قیاس عبارت است له دې چې یو شان حکم هغه قضیې ته تطبیق کړای شي چې ورسره ورته وي، د مشترک علت (عِلّت) له امله. دا د طبیعي عقلي استدلال یوه برخه ده چې خدای په انسانانو کې ایښې ده، او د ابن القیم په وینا، دا د المیزان (سم معیار) یوه برخه ده چې د خدای له مقدس کتاب سره نازل شوی او خدای دا د کتاب د تکیې په توګه ګرځولی دی. خدای فرمایي: «خدای هغه دی چې کتاب یې په حق نازل کړ او میزان (ترازو)»، او فرمایي: «مونږ له مخکې خپل رسولان له ښکاره دلیلونو سره ولېږل او له هغوی سره یې کتاب او میزان نازل کړ، ترڅو خلک په انصاف ودریږي». دلته میزان په عدالت او هغه معیارونو او وسیلو معنا لري چې په هغو سره موږ عدالت پېژنو. مناسب قیاس هم همدا میزان دی۔
Analogy means applying to a case the same ruling given to a similar case because of common reason ('illah). It is a matter of natural rationale implanted by God in human minds and, according to Ibn al Qayim, an ingredient of al Mizan (right criteria) that descended from God with his Holy Book and made by God a support of the Book. God says: "It is God who has sent down the Book in truth, and the Balance9" and "We sent aforetime our apostles with clear signs and sent down with them the Book and the Balance that men may stand forth in justice".10 The balance is meant here as justice and the criteria and means with which we know justice. Appropriate analogy is the Balance.
دا بهتره چې دې ته هغه عزتمن نوم ورکړل شي چې الله (ج) ورکړی دی، او دې ته پام واوړي چې هر مسلمان باید تر خپل وس پورې په عمل کولو مکلف دی. دا حکم د "قیاس" نوم سره نه دی، ځکه قیاس کېدای شي سم وي او غلط وي، ستاینې وړ وي یا رد شوی وي، صحیح وي یا ناصحیح. سم او صحیح قیاس هغه میزان دی چې الله (ج) د خپل کتاب سره لېږلی دی۔
It is better to give it the noble name that is given to it by God and to recognize that there is an obligation on every Muslim to apply it as much as possible. It is not so with the name "analogy" because analogy may be right or wrong, praised or disclaimed, correct or incorrect. The right and correct analogy is the Balance that God sent along with his Book11.
امام ابن تیمیہ فرماتے ہیں، "قیاس ایک جامع لفظ ہے۔ اس میں صحیح قیاس بھی شامل ہے اور غلط قیاس بھی، لیکن شریعت میں صرف صحیح قیاس ہی قبول کیا جاتا ہے۔ اس کا مطلب یہ ہے کہ جو چیزیں ایک جیسی ہوں ان کے ساتھ یکساں معاملہ کیا جائے، اور جو چیزیں مختلف ہوں ان کے درمیان فرق کیا جائے۔ پہلی صورت کو قیاسِ طرد (مثبت قیاس) کہا جاتا ہے اور دوسری کو قیاسِ عکس (منفی قیاس)۔ اس معنی میں قیاس عدل و توازن کا حصہ ہے جو اللہ تعالیٰ نے اپنے رسول کے ساتھ نازل فرمایا۔ درست قیاس وہ ہے جس میں وہ علت جس پر کسی شرعی حکم کی بنیاد ہے، دونوں صورتوں میں موجود ہو، اور کوئی ایسی چیز نہ ہو جو اس کے مخالف ہو یا اس حکم کے اطلاق میں رکاوٹ بنے۔ اس قسم کا قیاس ہمیشہ شریعت کے مطابق ہوتا ہے۔ اسی طرح، وہ قیاس بھی درست ہے جس میں غیر متعلقہ فرق کو نظرانداز کیا جائے، یعنی جہاں دونوں صورتوں کے درمیان مسلمہ فرق کو غیر متعلق ثابت کیا جائے۔ یہ قسم بھی شریعت کے مطابق ہے۔"12
Imam Ibn Taimiyah said, "Analogy is an inclusive word. It includes correct analogy and incorrect analogy, but only the correct analogy is accepted in Shari'ah. It implies treating similarly, cases that are similar and differentiating between cases that are distinct.. The first application is called qiyas al tard (positive analogy) and the second is called qiyas al 'aks (negative analogy). Analogy in this meaning is part of justice and balance sent by God with His messenger. Appropriate analogy is one in which the reason on which a Shari'ah injunction is based exists in the two cases without anything that opposes it or prevents the application of the same injunction. This kind of analogy is always consistent with Shari'ah. By the same token, analogy by disregarding irrelevant differences is also a correct analogy where an acclaimed difference between the two cases is shown as irrelevant. Again this kind of analogy is also consistent with Shari'ah."12
