ځمکه د خدای یوه له لویو نعمتونو څخه ده. هغه دا ځمکه د انسانانو تابع کړې ده او داسې یې جوړه کړې ده چې د کرلو وړ وي، ترڅو بوټي او میوې راوباسي. هغه د طبیعت قوانین پیدا کړي او داسې یې کړي چې د انسانانو په ژوند او معیشت کې ګټور وي. د ځمکې اهمیت د کرنیزو او نورو سرچینو د اصل په توګه تل پیژندل شوی دی، تر دې حده چې د لویدیځ اقتصاد کې فزیوکراټانو (طبیعت پالو) د ځمکې باندې یوازې یو مالیه غوښتل. خدای فرمائي: «بېشکه مونږ تاسو ته په ځمکه کې واک ورکړی دی او په هغې کې مو ستاسو د ژوند د پوره کولو لپاره وسایل برابر کړي دي، خو ډېر لږ شکر کوئ.»1 دا ځمکه څوک پیدا کړې او زموږ په واک کې یې چا ورکړې ده؟ ځمکه چا کرلاؤ وړ یا ناکرلاؤ وړ جوړه کړه؟ هغه تخمونه چا پیدا کړل چې د ځمکې په دننه کیدو سره بوټي او ونې کیږي؟ تخمونه چا تغذیه کوي او له بادلونو یا چینو څخه چا اوبه ورکوي؟ چا داسې کړي چې بوټي هغه کاربن ګاز اخلي چې انسانان یې خارجوي، او هغه اکسیجن خارجوي چې انسانانو ته ضرورت دی، په داسې یوه حیرانوونکې تبادله کې چې په کې ګټه ده؟ چا هغه لمر پیدا کړ چې بوټو او ونو ته رڼا او تودوخه ورکوي چې د دوی د وده لپاره اړینه ده؟ دا ټول د هغو نعمتونو یوازې ځینې مثالونه دي چې خدای زموږ انسانانو لپاره پیدا کړي دي. ایا موږ ته باید شکر ونه کړو؟2 خدای فرمائي: «ایا تاسو هغه تخم وینئ چې تاسو په ځمکه کې کرئ؟ ایا تاسو یې وده ورکوئ، یا مونږ یې وده ورکوونکي یو؟ که زموږ خوښه وای، نو مونږ به دا (بوټی) وچ دوړه کړی وای او تاسو به حیران پاتې شوی وای، (او) وایې به وئ: بېشکه مونږ تاوانوالي شوي یو، بلکې مونږ له ګټې څخه محروم شوي یو.»3 «او ځمکه مو خپره کړه، په کې مو غرونه ټینګ کېښودل، او په هغې کې مو د هر ډول شیانو ځینې په اندازه شوي (متوازن) ډول وده ورکړه. او په هغې کې مو ستاسو لپاره د ژوند وسایل برابر کړل او هغو (مخلوقاتو) لپاره هم چې تاسو یې د رزق ذمه وار نه یاست. او هیڅ شی نشته مګر د هغه خزانې زموږ سره دي، مګر موږ یې یوازې په یوه معلومه اندازه نازلوو. او مونږ بادونه لیږو چې (بادلونه پورته کوي)، بیا له آسمانه اوبه نازلوو، او په هغې سره تاسو ته اوبه ورکوو، په داسې حال کې چې تاسو د هغې ساتونکي نه یاست.» پس انسان باید خپل خوراک ته وګوري. موږ د هغه لپاره ډیر اوبه توي کوو. بیا مځکه په ټوټو ټوټو کوو. او په هغې کې غنم، انګور، خوړل کیدونکي بوټي، زیتون او خرما پیدا کوو. او د لوړو ونو په زیاتوالي سره ډک بڼونه.

Land is one of the greatest bounties of God. He subjects this earth to mankind and makes it cultivable, to produce plants and fruits. He created the laws of nature and made them benefit human beings in their living and subsistence. The importance of land as an origin of agricultural and other resources has always been recognized, to the extent that physiocrats in Western economics called for one single tax on land. God says "We indeed have placed you with authority on earth and provided you therein with means for the fulfillment of your lives: small are the thanks that ye give."1 Who created land and submitted it to our authority? Who made land arable or nonarable ? Who created the seeds that, put inside the soil, grow into bushes and trees? Who nourishes seeds and waters them from clouds or springs? Who makes plants breathe the carbon gas that human beings discharge, and discharge the oxygen that human beings need in a fantastic exchange of benefit? Who created the sun that provides plants and trees with light and heat indispensable for their growth? All these are only a few of the bounties God created for us human beings. Should we not be thankful?2 God says "See ye the seed that ye sow in the ground? Is it ye that cause it to grow or are we the cause ? Were it our will, we could crumble it to dry powder and ye would be left in wonderment, saying 'We are indeed left with debts, indeed are we shut out of the fruits of our labor'"3 "And the earth we have spread out, set thereon mountains firm and immovable, and produced therein all kinds of things in due balance. And we have provided therein means of subsistence for you and for those for whose subsistence ye are not responsible. And there is not a thing but its treasures are with us, but we only send down thereof in due and ascertainable measures. And We send the fecundating winds, then cause the rain to descend from the sky therewith providing you with water, though ye are not the guardian of its stores."4 Then let man look at his food. For that We pour forth water in abundance. And We split the earth in fragments. And produce therein corn. And grapes and nutritious plants. and olives and dates. And enclosed gardens dense with lofty trees.

او میوې او څاروي خواړه، ستاسو د ګټې او آسانتیا لپاره او ستاسو د څارویو لپاره.{36:33} او یوه نښه د دوی لپاره هغه مړه ځمکه ده، چې موږ هغه ژوندې کوو او له هغې دانې راوباسو، چې تاسو یې خورئ. او موږ په هغې کې د کجورو او مڼو باغونه پیدا کوو او په هغې کې چینې بهوو، ترڅو د دې میوو څخه خوند واخلي. دا د دوی د لاسونو کار نه و؛ نو ایا دوی شکر نه باسي؟6

And fruits and fodder. For use and convenience to you and your cattle."5 A sign for them is the earth that is dead, We do give it life and produce grain therefrom of which ye do eat. And we produce therein orchards with dates palms and vines and We cause springs to gush forth therein, that they may enjoy the fruits of this. It was not their hands that made this; will they not then give thanks."6

ځمکه چې هر څه تولیدوي، دا ټول د خدای د نعمتونو یوه برخه ده. له همدې امله دا طبیعي ده چې موږ دې هغه نعمتونو ته، چې کاروو، د خدای شکر وباسو. د شکر لومړی ښکاره څرګندونه دا ده چې پر دې باندې باید د زکات حق ورکړل شي، چې په دې سره د خدای شکر کېږي او د هغه په محتاجو بندګانو مرسته کېږي. د غلو، ځمکو او میوو دا زکات په شریعت کې "عُشر" (لسمه برخه) بلل کېږي. د نورو ډولونو زکات برخلاف، د کرنې زکات د یوې بشپړې کال تېرېدو ته اړتیا نه لري. دا د حاصل د راټولولو په وخت ورکول کېږي، ځکه چې د پړاو په وخت کې، تولید او فصلونه د ځمکې څخه ترلاسه شوې وده څرګندوي، او موږ د دې برخې په لومړۍ فصل کې ولیدل چې وده د زکات د ورکولو سبب دی.

