدامه په «المغني» کې دا د استدلال په توګه راوړي.35

depend on two points: that zakah must be made owned by the recipient,34 and that public interest projects are not one of the eight categories. The verse is exclusive because it begins, "The sadaqat are only for . . ." as is the saying, "Indeed, God gives His ruling on zakah, and divides it into eight parts. . . ." This is presented as argument by Ibn Qudamah in al Mughni.35

پہلی نکتے کے بارے میں، هغه لفظ چې د الله تعالیٰ د لاري (في سبيل الله) کټګورۍ سره کارول کېږي، "في" دی، او دا حرف د ملکیت مفهوم نه افاده کوي۔ د دې توپیر پر بنسټ علماء وایي چې له زکات څخه غلامان اخیستل او ازادول، او مړي پور ادا کول جائز دي، که څه هم په دې حالاتو کې ورکړل شوی زکات د ترلاسه کوونکو ملکیت نه ګرځي۔ سربیره پر دې، د زکات د ملکیت د ورکولو شرط هغه وخت پوره کېږي کله چې زکات د دولت د زکات ادارې ته ورکړل شي۔ کله چې دولت دا زکات ترلاسه کړي، نو دا د دولت په صوابدید خرڅیدای شي۔

As for the first point, the preposition used with the category of the sake of God is "in" [fi], which dose not imply ownership. Based on this distinction, scholars say it is permissible to buy and free slaves or pay debts of the deceased from zakah, although zakah paid in these cases is not owned by the recipients. Moreover, the requirement of making zakah owned by the recipients is fulfilled when zakah is paid to the government's zakah agency. Once received by the state, it can be spent at the state's discretion.

دوهم ټکی، د زکات د مصرف محدودول اته ډلو پورې نه شي کولی هغه کسان قانع کړي چې د «فی سبیل الله» معنا پراخوي، ځکه دوی تل دا استدلال کوي چې شیان لکه د جوماتونو جوړول د فی سبیل الله په برخه کې شامل دي. ضروري ده چې وټاکل شي چې دا ډله یوازې د جهاد او د مسلمانانو د دفاع پورې محدوده ده، یا د نورو عامو ګټو هم پوښي. د دې لپاره باید د قرآن کریم په کې د دې اصطلاح د کارونې سروې وشي.

As for the second point, the restriction of the expenditure of zakah proceeds to the eight categories cannot convince those who expand the meaning of 'for the sake of God', because they always argue that things like building mosques are included in the share of fi sabil Allah. It is necessary to determine whether this category is restricted to fighting and defending Muslim or covers other public interests too. To do this, we must survey the use of this term in the Qur'an.

د «سبیل الله» اصطلاح په قرآن کریم کې له شپږ دېرش ځله زیات راغلی دی،۳۶ او دوه ډوله کارېږي: ډېر ځله د حرف جر «فی» سره لکه د زکات د ویشلو په آیت کې، او دېرش درې ځله د حرف جر «عن» سره. په هغو دېرش درېو ځایونو کې چې «عن» راغلی، اصطلاح د دوو فعلونو په یوه باندې مخکې کېږي چې د مخنیوي یا ګمراه کولو معنا لري، لکه: «هغوی چې کفر وکړ او د الله له لارې نه منع کوي خلک، دوی په حقیقت کې ډېر لرې ګمراه شوي دي»، «کافران خپل مال خرڅوي چې د الله له لارې خلک منع کړي...» او «په خلکو کې داسې کسان هم دي چې بې علمه خبرې اخلي چې خلک د الله له لارې ګمراه کړي.» کله چې اصطلاح «فی» سره راځي، لکه په آیتونو کې «د الله په لاره کې خرچ کړئ»، «هغه کسان چې د الله په لاره کې هجرت کوي»، «د الله په لاره کې جهاد کوئ»، «هغه کسان چې د الله په لاره کې جنګ کوي، وژني او وژل کېږي»، او «هغو کسانو ته چې د الله په لاره کې وژل شوي، مه وایاست چې مړه دي»، نو دا اصطلاح باید څنګه تفسیر شي؟