مختصر یہ کہ اگر دونوں صورتوں میں مشترک علت (وجہِ مشابہت) واضح اور ظاہر ہو، اور کوئی متعلقہ فرق نہ ہو، نہ ظاہری اور نہ غیر ظاہری، اور مشابہت سے مانع کوئی عامل بھی نہ ہو، تو قیاس کو اختیار کیا جانا چاہیے اور اسے ایک ایسی شرعی دلیل سمجھا جانا چاہیے جس کا کوئی انکار نہیں کر سکتا۔ بعض لوگ اس پر اعتراض کرتے ہیں کہ زکات عبادات میں سے ایک عبادت ہے، اور عبادات میں قیاس نہیں ہو سکتا۔ یہ بات متفقہ ہے کہ محض عبادات میں قیاس نہیں ہوتا، کیونکہ ان کے حقیقی اسباب کا انسان کو شاید ہی علم ہو سکے، اور عبادات میں اللہ کی اطاعت ہی واحد بنیاد ہے۔ نماز، روزہ اور حج جیسی خالص عبادات پر قیاس کا اطلاق نہیں ہوتا۔ اس سے انسان اپنے خیالات سے عبادت کی نئی صورتیں گھڑنے سے باز رہتا ہے، جبکہ اللہ کا واضح حکم موجود نہ ہو۔
In brief, if the reason that is common between the two cases, in analogy, is obvious and clear and if there is no relevant difference, apparent or otherwise, nor any factor preventing similarity, analogy should be applied an considered a Shari'ah evidence which no one can disclaim. Some object to this on the basis that zakah is one of the worships and in worships there can be no analogy. It is agreed upon that matters of pure worship don't have analogy since the true reasons behind them may never be known by human beings and in worships obedience to God is the only rationale. Analogy is not applicable to pure worships such as prayers, fasting, and pilgrimage. This prevents human beings from inventing forms of worships out of their own imaginations, without a clear order from God.
زکات محض عبادت نہیں، کیونکہ عبادت ہونے کے ساتھ ساتھ یہ غریبوں کا متعین حق ہے، ایک مقرر شدہ ٹیکس ہے، اور معاشرے کے سماجی اور معاشی نظام کا ایک جزو بھی ہے۔ زکات مشروع کرنے کی حکمتیں عموماً معلوم اور واضح ہیں۔ پھر زکات میں قیاس کیوں نہ استعمال کیا جائے؟
As for zakah, it is not purely a worship, for in addition to being a worship it is a defined right of the poor, an established tax, and an ingredient of the social, and economic system of the society. The reasons for enacting zakah are, in general, known and clear. Why can we not then use analogy in zakah?
پيغمبر ﷺ د روژې ماتولو زکات په دانو او میوو کې، لکه جوار، خرما او کشمش، راټولاوه. په قیاس سره الشافعی، احمد او د دوی شاګردان هر هغه شی مني چې خوړل کیږي یا په هغه ښار کې عام خواړه دي، یا هغه شی چې زکات ورکوونکی یې د زکات په توګه ورکوي. دوی دا ونه ګڼله چې دا ځانګړي دانې او میوې له قیاس څخه بهر دي. له بلې خوا، د عالمانو اکثریت د پيغمبر ﷺ له خوا ذکر شوو دانو او میوو ته په قیاس سره نورو ډولونو دانو او میوو ته هم زکات واجب کړ، پرته له دې چې زکات یوازې په هغو شیانو پورې محدود کړي چې په حدیثونو کې ذکر شوي، لکه غنم، جوار، خرما او کشمش. روایت شوي چې عمر د زکات په اړه قیاس کاراوه کله چې هغه د آسونو په اړه امر وکړ چې زکات ورباندې واجب دی، ځکه چې د هغو ارزښت لوړ شوی و، او وې فرمایل: "ایا موږ به له هر خلویښت پسونو یوازې یو پسه واخلو او آسونه به بې زکاته پرېږدو؟" عمر په دې برخه کې ابوحنیفه تعقیب کړ.