Indeed, all that the ground produces is but a part of the bounties of God. It is therefore natural that we are required to give thanks to God for these bounties that we use. The first expression of thankfulness is to give due zakah on it, showing gratitude to God and helping His needy servants. This zakah on grain, lands and fruits is known, in Shari'ah as "'ushr" (the 10%). Unlike other forms of zakah, zakah on agriculture does not require the passage of one full year. It is payable at the time of harvest because at the moment they are harvested, produce and crops represent the realized growth from land, and we have seen in chapter one of this part that growth is the reason for zakatability.

دا فصل به نه برخې ولري، په لاندې ډول:

This chapter will have nine sections as follows:

د ځمکې د پیداوار د زکات واجب والی

Section 1: The obligation of zakah on agriculture.

دویمه برخه: هغه محصولات چې پر هغو زکات واجب دی.

Section 2: Products that are subject to zakah.

د نصاب برخه

Section 3: nisab.

د زکات نرخونه

Section 4: Rates of zakah.

د حاصل د اټکل برخه

Section 5: Estimation of the harvest.

د ځمکې د حاصل هغه برخې چې د زکات لپاره نه شي حساب کېدای

Section 6: Parts of the harvest that may not be counted for zakatability.

د پور کمول او لګښت

Section 7: Deduction of debt and expenditure.

د ځمکې په کرایه باندې د زکات حکم

Section 8: zakah on rented land.

د ۹ برخه: د عشر او خراج یو ځای کېدل.

Section 9: The combination of 'ushr and kharaj.

الف. خدای تعالیٰ فرمائی: «اے هغو کسانو چې ایمان یې راوړی دی! له هغو پاکو شیانو څخه چې تاسو کمائی کړي دي، او له هغه څه څخه چې مونږ ستاسو لپاره د ځمکې څخه راوتلي کړي دي، (په لاره کې) ورکړئ، او د ناپاکو شیانو د ورکړې قصد مه کوئ، په داسې حال کې چې تاسو به یې هم نه اخلئ، مګر د سترګو په پټولو سره.»⁸ د زکات وجوب د دې امر په خپلو کې شامل دی چې د مال خرڅ کړئ. ډیرځله قرآن کریم د "انفاق" (خرڅولو) کلمه د زکات لپاره کاروي. الجصاص د دې آیت په اړه داسې تبصره کوي: «مراد زکات دی، په تایب خاص سره چې وروستۍ جمله د ناپاکو شیانو د ورکړې څخه منع کوي. پخوانیو او وروستیو علماؤ دا متفق دي چې په دې آیت کې مراد زکات دی.»9

A. God says, "O ye who believe, give of the good things which ye have earned and of the fruits of the earth which We have produced for you, and do not even aim at getting anything which is bad in order that out of it ye may give away something, when ye yourselves would not receive it except with closed eyes."8 The obligation of zakah is inherent in this command to spend. Very often Qur'an uses the word "spending" for zakah. Al Jassas comments on this verse, "What is meant is zakah, especially since the following sentence forbids selecting bad goods as payment. Earlier and later generations agree that zakah is what is meant in this verse."9

ب. خدای ﷻ فرمایي: «هغه ذات دی چې باغونه پیدا کوي، هغه باغونه چې ځینې یې په تارونو اوچتیږي او ځینې نه اوچتیږي، او کجورې او کرنیزې کښتۍ چې د ډولونو ډول خوړو لرونکې دي، او زیتون او انار چې ځینې یې یو شان او ځینې بیلابیل دي. د هغو میوو څخه وخورئ کله چې دا میوې راښکاره شي، او د هغې ورځې حق ادا کړئ چې د حاصلاتو راټولولو ورځ ده.»10

B. God says, "It is He who produceth gardens, with trellises and without, and dates and tilth with produce of all kinds, and olives and pomegranates, similar (in kind) and different (in variety). Eat of their fruit in their season but render the dues that are proper on the day that the harvest is gathered."10

ډیری پخوانی عالمان د دې آیت کې "حق" څخه مراد واجب زکات ګڼي. الطبري د انس څخه روایت کوي چې هغه دې آیت ته د واجب زکات په معنا کې ګوري. هغه د ابن عباس څخه څو سندونو سره روایت کوي چې "دا لسمه برخه او نيمه لسمه برخه ده". د ابن عباس څخه بله روایت دا وايي: "حق د هغه ټاکلي زکات څخه عبارت دی چې د حاصل د مقدار د اندازه کېدو او پیژندلو په ورځ ورکول کېږي". همدارنګه روایت کېږي چې جابر بن زید، الحسن، سعید، محمد بن الحنفیه، طاوس، قتاده او الضحاک هم دا آیت د واجب زکات په معنا کې تفسیر کړی دی، یعنی لسمه یا نيمه لسمه برخه. القرطبي وايي چې ابن وهب او ابن القاسم همدا خبره د مالک څخه روایت کوي. دا خبره د الشافعی ځینو شاګردانو هم قبوله کړې ده، او همدارنګه د ابوحنیفه او د هغه شاګردانو رایه هم همداسې ده.13

Many of the predecessors interpret "dues" in this verse to be due zakah. Al Tabari reports that Anas interprets this verse to mean the obligatory zakah. He also reports from Ibn 'Abbas, through several chains, "it is the one-tenth and the half-tenth dues." Another version from Ibn 'Abbas say, "Dues means the prescribed zakah on the day when the quantity of the harvest is measured and known." It is also reported that Jabir bin Zaid, al Hasan, Sa'id, Muhammad bin al Hanafiyah, Taus, Qatadah and al Dahhak interpret the verse as the obligatory zakah i.e. the one-tenth or half-tenth dues."11 Al Qurtubi says that Ibn Wahb and Ibn al Qasim report the same from Malik. It is also the opinion of some of the disciples of al Shafi'i,12 and of Abu Hanifah and his disciples as well.13