The term 'sabil Allah' appears in the Qur'an more than sixty times,36 in either of two ways: more frequently preceded by the preposition "in" [fi] as in the verse on zakah distribution, and twenty-three times preceded by the preposition "from" ['an]. In those twenty-three places the term is preceded by one of two verbs that mean to prevent or mislead, such as "Those who reject faith and keep off (people) from the way of God have verily strayed far, far away from the path," "The unbelievers spend their wealth to hinder (people) from the path of God . . ." and "But there are among people those who purchase idle tales, without knowledge (or meaning) to mislead (people) from the Path of God." When the term sabil Allah is preceded by. "in", as in the verses "Spend in the way of God," and those who migrate in the way of God," "fighting in the way of God," "those who fight in the way of God," they kill and they are killed," and "and do not say about those killed in the way of God 'they are dead,'" how should the term be interpreted?

د «سبیل» معنا «لاره» ده، او «سبیل الله» هغه لاره ده چې د خدای د نږدیوالي او رضا غوښتنه کوي. خدای تعالی پیغمبران د دې لپاره ولېږل چې خپلو مخلوقاتو ته د ده لوري لارښوونه وکړي، او د خپلو پیغمبرانو وروستی یې ته امر وکړ چې «د خپل رب لاره په حکمت او ښې موعظې سره وبولە»، او خپل پیغمبر ﷺ ته یې وفرمایل: «ووایه: دا زما لاره ده؛ زه د خدای لوري په بصیرت سره بلم، زه او هغه څوک چې زما پیروي کوي.» د خدای د لارې مخالفت د «طاغوت» لاره ده، یا د ظلم او سرکښۍ لاره، چې شیطان او د هغه پیروان ورته بلنه کوي، او دوزخ ته رسیږي او د خدای غضب ترې پیدا کیږي. دې دوو لارو ته په پرتله کولو سره خدای فرمایي: «هغه کسان چې ایمان لري، د خدای په لاره کې جنګیږي، او هغه کسان چې کفر کوي، د طاغوت په لاره کې جنګیږي.» هغه کسان چې د خدای لوري ته بلنه کوي لږ دي، او هغه کسان چې خلک ترې منع کوي ډیر دي: «دوی خپل مال مصرف کوي ترڅو خلک د خدای له لارې منع کړي»، «او داسې خلک شته چې بې ګټې خبرې اخلي ترڅو خلک د خدای له لارې وګرځوي»، «او که تاسو د هغو ډېرو خلکو پیروي وکړئ چې په ځمکه کې دي، نو تاسو به هم له خدای څخه وګرځوي.» د خدای د لارې مسؤولیتونه او غوښتنې درنې دي، او د خلکو دنیوي هوسونه معمولاً ورسره مخالفت کوي. قرآن کریم د دې هوسونو تعقیبولو څخه خبرداری ورکوي: «او د خپلو خواهشونو پیروي مه کوه، ځکه دا تا د خدای له لارې ګمراه کوي.» که د خدای دښمنان د خلکو د خدای له لارې د منعې لپاره پیسې او هڅې مصرفوي، نو د خدای د دین ملاتړ کوونکو دنده ده چې په خدای کې د لارې لپاره خپلې هڅې او مال قربان کړي. ځکه اسلام د واجب زکات یوه برخه همدې موخې ته ځانګړې کړې، سربیره پر هغه عمومي هڅونې چې مؤمنانو ته ورکوي چې د خدای لپاره مصرف وکړي.