The Prophet, (p) collected fast-breaking zakah in the form of grains and fruits such as rye, date, and raisin. By analogy, al Shafi'i, Ahmad, and their disciples accept everything that is edible or the common food in that town or (common food) the payer in payment of zakah. They did not consider that these special grains and fruits are beyond analogy. On the other hand, the majority of scholars applied zakah on different kinds of grains and fruits by analogy to those grains and fruits mentioned by the Prophet, (p)l instead of restricting zakah to the items stated in the sayings such as wheat, rye, date and raisin. It is reported that 'Umar used analogy with respect to zakah when he ordered zakah on horses after he realized that they had become high in value, saying, "Should we only take one sheep out of every forty sheep and leave horses with nothing?" 'Umar was followed in that respect by Abu Hanifah13.
ان قیاسونو او دې مثالونو پر بنسټ، ما کرایې ته ورکړل شوو ودانیو باندې قیاس وکړ، ځکه چې دوی د کرنیزې ځمکې سره ورته دي، او د مزدورۍ (اجورو) باندې هم، ځکه چې دوی د هغو بښنو سره ورته دي چې عبدالله بن مسعود، معاویه او عمر بن عبدالعزیز د زکات د راټولولو لپاره ورکولې.
Because of these precedents, I applied analogy on rented buildings because they are similar to agricultural land, and on wages because they are similar to grants an which Abdullah bin Mas'ud, Mu'a wiyah and 'Umar bin Abdal al 'Aziz used to collect zakah.
دا ډول عایدات او شتمنۍ په عمومي متنونو کې شامل دي چې زکات فرضوي. په همدې ډول موږ د ورېښمو، شیدو او نورو حیواني محصولاتو په اړه قیاس کاروو، ځکه دوی د شاتو سره ورته والی لري، کوم چې په حدیثونو کې یادیږي.
These sorts of incomes and assets are included anyway under the general texts obligating zakah. By the same token we apply analogy on silk, milk and other animal products because they are similar to honey, which is mentioned in the Traditions.
However, to emphasize the importance of analogy it may be sufficient to quote Imam al-Shafi'i in his al-Risalah about zakah on gold: "The Prophet of God ordered zakah on silver currency and Muslims after him collected zakah on gold. They were either depending on a saying of the Prophet ﷺ that never reached our times or applying analogy because of the similarities between gold and silver as money, since both were used in several countries as measures and store of value14." Imposing zakah on gold, especially since gold has become an international reserve for currency in most countries, is not a trivial issue, yet Muslims after the death of the Prophet ﷺ applied analogy on it and made it zakatable, for it is very unlikely that there existed a hadith about it that did not reach al-Shafi'i, Malik, al-Bukhari, Muslim and others in spite of their keenness to reach out for all the correct sayings of the Prophet ﷺ. Malik considers the action of Muslims on this matter to be like Sunnah about which there are no differences.
However, to emphasize the importance of analogy it may be sufficient to quote Imam al Shafi'i in his al Risalah about zakah on gold: "The Prophet of God ordered zakah on silver currency and Muslims after him collected zakah on gold. They were either depending on a saying of the Prophet that never reached our times or applying analogy because of the similarities between gold and silver as money, since both were used in several countries as measures and store of value14." Imposing zakah on gold, especially since gold has become an international reserve for currency in most countries, is not a trivial issue, yet Muslims after the death of the Prophet (p) applied analogy on it and made it zakatable for it is very unlikely that there existed a hadith about it that did not reach al Shafi'i, Malik, al Bukhari, Muslim and others in spite of their keenness to reach out for all the correct sayings of the Prophet. Malik considers the action of Muslims on this matter to be like Sunnah about which there are no differences.
له همدې سبب ويلي چې زکات په سرو زرو (چې کم تر کمه شل دينار وي) هم هغسې فرض دی لکه څنګه چې په سپینو زرو (چې کم تر کمه دوه سوه درهمه وي) فرض دی۔
Consequently he said zakah is obligated on gold (with a minimum of twenty dinars) the same way it is obligated on silver (with a minimum of two hundred dirhams).