ابن عمر رضي الله عنه روایت کوي چې نبي ﷺ وفرمایل: «هغه ځمکه چې د آسمان له اوبو یا د چینو له اوبو سیرابه کېږي، پکې لسمه برخه واجب ده، او هغه ځمکه چې د اوبو په ډولو (د کښتۍ یا مزدور په زور) سیرابه کېږي، پکې نیمه لسمه برخه واجب ده.»20

A. Ibn 'Umar narrates that the Prophet (p) said, " On that which is watered by the sky or by springs, one-tenth is obligatory, and on that which is irrigated by carried water a half-tenth is obligatory."20

ب. جابر روایت کوي چې پېغمبر ﷺ فرمایلي دي: "هغه ځمکه چې د سیندونو یا بارانونو په اوبو وړل کیږي، پکښې لسمه برخه (عشر) واجب ده، او هغه ځمکه چې د اوبو د وړلو په وسیلو سره اوبه کیږي، پکښې نیمه لسمه برخه (نصف عشر) واجب ده."21

B. Jabir narrates from the Prophet (p), "One tenth is obligatory on that which is watered by rivers or clouds, and half-tenth is obligatory on that which is watered through means of transported water."21

ج. د غلو او میوو د نصاب په تعیین کولو کې ډیر احادیث شته، او همدارنګه هغه احادیث چې د کرنې په زکات کې د زکات راټولولو لپاره د راټولونکو لیږلو په اړه دي.

C. There are also several saying that determine nisab of grains and fruits and sayings that about sending collectors for zakah on agriculture.

مسلمان عالمانو د اتفاق سره د عشر یا نصف عشر د زکات د فرض کیدو په اړه متفق دي، که څه هم د تفصیلاتو په اړه ممکن د دوی ترمنځ اختلافات ولري.22

Muslims scholars have unanimously agreed on the obligation of the one-tenth or the half-tenth dues, although they may have differences about details.22

په دې برخه کې به زه د علماؤ مختلف نظرونه وڅیړم، او بیا به د پرتله کولو او غور کولو په پای کې له هغوی څخه غوره یو وټاکم.

In this section I will review the different scholarly opinions and then conclude with a comparison and reflection to select the best among them.

عبد الله بن عمر او یو شمیر تابعین زکات یوازې په غنمو، جوارو، خرمو او کشمشو کې فرض ګڼي۔ دا قول موسی بن طلحه، حسن، ابن سیرین، حسن بن صالح، ابن ابي لیلیٰ، ابن المبارک، ابو عبید، او د احمد څخه یوې روایت هم همدا دی۔ ابراهیم پنځم جنس، یعنی جوار (مکئ)، هم زیاتوي۔ دوی د خپل نظر د تایید لپاره لاندې دلیلونه پېش کوي:

'Abd Allah bin 'Umar and a few Followers consider zakah obligatory only on wheat, barley, date, and raisin . This is also reported from Musa bin Talhah, al Hasan, Ibn Sirin, al Hasan bin Salih, Ibn Abi Laila, Ibn al Mubarak, Abu 'Ubaid, and a report from Ahmad.23 Ibrahim adds a fifth item, corn.24 They provide the following documents in support of their view:

ا. ابن ماجه او دارقطنی د عمرو بن شعیب څخه، هغه له خپل پلار څخه، هغه له خپل نیکه څخه روایت کوي چې "د خدای رسول ﷺ یوازې غنم، جوار، کجوره او وچه انګور باندې زکات فرض کړی و." د ابن ماجه روایت کې "جواری" هم زیاته شوې ده.25

A. Ibn Majah and al Daraqutni report from Amr bin Shu'aib from his father from his grandfather that "The Messenger of God (p) only enacted zakah on wheat, barley, date, and raisin." Ibn Majah's version adds "corn."25

ب. د ابو بردہ څخه روایت دی، هغه د ابو موسی او معاذ څخه نقل کوي، چې رسول اللہ ﷺ دواړه یمن ته د خلکو د زده کړې لپاره واستول او دوی ته یې امر وکړ چې صدقه یوازې د دې څلورو خواړو څخه واخلي: غنم، اوربشې، خرما او منځې.26

B. A report narrated by Abu Burdah from Abu Musa and Mu'adh that the Messenger (p) sent them to Yemen to teach people and ordered them not to take sadaqah except from these four foods - wheat, barley, date, and raisin.26

په دې سره سره، داسې هیڅ متن یا معلوم اجماع نشته چې زکات له دې څلورو محصولاتو پرته پر نورو شیانو فرض کړي. نور فصلونه له دې څلورو په څیر عام نه دي، نو باید هغوی ته ورته ونه ګڼل شي.

Moreover, there is no text or known ijma that imposes zakah on other than these four products. Other crops are not as common as these four and must not be considered similar to them.

مالک او الشافعی د کرنیزو محصولاتو د زکات ورکولو لپاره دوه لازمي شرطونه ګڼي: د خوړلو وړ والی او د ساتلو وړ والی. له همدې امله غنم، جوار، جواری، دانې او وريجې ټول زکات ورکول کیږي. د "خوړلو وړ والی" څخه دوی مراد دا دی چې شی باید یو اساسي خوراکي توکی وي، نه دویمی درجې توکی، هغه شی چې خلک عادتاً د ژوند د ساتلو لپاره خوري.

Malik and al Shafi'i consider edibility and preservability as the necessary conditions for zakatability of agricultural products. Consequently, wheat, barley, corn, grain, and rice are all zakatable. By "edibility" they mean that the item should be a major foodstuff and not a secondary one, an item that people normally eat for subsistence.

بناءً على دې، بادام، ګردې او پسته زکات ورباندې نه واجبیږي، که څه هم دا توکي ساتل کیدای شي، او سیب، انار، ناښپاتي، شفتالو او الوڅې هم زکات نه لري، ځکه دا توکي نه وچیږي او نه ساتل کیدای شي. د انجیرو د زکات په وړ کیدو کې د مالکي عالمانو ترمنځ اختلاف دی.

Consequently, almond, walnut, and pistachio are not zakatable although they can be stored, while apples pomegranates, pears, peaches, and plums are also not zakatable because they cannot be dried and stored. Malikites differ on the zakatability of figs.