هغه اصطلاح "سبیل الله"، کله چې په قرآن کریم کې د مال خرچولو سره یوځای راځي، په دوو لارو کارول کیږي:

The term "sabil Allah," when associated in the Qur'an with spending, is used in two ways:

۱. د عمومي معنا، چې د لغوي اصل څخه اخستل شوې ده، ټولې فضیلتونه او ښې کړنې شاملوي، لکه دا آیتونه: «د هغو کسانو مثال چې خپل مال د الله په لاره کې مصرفوي، د یوې دانې په شان دی چې اوه بالې پیدا کوي، او په هر بال کې سل دانې وي، او الله چې څوک خوښ کړي، ورته زیاتوالی ورکوي.» او «هغه کسان چې خپل مال د الله په لاره کې مصرفوي، بیا نه ورپسې منت ږدي او نه تکلیف ورکوي، د دوی اجر د دوی د رب سره دی، او دوی ته نه ویره ده او نه غمجنوالی.» هیڅ څوک نشي ویلی چې په دې آیتونو کې «سبيل الله» یوازې د الله په لاره کې جهاد پورې محدود دی. هغه ترذل او توهین چې په آیت کې یادیږي، یوازې د فقیرانو او محتاجانو سره کیدای شي. په آیت کې «سبيل الله» پراخ معنا لري: «او هغه کسان چې سرو زر ذخیره کوي او هغه د الله په لاره کې نه مصرفوي، هغوی ته دردناک عذاب زیری ورکړه.» لکه څنګه چې ابن حجر بیان کړی، دا محدود په جهاد نه دی؛ که نه، فقیر، محتاج او مسافر ته مال ورکول به د ذخیره کولو یوه ډول وای۔ ځینې عصري لیکوال ادعا کوي چې «سبيل الله» کله چې له مصرف سره یوځای راشي، یوازې جهاد پورې محدود دی، خو داسې ادعا د دلیل څخه بې برخې ده۔

1. The general meaning, derived from the original linguistic one, covers all virtues and good deeds, as in the verses, "The parable of those who spend their substance in the way of God is that of a grain of corn: it groweth seven ears, and each ear hath a hundred grains. God giveth manifold increase to whom He pleases," "Those who spend their substance in the cause of God, and follow not up their gifts with reminders of their generosity or with injury, their reward is with their Lord. On them shall be no fear, nor shall they grieve." No one can claim that "sabil Allah" is restricted to fighting for God's cause in these verses. Condescension and insult to the recipient mentioned in the verse can only be done toward the poor and needy. "Sabil Allah" has a broad meaning in the verse, "and those who hoard in treasures gold and silver, and spend it not in the way of God, promise them severe punishment," as stated by Ibn Hajar, and is not restricted to fighting. Otherwise, giving wealth to the poor, needy, and wayfarer would be a form of hoarding.37 Some contemporary writers claim that "sabil Allah," when associated with spending, is restricted to fighting,38 but such a claim is unsupported by evidence.

2. دویم معنی "سبیل الله" کو دین خدا کی حمایت، اُس کے دشمنوں سے جہاد کرنے، اور زمین پر خدا کے کلمے کو بلند کرنے تک محدود کرتا ہے۔ یہ بات کہ اصطلاح کس معنی میں استعمال ہوئی ہے، اُس سیاق و سباق پر منحصر ہے جس میں وہ آئی ہے، یعنی آیا وہ وسیع معنی میں ہے یا محدود معنی میں۔

2. The second meaning restricts "sabil Allah" to supporting the religion of God, fighting its enemies, and raising high the word of God on earth. The context within which the term is used determines whether it refers to the broad or restricted meaning.