مالک نفسه څخه روایت دی چې هغه انجیر، آلوچې، انار او ټول میوې د زکات څخه خارج کړي دي،27 پداسې حال کې چې د هغه ځینې شاګردان انجیر زکات وړ ګڼي، ځکه چې د خوړلو وړ والی او د ساتلو وړ والی دواړه شرطونه پکې پورې کیږي.28 الخراشي د زکات وړ خوړو شیانو شمېر شل بولي، چې ډېرې ښې ښې ګڼې، غنم، اوربشې، وریجې، کجورې، زیتون، وچې انګور، سمسم او نور هم پکې شامل دي.29

Malik himself is reported to have excluded figs, plums, pomegranates and all fruits from zakah,27 while some of his disciples consider figs zakatable because the two conditions of edibility and storability are fulfilled.28 Al Khurashi counts twenty zakatable food items which include garbanzo beans, lentil, wheat, barley, rice, dates, olives, raisin, sesame, and others.29

القرطبی کہتے ہیں کہ الشافعی کا موقف یہ ہے کہ کھجور اور انگور کے سوا کسی پھل میں زکات واجب نہیں، کیونکہ نبی ﷺ نے ان دو اجناس سے زکات لی تھی، جو حجاز میں بنیادی اور محفوظ رکھی جانے والی خوراک تھیں۔ اس کے مقابلے میں اخروٹ اور بادام میں زکات نہیں، حالانکہ وہ خشک ہو کر محفوظ رہتے ہیں، کیونکہ وہ حجاز میں بنیادی خوراک نہیں تھے بلکہ صرف پھل کے طور پر استعمال ہوتے تھے۔ الشافعی مزید کہتے ہیں: "زیتون بھی زکات کے قابل نہیں، کیونکہ ایک آیت میں اسے انار کے ساتھ ذکر کیا گیا ہے: {وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ}، اور چونکہ انار میں زکات نہیں، اس لیے زیتون میں بھی نہیں ہونی چاہیے۔" البتہ الشافعی سے ایک اور روایت ہے کہ زیتون میں زکات ہے، اور یہی امام مالک کا بھی مسلک ہے۔ القرطبی آگے کہتے ہیں: "ان دونوں (الشافعی اور مالک) کا اس بات پر اتفاق ہے کہ انار میں زکات نہیں، حالانکہ اس باب کے آغاز میں ذکر کی گئی آیت کے مطابق انار میں زکات ہونی چاہیے۔"

امام احمد د "المغني" کتاب کې داسې روایت کړی چې د زکات د واجب کیدو لپاره دا درې شرطونه باید پوره شي، پرته له دې چې فصل خوراک وي یا نه. له دې امله غله، کپاس، تل، ځینې سبزیجات او ډیری میوې هم د زکات وړ دي. مګر ځینې میوې لکه مڼه، ناکه، شفتالو او زړ، او ځینې سبزیجات لکه ککړۍ، بادرنګ او ګاجر د زکات وړ نه دي. [المغني، ابن قدامه]

Ahmad is reported in al Mughni to have said that these three conditions must be met for zakatability, whether the crop is a food item or otherwise.36 Thus grain, cotton, sesame, some vegetables and many fruits are included. However, some fruits like apple, pear, peach, and apricot and some vegetables like cucumber, eggplant, and carrot are all not zakatable.

دا نظریه د هغه عمومي حدیث پر بنسټ ده چې وایي: «هغه څه چې د آسمان په اوبو لوېږي، پکې لسمه برخه واجبه ده»، همدارنګه د پیغمبر ﷺ هغه حکم پر بنسټ چې معاذ ته یې وفرمایل: «له غنمو څخه غنم وباسه»، او هغه حدیث پر بنسټ چې وایي: «د څو دانو یا خرما پر هغه کې زکات نشته چې له پنځو وسقو کمه وي»، چې مسلم او نسائي روایت کړی. دغه وروستی حدیث دا معنا لري چې د زکات وړ کېدو لپاره اندازه کېدل (کیلول) شرط دی۔39

This view is based on the generality of the saying: "There is one tenth obligatory on that which is watered by the sky " and the Prophet's order to Mu'adh: "Take grain out of grain,"37 and the saying: "There is no zakah on grain or date that are less than five wasq"38 reported by Muslim and al Nasa'i. This last saying means that for zakatability the measurability is a required condition.39

ابوحنیفہ کے نزدیک ہر هغه چیز چې د نفع د ترلاسه کولو په نیت کرل کیږي او حاصلیږي، زکات وړ ده۔ طبیعي ځنګلونه، ځنګلي بوټي او هغه نباتات چې په خپله وده کوي، زکات وړ نه دي، مګر دا چې د ځمکې مالکان د دې ځمکې کارونه د لرګیو یا د څارويو د خوړو د کښت لپاره اراده ولري۔ په دې صورت کې دغه محصولات زکات وړ کیږي۔40 ابوحنیفہ د خوړل کیدو، وچیدو، د زیاتو زمانو تر پوري د نه خرابیدو، او د اندازه کیدو هیڅ یو شرط نه ګڼي۔

According to Abu Hanifah anything that is planted and harvested with the intention of making a profit, is zakatable. Natural forests, bushes and plants that grow on their own are not zakatable except when the owners intend to use the land for lumber or fodder plantation. In this case those products become zakatable.40 Abu Hanifah does not consider any of the conditions of edibility, driability, non-perishability, or measurability.

داود او د هغه ظاهري شاګردان پدې مسئله کې د ابو حنیفه سره موافق دي. دا هم روایت شوي چې دا د عمر بن عبدالعزیز، مجاهد، حماد او د نخعي څخه یوې روایت نظر دی۔41 ابو یوسف او محمد د زکات وړ کېدو په اړه د خپل استاد ابو حنیفه سره موافق نه دي۔

Daud and his zahiri disciples go along with Abu Hanifah on this issue. This is also reported to be the view of 'Umar bin Abd al Aziz, Mujahid, Hammad and a report from al Nakha'i.41 Abu Yusuf and Muhammad do not agree with their teacher Abu Hanifah on the zakatability of vegetables.

ابو حنیفه او د هغه دوو شاګردانو په وینا، ګنې، کپاس او نور ریښې، زعفران، ټول میوې او مصالحې زکات ورکول کیږي. سبزیجات هم یوازې د هغه په نظر زکات ورکول کیږي. ابو حنیفه خپل نظر په لاندې دلیلونو ولاړ کړی دی. لومړی، هغه وایي چې د سورۀ البقرہ آیت «وَمِمَّاۤ أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ ٱلْأَرْضِ» عمومي الفاظ د کرنیزو محصولاتو هیڅ استثنا نه لري.42 دوهم، آیت «وَءَاتُوا حَقَّهُۥ يَوْمَ حَصَادِهِۦ» د ځینو ونو او میوو له یادونې وروسته راغلی دی.

According to Abu Hanifah and his two disciples, sugarcane, safran, cotton, and other fibers, all fruits, and spices are zakatable. So are vegetables, in his view only. Abu Hanifah uses the following in support of his opinion. Firstly, he says the general terms of the verse in surah al Baqara "and from what We have produced for you from the earth" make no exception of any agricultural products.42 Secondly, the verse "and render its right dues on the day of its harvest" comes after the mention of several kinds of trees and fruits.