زما په نظر، دا عام معنا د دې آیت سره سمون نه خوري، ځکه چې آیت د زکات د مستحقینو ځانګړي ډلې شمېري، لکه څنګه چې د پیغمبر ﷺ دا قول یې تایید کوي: "بېشکه الله تعالی د پیغمبر یا د بل چا حکم د صدقاتو په ویشلو کې نه مني، بلکې هغه پخپله حکم وکړ او اتو برخو ته یې وویشل." سربېره پردې، د "في سبيل الله" عام معنا په حقیقت کې نور اوه ډلې هم شاملې کوي. نو الله تعالی ولې نور اوه ډلې شمېري؟ د الله تعالی پاک کلام له بې ځایه تکرار او زیاتوالي څخه پاک دی. نو باید د "في سبيل الله" د ډلې ځانګړې معنا وي. له همدې امله، د مسلمانو فقیهانو او د قرآن مفسرینو د پېړیو راهیسې دا اصطلاح د جهاد (د الله تعالی د لاری په جنګ) او د جهاد د ملاتړ په معنا درک کړې ده. علماء وايي: "کله چې د "في سبيل الله" اصطلاح بې قیده راشي، معنا یې د الله تعالی د رضا لپاره جنګ دی." ابن الاثیر وايي: "دا اصطلاح د ډېرې کارونې له امله د جهاد لپاره ځانګړې شوه." دا درک د طبراني هغه روایت لخوا ملاتړ کېږي چې یوه ورځ ځینې صحابه د رسول الله ﷺ سره وو او یو ځوان پیاوړی سړی یې ولید.

In my opinion, the general meaning is not suitable to this verse, since the verse lists specific deservants of zakah, as confirmed by the saying of the Prophet (p), "Indeed, God does not accept the ruling of a prophet, or anybody else on [the distribution of] sadaqat so he Himself gave His ruling, and divided it into eight parts." Moreover, the general meaning of "sabil Allah" includes in fact the other seven categories. Why then does God ennumerate the other seven? The glorious words of God are void of useless repetition or redundancy. There must be a distinct meaning for the category of "in the way of God." Therefore, Muslim jurists and Qur'an commentators have for centuries understood this term to means jihad (fighting for His cause), as well as supporting fighting. Scholars state, Whenever the term "sabil Allah" is left unrestricted, it means fighting for God's sake." Ibn al Athir says, "The term became specific to jihad as a result of frequent use." This understanding is supported by a report of al Tabarani that one day, some Companions were with the Messenger of God and saw a strong young man.

هغوی وویل: «امید دی چې دا ځوانی او ځواک د خدای په لاره کې ولګول شي،»43 یعنې په جهاد کې.

They said, "We hope this youth and strength are used in the way of God,"43 meaning in jihad.

په ډېرو صحیحو احادیثو او د صحابه‌وو په اقوالو کې دا ښودل شوي دي چې د «سبیل الله» اصطلاح بنسټیز معنا جهاد ده. له دې جملې څخه دا روایت دی چې عمر وویل: «ما یوه مېړه د الله په لاره کې ورکړه»، یعنې د جهاد لپاره؛ هغه حدیث چې البخاري او مسلم روایت کړی دی چې «د الله په لاره کې سهار وتل یا ماښام راستنېدل له دنیا او هغه څه څخه چې په دنیا کې دي ښه دي»؛ هغه حدیث چې البخاري روایت کړی دی چې «څوک چې د الله په لاره کې یوه مېړه ورکوي، د هغه له ایمان او د هغه د وعدې په باور سره، د هغې مېړې خوړل، څښل، غوز او میز د ورځې د قیامت په ترازو کې د هغه د نیکیو په وزن کې زیاتوي»؛ هغه حدیث چې النسائي او الترمذي روایت کړی دی چې «څوک چې د الله په لاره کې یوه اندازه مصرف کوي، د هغه لپاره د اوو سوو چنده لیکل کېږي»؛ او هغه حدیث چې البخاري روایت کړی دی چې «هغه چا چې پښې د الله په لاره کې غبرګې شوې، اور به هېڅکله ورته ونه رسېږي». په دې روایاتو کې هېڅوک «سبیل الله» له جهاد پرته بل معنا نه اخلي۔ ﷺ

د هغو جنگونو هدف چې صحابه کرامو او تابعینو کړي، یوازې دا و چې خلک د مخلوقاتو عبادت پرېږدي او د خالق، یعنی خدای عبادت ته ورشي، ظلم له منځه یوسي او د اسلام عدل قایم کړي۔ ځینې خلک فکر کوي چې دې ډول جنگ نور نه کېږي او د مسلمانو هېوادونو نن ورځنی جنگونه یوازې ملي دي، له دین سره هېڅ اړیکه نه لري، نو په داسې جنگونو کې برخه اخیستونکو مسلمانانو ته زکات نه باید ورکړل شي۔

The wars in which the Companions and Followers battled were fought solely to help people quit the worship of human creatures for the worship of God, the creator, to eradicate oppression and establish the justice of Islam. Some people think this kind of war does not happen anymore and that contemporary wars in Muslim countries are merely nationalistic, having nothing to do with religion, so zakah must not be given to Muslims who fight such wars.

دا فکر په ښکاره ډول ناسم دی، ځکه لومړی، اسلامي جهاد یوازې هغو جنګونو پورې محدود نه دی چې صحابه کرامو ترسره کړي. دا ریښتیا ده چې د صحابه کرامو او تابعینو جنګونه د انسانیت په تاریخ کې بې ساری دي، د مسلمان مجاهدینو د موخو، د دوی اخلاقو او د جنګ په وخت او وروسته د دوی د اخلاقي چلند له مخې. بې شکه د صحابه کرامو جنګونه د مسلمانانو په تاریخ کې ترټولو ایډیل جنګونه دي، مګر تاریخ ډیر نور داسې جنګونه لیدلي دي چې په کې مسلمانانو خپل ارزښتونه، مقدس ځایونه او ټولنې وساتلې، چې د صحابه کرامو او تابعینو د جنګونو څخه لږ مقدس نه دي، او په هغو کې یې د مغلو او صلیبي یرغلګرو په وړاندې د مسلمانو ځمکې وساتلې. که د صحابه کرامو او تابعینو جنګ د اسلام د قضیې لپاره و، نو د نورالدین، صلاح‌الدین او قطز په شان مشرانو جنګ د اسلام د کور د دفاع لپاره و. د مسلمانو ځمکې ساتل د اسلامي دین ساتلو په شان واجب دي. د مسلمانو د ځمکې د دفاع لپاره جنګ اسلامي له مخې جائز دی، که دا یوازې د هیواد سره د مینې پر بنسټ نه وي. یو مسلمان کیدای شي د خپلو پلرنیو هیواد پریږدي او هغه ځای ته لاړ شي چې اسلام په بشپړ ډول پلی کیږي، لکه څنګه چې پیغمبر ﷺ او د هغه صحابه کرامو د الله تعالی د رضا لپاره له مکې څخه مدینې ته هجرت وکړ.

Such thinking is grossly erroneous, because, first of all, Islamic jihad is not restricted to the wars in which the Companions fought . It is true that the wars fought by the Companions and Followers are unique in the history of humanity, in regard to the goals of the Muslim fighters, their manners, and their moral behavior during and after the wars. No doubt the wars of the Companions are the most ideal wars in Muslim history, but history has witnessed many other wars in which Muslims defended their values, sacred places, and communities, which are no less sacred than the wars of the Companions and Followers, and which defended Muslim lands against Mogul and Crusader aggressors. If the fighting of the Companions and Followers were for the cause of Islam, the fighting of leaders like Nur al Din, Salah al Din, and Qutuz were in defense of the home of Islam. Jihad is obligatory in order to protect Muslim land as much as it is obligatory to protect the Islamic faith. Fighting in defense of Muslim land is legitimate Islamically, if it is not based simply on love of a country. A Muslim may leave the homeland of his ancestors and go live where Islam is fully implemented, as the Prophet and his Companions did by migrating from Makkah to Madinah for the sake of God.