که زکات باید میوو ته ور کړل شي، نو سبزیجات ته هم باید ور کړل شي، ځکه چې دوی د غلو په پرتله په اسانۍ سره تولیدیدای شي او بې وزله او محتاج خلکو ته لېږدول کیدای شي، حتی له غلو څخه هم ډېر اسانه دي.43 دریم، دا حدیث چې "هغه څه چې د اسمان له اوبو سره سیراب شي، پکې لس برخه ورکول واجب دي، او هغه څه چې په ډولو (اوبو) سره سیراب شي، پکې نیم لس برخه ورکول واجب دي" د خوړل کیدونکو او نه خوړل کیدونکو، زوالیدونکو او نه زوالیدونکو، یا اندازه کیدونکو او نه اندازه کیدونکو فصلونو ترمنځ توپیر نه کوي.

ابوحنیفه کی رائے سب سے زیادہ مضبوط معلوم ہوتی ہے۔ یہ زکات کے عمومی مقاصد اور اس کے نفاذ میں عدل کے مطابق ہے، جیسا کہ قرآن و سنت کے نصوص میں بیان ہوا ہے۔ ہمیں یہ بھی یاد رکھنا چاہیے کہ یہ رائے کئی بڑے علماء کی بھی ہے، جیسے عمر بن عبدالعزیز، مجاہد، حماد، داؤد اور نخعی۔⁴⁴ وہ چند اقوال جن میں چار خوراکی اشیاء کا ذکر ہے یا تو منقطع ہیں یا ضعیف۔⁴⁵ اور اگر ان اقوال کو تسلیم بھی کر لیا جائے تو چار اشیاء تک محدود کرنے کو محض اس بات کا بیان سمجھا جا سکتا ہے کہ یہ وہ اشیاء تھیں جو نبی ﷺ کے زمانے میں موجود تھیں۔⁴⁶ قابلِ غور بات یہ ہے کہ چاروں مکاتبِ فکر میں سے کسی نے بھی اس تخصیص کو بدیہی طور پر قبول نہیں کیا۔

The view of Abu Hanifah seems to be the strongest. It suits the general objectives of zakah and the justice of its implementation as expressed in the texts of Qur'an and Sunnah. We must also remember that this is the opinion of several great scholars such as 'Umar bin Abd al Aziz, Mujahid, Hammad, Daud, and al Nakha'i.44 The few sayings that talk about four food items are either munqati' (interrupted) or weak.45 Even if one were to accept the sayings, the restriction to the four items can be interpreted as a mere reference to items present at the time of the Prophet.46 It is remarkable that none of the four schools of thoughts took such limitation for granted.

حیرانی کی بات ہے کہ مرحوم رشید رضا بھی اس تنگ نظری کی تائید کرتے ہیں، جب وہ چار دیگر فصلوں کے ساتھ مکئی کا اضافہ کرتے ہوئے کہتے ہیں: "اگر قیاس کے ذریعے کسی چیز کا اضافہ ضروری ہو تو وہ چاول ہے، خاص طور پر ان علاقوں میں جہاں چاول ہی بنیادی غذا ہے۔"47 یہ اس لیے حیرت انگیز ہے کہ رشید رضا خود تجارتی اثاثوں کے بارے میں عمومیت کی دلیل استعمال کرتے ہیں۔ حقیقت میں عمومیت کی دلیل ان آیات میں مذکور زمین کی پیداوار پر کسی بھی دوسری چیز کی نسبت زیادہ لاگو ہوتی ہے۔

Amazingly enough, the late Rashid Rida supports this narrow view, after he adds corn to the four other crops, saying 'If anything must be added by analogy it is rice especially in areas where rice is the main subsistence'.47 This is amazing because Rida himself uses the argument of generality with respect to trade assets. The generality argument is in fact more applicable to the produce of earth that is referred to in the verses than to any thing else.

په بل اړخ کې یو مالکي عالم لکه ابن العربي د خپل کتاب "احکام القرآن" کې د ابوحنیفه موقف ملاتړ کوي۔48 هغه د ترمذي په شرح کې همدا ډول لیکي: "ترټولو قوي نظر د ابوحنیفه دی، ځکه چې دا د محتاجانو لپاره ګټور دی، د نصوصو په عمومي الفاظو ډیر ملاتړ لري، او د الله تعالی د نعمت د شکر لپاره ډیر مناسب دی۔"49

On the other hand, a Malikite like Ibn al 'Arabi supports the position of Abu Hanifah in his Ahkam al Qur'an.48 He also writes in the commentary on Al Tirmidhi, "The strongest view is that of Abu Hanifah, because it is more advantageous to the needy, most supported by the general terms of the texts and more appropriate as an expression of gratitude for Gods' grace."49

اکثر مسلمان علما، د صحابه کرامو او تابعینو له دورې راهیسې، داسې عقیده لري چې د زکات د ورکولو لپاره د فصلونو اندازه لږترلږه پنځه وسق باید وي، ځکه چې د پیغمبر ﷺ دا ارشاد دی: «د پنځو وسقو څخه په کم مقدار کې صدقه فرض نه ده»، چې صحیح او متفق علیه حدیث دی۔ ابوحنیفه وایي چې د فصل په هر مقدار باندې زکات فرض دی، ځکه چې د پیغمبر ﷺ دا ارشاد عام دی: «هغه څه چې آسمان یې اوبه کوي، په هغې کې لسمه برخه (عشر) فرض ده»۔ دا خبره هم صحیحه ده او امام بخاري او نورو روایت کړې ده۔ ابوحنیفه په دې باندې د نصاب شرط نه ګڼي، ځکه چې د یو کال تېرېدو شرط هم ضروري نه ګڼي۔ یحیی بن آدم د ابراهیم نخعي څخه همداسې رائې نقل کړې ده۔ عطاء هم همدا نظر لري۔ ابو رجاء العطاردي وايي چې ابن عباس رضي الله عنه په بصره کې د تازه پیازو له ګډو څخه هم زکات اخیستی۔ سربیره پر دې، ابن حزم بیانوي چې مجاهد، حماد، عمر بن عبدالعزیز او نخعي ټولو د ځمکې ټول محصولات، که لږ وي که ډېر، زکات ته مکلف ګڼلي۔ د دې وروستیو دریو څخه روایات ډېر صحیح دي۔ عمر بن عبدالعزیز وایي چې د پالکې او نورو ورته سبزیجاتو له هر ګډې څخه یوه ګډه باید بطور زکات ورکړل شي۔ داود ظاهري نظر لري چې هغه اجناس چې په کیل او وزن معلومیږي، د دوی لپاره د پنځو وسقو شرط ضروري دی، خو هغه محصولات چې په کیل نه معلومیږي، دا شرط پکې نه راځي۔ دا د پورتنیو دوو خبرو ترمنځ د جمع کولو یوه لاره ښکاري۔ د البحر مؤلف د باقر او نادر څخه بل نظر هم نقل کړی دی، چې نصاب یوازې د کجورو، منقا، غنمو او اوړو په اړه شرط دی، ځکه دا د پیغمبر ﷺ په وخت کې ترټولو عام خوراکي توکي وو۔ الشوکاني تبصره کوي: «دا داسې ښکاري لکه د عام نص محدودول چې هیڅ داسې ملاتړی دلیل نه لري۔»71