دځینې خلک په دې باور دي چې مسلمانانو لخوا ترسره شوې هر نظامي عمل د خدای په لاره کې دی، د هغې د موخو په پام کې نیولو پرته. په دې کې يو بنسټيز توپیر باید وشي، د خدای د لارې لپاره جګړه او ملي یا طبقاتي جګړې. د خدای د لارې لپاره جګړه یوازې د اسلامي نظر له مخې هڅول کېږي او په دې موخه ده چې د خدای کلمه لوړه شي، یا د اسلام او مسلمانانو د وطن دفاع وشي. هر هغه جنګ چې دا روحاني مفهوم ونلري، دنیوي جنګ دی، که مسلمانان یې کوي او که کافران. هغه جګړې چې له پورتنیو موخو او لارښوونو جلا وي، د زکات په پیسو نشي تمويلېدای. راځئ وفرض کړو چې د مسلمانو اصلونو لرونکو د البانيا يا منځنۍ آسیا یو ډله کمونیستان پریکړه کوي چې د شوروي کمونیستانو سره وجنګیږي ترڅو خپل وطن آزاد کړي او یو ملي، خپلواک کمونیستي دولت جوړ کړي. ایا داسې جګړه د خدای په لاره کې جهاد ده، او ایا په داسې جګړه زکات مصرفېدای شي؟ زما ځواب ټینګ نه دی، ځکه منځنۍ آسیايي کمونیست، که هم د مسلمانو اصلونو لرونکی وي، د روسي کمونیست څخه ښه نه دی، ځکه اسلام ملي او نژادي توپیرونه نه منې. د یوې ظالمې ډلې د ازادۍ لپاره، د بلې ظالمې ډلې د ګټې لپاره جګړه اسلامي جګړه نه ده. په اسلام کې یوازې د خدای د دین په ځمکه کې د تأسیس لپاره جنګ مقدس دی، او یوازې دا ډول جګړه د انساني ځانونو او مادي شتمنیو د قرباني وړ ده. د مسلمانانو او د مسلمانو ځمکې د استعمار او نورو ظلمونو څخه د ازادۍ لپاره جګړه د اسلام د ځمکه کې د تأسیس د وسیلې په توګه منل شوې ده، خو د خاورې او ګلو د ازادولو لپاره د بلو ایدیالوژیو د تأسیس په موخه جګړه جهاد نه پیژندل کېږي او د زکات په پیسو نشي تمويلېدای. ابو محمد عبدالغني الحافظ، په خپل سند سره، له عبدالرحمن بن ابي نعم څخه روایت کوي: "زه د عبدالله بن عمر سره ناست وم، چې یوه ښځه راغله او وې ویل: اې ابا عبدالرحمن، زما خاوند په خپل وصیت کې ویلي چې د هغه شتمني د خدای په لاره کې مصرف شي. ابن عمر وویل: هغه ته لکه څنګه چې غوښتل یې، په خدای د لارې کې مصرف شي." عبد الرحمن وویل: «تا د هغې پوښتنه ونه ځوابه.» عبد الله وویل: «زه دې ته څه وایم؟ ایا دې ته ووایم چې دا پیسې دې هغو لښکرو ته ورکړي چې ځمکې ویجاړوي او لارې پرې کوي؟» ما وویل: «نو بیا ته به څه وایې؟» عبد الله ځواب ورکړ: «زه به دې ته ووایم چې دا پیسې نیک خلکو ته ورکړي، هغو زائرانو ته چې د خدای سپیڅلي کور ته ځي. دوی د الرحمن میلمانه دي، دوی د الرحمن میلمانه دي؛ دوی د الرحمن میلمانه دي۔» ابن عمر د خپل وخت جګړه د خدای په لاره کې بللو ته تردد کاوه، با وجود دې چې هغه وخت لښکرو یوازې یو بیرغ، یو شعار او یوه لاره درلوده، هغه هم د اسلام لاره. ابن عمر به د زموږ د وخت لښکرو په اړه څه وایه، هغو لښکرو ته چې د خدای نوم یا د اسلام کلمه هم نه یادوي، هغو لښکرو ته چې سړي یې لمونځ نه کوي او خدای نه عبادت کوي، او چې مشران یې په شرابو او بې حیایۍ کې ډوب دي؟ هغه به د هغو لښکرو په اړه څه وایه چې ایډیالوژي یې په سیکولرزم ولاړه ده، هغه سیکولرزم چې د خدای، د هغه د رسول ﷺ او د هغه د مقدس کتاب لپاره هیڅ ځای نه لري؟

Some people believe every military action taken by Muslims is in the way of God, regardless of its objectives. An essential distinction must be made between fighting for the sake of God and nationalistic or class wars. Fighting for the sake of God is motivated purely by Islamic vision and directed toward making the word of God supreme, or defending the homeland of Islam and Muslims. Any war devoid of this spiritual content is an earthly war, whether waged by Muslims or unbelievers. Wars detached from the above goals and directions cannot be financed by zakah. Let us suppose that a group of Albanian or Central Asian communists of Muslim origin decided to fight the Soviet communists in order to liberate their homeland and establish a nationalistic, independent communist state. Is such a war jihad in the way of God, and can zakah be spent on such a war? My answer is an emphatic no, because a central Asian communist, though of Muslim origins, is no better than a Russian communist, since national and racial differences are disregarded in Islam. A war for liberation form a group of oppressors for the benefit of another group of oppressors is not an Islamic war. Only fighting for establishing the religion of God on earth is sacred in Islam, and only this kind of war deserves the sacrifice of human souls and material wealth. Fighting for the liberation of Muslims and Muslim land from colonialism and other forms of oppression are acceptable as means to establishing Islam on earth, but fighting for the sake of liberating the soil and mud in order to establish other ideologies is not recognized as jihad, and cannot be financed by zakah. Abu Muhammad 'Abd al Ghani al Hafiz reports, via his own chain, from 'Abd al Rahman bin Abi Na'm, "I was sitting with 'Abd Allah bin 'Umar, when a woman came and said, "O Abu 'Abd al Rahman, my husband, in his last will, says his wealth should be spent in the way of God." Ibn 'Umar said, "Let it be spent as he wished, in the way of God." 'Abd al Rahman said, "You did not answer her question." 'Abd Allah said, "What do you want me to tell her? Should I tell her to give the money to these troops that destroy land and cut off roads?" I said, "What would you tell her then?" 'Abd Allah replied, "I would tell her to give it to righteous people, to pilgrims to the sacred House of God. They are the comers to al Rahman, they are the comers to al Rahman; they are the comers to al Rahman."48 Ibn 'Umar hesitated to describe the war of his time as in the way of God, although the troops then had only one banner, one slogan, and one direction, that of Islam. What would Ibn 'Umar say about armies of our time, that do not even mention the name of God or the word Islam, armies whose men do not pray or worship God and whose generals are sunk in drinking and immorality? What would he say about armies whose ideologies are based on secularism, which has no place for God, His Messenger, or His sacred Book?

د نن ورځ د «في سبيل الله» د برخې تر ټولو غوره لاره، لکه څنګه چې اصلاحي عالم رشید رضا وړاندیز کوي، دا ده چې د اسلامي فعالینو یوه ټولنه جوړه شي چې زکات راټول کړي او د اسلامي دولت د بیا رامینځ ته کولو لپاره یې مصرف کړي. هغه وايي چې «د اسلامي دولت د تاسیس لپاره جهاد د هغه د ساتلو لپاره له جهاد څخه هم ډیر مهم دی»، او دا چې د اسلامي دولت د بیا رامینځ ته کولو یوه لاره د اسلام د دعوت هڅول او د هغه د نظریې دفاع کول دي، په داسې حال کې چې دا دفاع په تورې نه ده اړینه.50