The majority of Muslim scholars since the eras of the Companions and Followers believe that crops must be at least five wasq to be zakatable,60 based on the Prophet's saying, "No sadaqah is obligatory on anything less than five wasq," a correct and agreed upon saying.61 Abu Hanifah says zakah is obligatory on agriculture regardless of the amount of crop, since the saying of the Prophet,''A one-tenth due is obligatory on that which the sky waters," is general. This is also correct and reported by al Bukhari and others.62 According to Abu Hanifah the condition of nisab is not applicable because the condition of the passage of one year is not required. Yahya bin Adam reports a similar opinion from Ibrahim al Nakha'i.63 'Ata is said to be of the same view.64 Abu Raja'al 'Utaridi says Ibn 'Abbas used to collect zakah in Basrah even from bunches of fresh onions.65 Furthermore, Ibn Hazm indicates that Mujahid, Hammad, 'Umar bin 'Abd al Aziz, and al Nakha'i all obligated zakah on all the land produce, whether big or small in quantity. Reports from the last three are extremely correct.66 Umar bin 'Abd al 'Aziz says that of each bunch of spinach and the like, one bunch must be paid as zakah.67 Daud al Zahiri holds that for items that are measurable, the condition of five wasq is necessary, while this condition does not apply to crops that are not measurable.68 This seems to be a reconciliation of the above two sayings.69 The author of al Bahr reports yet another opinion from al Baqir and al Nadir, that nisab is a necessary condition only on date, raisin, wheat, and barley, since these were the most common foodstuff at the time of the Prophet (p).70 Al Shawkani comments, "This looks like restricting a general text without any supportive evidence."71

ابوحنیفہ کا یہ قول کہ زکات ہر مقدار پر واجب ہے، بغیر نصاب کی رعایت کے، اس قول کے مخالف ہے جو اس فصل کے آغاز میں صحیح طور پر ذکر ہوا، اور یہ اس عمومی اصول کے بھی صریح خلاف معلوم ہوتا ہے کہ زکات صرف مالدار پر لازم ہوتی ہے، اور مالداری کا معیار نصاب ہے۔ دونوں اقوال کا بظاہر تعارض کوئی دلیل نہیں، کیونکہ دونوں کی ایسی تعبیر ممکن ہے جس سے تضاد دور ہو جائے۔ ابن القیم کے مطابق، "آسمان جس پانی سے سیراب کرے اس پر دسواں حصہ واجب ہے" کا قول ان صورتوں کے درمیان فرق کرنے کے سیاق میں کہا گیا ہے جن میں دسواں حصہ واجب ہے اور جن میں صرف بیسواں حصہ (نصف دسواں) واجب ہے۔ یہ قول نصاب کے مسئلے سے تعلق نہیں رکھتا۔ اس کے برعکس، "پانچ وسق" کا قول نصاب کے مسئلے پر ایک واضح نص ہے، اور اس کو پہلے قول کے عمومی الفاظ سے رد نہیں کیا جا سکتا۔72

Abu Hanifah's opinion in obligating zakah on any quantity, with no consideration of nisab, contradicts the correct saying mentioned at the beginning of this section. It also appears to be in direct conflict with the general principle that zakah is levied on the rich alone, and nisab is the criterion for richness. The seeming opposition of the two sayings is not an argument, because both of them can be interpreted in such a way that remove contradiction. According to Ibn al Qayyim, "the saying 'A one-tenth due is obligated on which the sky waters' is said in the context of distinguishing between cases that require a rate of one-tenth and cases where a rate of only a half-tenth is required. This saying does not touch the matter of nisab. On the other hand, the saying of the five wusq is a clear text on the issue of nisab. This cannot be challenged by the general text of the former saying."72

ابن قدامہ کہتے ہیں: "چونکہ یہ قول کہ «جو پانچ وَسق سے کم ہو، اس میں صدقہ واجب نہیں» خاص ہے، اس لیے نصاب کے تعین میں اسی کو فوقیت حاصل ہے۔ یہ دیگر زکات والی اشیاء، جیسے اونٹ اور چاندی، کی مانند ہے۔ ان دونوں صورتوں میں عمومی احادیث ہیں جن کا مقصد اس چیز کے زکات کے قابل ہونے کا بیان ہے، جبکہ ایسی نصوص بھی ہیں جن کا مقصد نصاب مقرر کرنا ہے، جیسے «جو پانچ اونٹ سے کم ہو، اس میں صدقہ واجب نہیں» اور «جو پانچ اوقیہ سے کم ہو، اس میں صدقہ واجب نہیں»۔" ابن قدامہ آگے کہتے ہیں: "زراعت میں ایک سال کا گزرنا معتبر نہیں، کیونکہ کٹائی کا وقت زمین کے لیے نشوونما کے مکمل دور کی نمائندگی کرتا ہے۔ لہٰذا نصاب اور ایک سال گزرنے کے درمیان کوئی تعلق نہیں ہونا چاہیے۔ آخر میں، زکات کے معاملات میں نصاب ہی مالداری کا معیار ہے، اور زکات صرف مالدار پر واجب ہوتی ہے۔"73

Ibn Qudamah says, "Since the saying 'There is no sadaqah obligatory on that which is less then five wasq is specific, it has priority in determining nisab. This is like the case of other zakatable items, such as camels and silver. In both cases there are general sayings whose purpose is to indicate the zakatability of the item, while there are texts whose purpose is to set nisab, like 'There is no sadaqah obligatory on that which is less than five camels.' and 'There is no sadaqah obligatory on that which is less than five uqiyyah." Ibn Qudamah goes on "The passage of a year is disregarded in agriculture because the time of harvesting represents the complete cycle of growth for the land. So there should be no association between nisab and the passage of a year. Finally, nisab is the determinant of richness in matters of zakah, and zakah is only obligated on the rich."73

صحیح احادیثو په اساس د نصاب مقدار پنځه وسق دی، او یو وسق په اتفاق سره شپیته صاع دی۔

Correct sayings determine nisab at five wasq. A wasq unanimously equals sixty sa'.