The best way to spend the share of "in the way of God" today is, as the reformist Rashid Rida suggests, to establish an association of Islamic activists to collect zakah and spend it to re-establish the Islamic state. He suggests that "Jihad for establishing the Islamic state is even more important than jihad to protect it, and that one of the ways to re-establish the Islamic state is to promote the call for Islam and defend its ideology, when defending it by the sword is not needed.50

د نن ورځ جهاد تر ټولو مهم بڼه داده چې د اسلامي ټولنې او دولت د بیا جوړولو، او د اسلامي ژوند طریقه په سیاسي، کلتوري او اقتصادي برخو کې په عملي توګه پلي کولو لپاره جدي، هدفمن او منظم کار وشي. یقیناً دا هغه ساحه ده چې د زکات تر ټولو زیات مستحق ده.

The most important form of jihad today is serious, purposive organized work to re-build the Islamic society and state and to implement the Islamic way of life in the political, cultural, and economic areas. This is certainly the most deserving area of zakah.

عموماً، لشکرونه د دولت د منظمو عاید څخه تمویلیږي. د اسلامي دولت په لومړیو کې همدا حال و، چې د خپل لشکر تمویل یې د فيء او خراج څخه کاوه. نن هم همداسې دی، چې د حکومت عمومي بودجه د خپل لشکر لپاره ځانګړې شوې وي. د منظم لشکر تمویل داسې لوی وسایلو ته اړتیا لري چې د زکات له عاید ډیرې زیاتې دي. که عصري لشکرونه زکات ته اړ وای، نو شاید د زکات ټول عاید به یې ونیوی او بیا هم ورته نور اړتیا به وه.

Armies are normally financed by the state's regular resources. This was the case in the early Islamic state, which financed its army from fai' and kharaj. It is also the case today that the government's general budget provides for its army. Financing a regular army requires huge resources that by far exceed the proceeds of zakah. If modern armies were to depend on zakah, they would take perhaps all of its proceeds and still need more.

لهذا زه باور لرم چې نن ورځ د خدای په لار کې کلتوري، تعلیمي او معلوماتي جهاد ته لومړیتوب ورکړل شي، په دې شرط چې دا جهاد یوازې اسلامي هڅه وي چې د اسلامي دولت د بیا رامینځته کولو موخه ولري. داسې فعالیتونه چې د خدای کلمه لوړه کولو لپاره د زکات له مال څخه ډیره اړتیا لري، هغه دي: د اسلام د دعوت مرکزونه جوړول چې په ټوله نړۍ کې نارینه او ښځو ته سم او پاک اسلامي معلومات وړاندې کوي، او حتی په مسلمانو هیوادونو کې د اسلامي مرکزونو رامینځته کول چې اسلامي زده کړه او روزنه وړاندې کړي او د مسلمانو ځوانانو ایمان د ګمراهۍ، بې دینۍ او اخلاقي فساد څخه وساتي. دا مرکزونه ډیر مهم دي، ځکه دوی مسلمان ځوانان داسې روزي چې اسلام وساتي او د دښمنانو تیري ته مقاومت وکړي. بل مثال د یوې یوازې اسلامي ورځپاڼې رامینځته کول دي، چې د مسلمان نارینه او ښځو ژوند کې د ورځني لارښوونې وسیله شي او د اسلامي سیاسي او ټولنیز شعور رهبري وکړي. د اسلامي کتابونو خپرول بل ډګر دی چیرې چې د خدای په لار کې جهاد کیدای شي، ځکه د دې دین ګنجونه د ژوند د غوره لارې په توګه څرګندول ډیر ضروري دي. بل مثال د خدای په لار کې د بشپړ وخت کارکوونکو چمتو کول دي. دا او ورته فعالیتونه د خدای لپاره د زکات برخه ور ته ښه ده.