دا حتی په یوه حدیث کې هم ذکر شوی، که څه هم دا ضعیف دی۔⁷⁴ په دې ترتیب سره نصاب درې سوه صاع دی۔ د دې اټکل په اړه اجماع ابن المنذر ذکر کړې ده۔75

This is even mentioned in a saying, although it is a weak one.74 A nisab is thus three hundred sa'. Unanimity on this estimation is mentioned by Ibn al Mundhir.75

ساع په لسان العرب کې د مدینې په کارول شوي د حجم یا ظرفیت یو اندازه ده. دا د څلورو مدونو سره مساوي دی. دا د روژې د ماتولو د زکات په اړه په ډیرو احادیثو کې ذکر شوی دی.76 ویل کیږي چې نبي ﷺ د غسل لپاره یو ساع (اوبه) او د وضو لپاره یو مد کارولی و،77 نو د نبي ﷺ ساع څلور مده دی.

Sa' as in Lisan al 'Arab is a measure of volume or capacity used in Madinah. It equals four mudd. It is mentioned in several sayings with regard to the zakah of breaking the fast.76 It is said that Prophet (p) used one sa' (of water) for his washing (ghusl) and one mudd for his ablution (wudu')77, so the sa' of the Prophet is four mudd.

یو مُد هغه مقدار دی چې د دواړو لاسونو په یو بل سره کیښودلو سره، ګوتې غځولې، ډک شي. پیغمبر ﷺ د ظرفیت پیمانې معیاري کړې، او د ابن عمر ؓ څخه روایت شوي دي چې ﷺ فرمایلي دي: «معیاري پیمانې د مدینې پیمانې دي، او معیاري وزنونه د مکې وزنونه دي.»78 د مدینې خلک بزګران وو، او د هغوی د ظرفیت پیمانې ډیرې پراخې پیژندل شوي او ډیرې دقیقې دي، پداسې حال کې چې د مکې خلک سوداګر وو، او د هغوی وزنونه ډیر عام او ډیر دقیق وو.

One mudd equal what fills the two hands put by each other with fingers stretched. The Prophet (p) standardized measures of capacity, stating, as narrated by Ibn 'Umar, "The (standard) measures are the measures of Madinah, and the (standard) weight are the weights of Makkah."78 People of Madinah were farmers and their measures of capacity are more widely known and more accurate, while people of Makkah were men of trade, and their weights were more common and more accurate.

ابو حنیفه او د هغه شاګردان — عراقیان — د یو صاع وزن اته بغدادي رطل اټکل کوي، پداسې حال کې چې مالک، شافعي، احمد او نور — حجازیان — دا وزن پنځه او یو دریمه رطل اټکل کوي۔

Abu Hanifah and his disciples --- Iraqis -- estimate the weight of one sa' at eight Baghdadi ratl, while Malik , Shafi'i, Ahmad and others -- Hijaziz -- estimate it at five and one third ratl.

عراقی فقیہ دلیل دیتے ہیں کہ عمر (رض) کے زمانے کا صاع آٹھ رطل وزن کا تھا۔ وہ اس دعوے پر بھی انحصار کرتے ہیں کہ نبی ﷺ اپنے غسل کے لیے آٹھ رطل، وضو کے لیے دو رطل استعمال کرتے تھے، یا یہ کہ غسل کے لیے ایک صاع اور وضو کے لیے ایک مد استعمال کرتے تھے۔ اس سے وہ نتیجہ نکالتے ہیں کہ ایک صاع آٹھ رطل کے برابر ہے، جبکہ ایک مد دو رطل کے برابر ہے۔

Iraqi jurists argue that the sa' at 'Umar's time weighted eight ratl.79 They also depend on the claim that the Prophet used eight ratl for his washing, two ratl for his ablution, or one sa' for his washing and one mudd for his ablution.80 They conclude that one sa' must equal eight ratl, while one mudd equals two ratl.

حجازیانو لپاره د دوی دلیل د مدینې د اوسیدونکو هغه غالب عمل دی چې له نسل څخه نسل ته د پیغمبر ﷺ د زمانې راهیسې روان دی۔ ابن حزم وایي: «دا د مدینې کې ډیر په پراخه توګه معلوم دی، او د هرچا لپاره ښکاره دی، ځوان وي یا زوړ، نیک وي یا بد، عالم وي یا جاهل۔ دا حقیقت رد کول داسې دي لکه د دې حقیقت رد کول چې لوی جومات په مکه کې دی، یا د مدینې کې د پیغمبر ﷺ د جومات د ګنبد معلوم ځای رد کول ---- دا په ښکاره ډول بې عقله خبره ده۔» هغه زیاتوي: «ابو یوسف هم، کله چې مدینې ته راغی، خپل نظر د حجازي فقیهانو د نظر سره بدل کړ۔»81

As for the Hijazis, their evidence is the predominant practice of the residents of Madinah generation after generation from the time of the Prophet. Ibn Hazm says "This is overwhelmingly known in Madinah, and it is obvious to everybody, young or old, righteous or wicked, knowledgeable or ignorant. Rejecting such a fact is like rejecting the fact that the Grand Mosque is in Makkah or rejecting the known site in Madinah of the dome over the Mosque of the Prophet--- it is absurdly unreasonable," He continues, "Even Abu Yusuf, upon visiting Madinah changed his view to that of Hijazi Jurists."81

هغه د البیهقی له الحسین بن الولید څخه روایت کړې کیسه یادوي: "موږ د ابو یوسف د حج څخه د راستنیدو پر مهال د هغه لیدنې ته ورغلو. هغه راته وویل: زه غواړم تاسو ته یوه داسې موضوع خبر کړم چې یو وخت پورې ما ته اندیښنه وه، تر دې چې مدینې ته ورغلم. هلته مې د صاع په اړه پوښتنه وکړه، هغوی راته ځواب ورکړ چې نن ورځ دوی سره شته صاع همغه صاع ده چې د رسول الله ﷺ لخوا کارول کېده. ما وپوښتل چې ایا دوی د دې خبرې لپاره ثبوت وړاندې کولی شي؟ دوی وویل چې سبا به یې تاسو ته ثبوت راوړو. بله ورځ، د انصارو او مهاجرینو شاوخوا پنځوس زړې زامن زما په مخ کې راښکاره شول، چې هر یو یې د یوې صاع اندازه په لاس کې درلودله."

دریغه، دوې نظریې په شمول د صاع د محتوا د وزن په اړه د پخلاینې لپاره درې فرضیې وړاندې کیږي.

Three propositions are suggested to reconcile the two views on the weight of the contents of the sa'.

ا. بعضو حنفیانو دا وړاندیز کړی دی چې د مدینې رطل د بغداد د رطل دوه برخې دربه ده. ابن الهمام دې نظر ته ملاتړ کوي. دا پدې معنا ده چې د ظرفیت د اندازې په توګه صاع په اتفاق سره منل شوی دی، خو د رطل وزن د بغداد او حجاز ترمنځ توپیر لري.85

A. Some Hanafites suggest that the ratl of Madinah is two thirds of the ratl of Baghdad. Ibn al Humam supports this proposition. It means that the sa' as a capacity measure is agreed upon, but the weight of the ratl is different between Baghdad and Hijaz.85

ب. ابن تیمیه داسې وړاندیز کوي چې دوه ډوله د ظرفیت پیمانې وې: د حجاز پیمانه چې ته صاع وایي، یوازې د غلو او خوراکي توکو لپاره کارول کېده. یوه صاع غنمو د وزن له مخې پنځه او یو دریمه رطل سره برابره ده. بله پیمانه هم چې صاع ورته ویل کېده، یوازې د مایعاتو لپاره کارول کېده، او د وزن له مخې اتو رطل سره برابره وه.86 د دې پخلاینې له مخې، رطل په عراق او حجاز کې یو شان دی، پداسې حال کې چې د حجم پیمانې دوه ډوله دي، د هغه توکي له مخې چې پیمل کېږي.

B. Ibn Taimiyah suggests that there used to be two measures of capacity; the Hijazi measure called sa' is used only for grain and foodstuff. A sa' of grain equals in wight five and one-third ratl. Another measure was used only for liquid, also called sa', and equaling eight ratl sin weight.86 According to this reconciliation, the ratl is the same in Iraq and Hijaz, while there are two different volume measures, depending on the material measured.

ج. زموږ د عصر لپاره، علي مبارک د پخلاینې یوه دریمه لاره وړاندې کوي. هغه ادعا کوي چې د عراق او حجاز د "صاع" د حجم ترمنځ هیڅ حقیقي توپیر نشته، او نه د دوی د "رطل" ترمنځ د وزن د پیمانې په توګه توپیر دی. که تاسو یو صاع ډک غنم وزن کړئ، نو دا پنځه او یو دریمه رطله کیږي، او که یو صاع ډک اوبه وزن کړئ، نو دا اته رطله کیږي.

C. For our modern age, 'Ali Mubarak suggests a third way of reconciliation. He claims there is no real difference the volume of sa' in Iraq and Hijaz, nor is there a difference between their ratl as a measure of weight.87 If you weigh the one sa' full of grain, it is five and one-third ratl, and if you weigh one sa' full of water it is eight ratls.

دا باید په یاد ولرو چې اته رطلونه یوازې یو تخمیني اندازه ده، ځکه چې د اوبو دقیق وزن له اته رطلونو لږ څه کم دی. له همدې امله، د مبارک په وینا، عراقیانو د اوبو وزن په پام کې نیولی و، پداسې حال کې چې حجازیانو د غنمو وزن په پام کې نیولی و.88

چونکه مونږ د پنځو وسقو نصاب وګاټه، چې هر وسق شپیته صاع دی، نو دغه مقدارونه کولی شو په اسانۍ سره د اوسنیو حجمي پیمانو ته واړوو۔ د نصاب مقدار په وزن کې د ښودلو لپاره باید د احمد تجربه په یاد ولرو۔ هغه یوه صاع ډکه غنمو وزنه کړه؛ وزن یې پنځه او یو درېیمه رطله وو۔ معلومه ده چې ځینې کرهڼیز حاصلات، لکه اربشه یا جوار، له غنمو څخه سپک دي۔ په دې خبره د اهل حدیث تر منځ هیڅ اختلاف نشته چې د یوې صاع وزن د اوسط غنمو پنځه او یو درېیمه رطله دی۔ باید دا هم له یاده ونه باسو چې د نصاب مقدار په حجمي پیمانو ټاکل کېږي، نه په وزن۔ که د بل حاصل د نصاب حجم د غنمو د همدې حجم څخه سپک وزن ولري، نو د هغه حاصل دغه حجم د سپک وزن سره سره زکات ورباندې واجب دی۔91

After we studied the determination of nisab as five wasq, each wasq being sixty sa', we can easily transfer these to contemporary capacity measures.90 In order to give the amount of nisab in weight we must remember the experiment of Ahmad. He weighed a sa' full or wheat; the weight was five and one-third ratl.91 It is known some agricultural crops are lighter than wheat, such as barley or corn. There is no disagreement among ahl al hadith that the weight of a sa' is five and one-third ratl of average wheat. We must not forget that the quantity of nisab is determined in capacity measures and not in weight. If the volume of nisab of another crop happens to weigh less than the same volume of wheat, that volume of the other grain is zakatable in spite of its lighter weight.91

علي مبارك د بغدادي رطل مطالعه کړې او په دې نتیجه رسیږي چې یو رطل څلورسو اته ګرامه دی۔⁹² هغه همدارنګه اټکل کوي چې یو صاع اوبه ۲٫۷۵ لیټره دي۔

'Ali Mubarak studied the Baghdadi ratl and concludes that one ratl equals four hundred and eight grams.92 He also estimates that one sa' of water is 2.75 liters.

په پایله کې، د یو صاع د غلو وزن ۲.۱۷۶ کیلوګرامه دی۔ په ساده حساب سره موندل کیږي چې یو وسق ۱۳۰.۵۶ کیلوګرامه غنم دی، یا ۱۶۵ لیټره۔ دا پدې معنا ده چې نصاب ۸۲۵ لیټره یا ۶۵۲.۸ کیلوګرامه دی۔93

Consequently, the weight of one sa' of grains is 2.176 kilograms, By simple arithmetic we find that one wasq is 130.56 kilogram of wheat, or 165 liters. This means that the nisab is 825 liters or 652.8 kilograms."93

ځینې فصلونه د ظرفیت پیمانو په واسطه نه پیمل کیږي، ځکه چې دوی عموماً نه کثیفیږي او نه فشار ورکول کیږي، لکه زعفران او پنبه. ابو یوسف وړاندیز کوي چې د داسې محصولاتو د زکات وړ کیدو معیار د هغو ارزښت دی. هغه تجویز کوي چې د ارزانه ترین غله، لکه جوو، د یوې نصاب ارزښت په پام کې ونیول شي او همدغه ارزښت پر دغه فصلونو تطبیق شي.94

A few crops cannot be measured by capacity measures because they are usually administered without being condensed or pressurized, such as safron and cotton. Abu Yusuf suggests that the value of such products should be the criteria in zakatability. He proposes to consider the value of a nisab of the cheapest grain, barley, for example, and apply that value on these crops.94

محمد وړاندیز کوي چې هغه لوی واحد وکارول شي چې په حقیقت کې په سوداګرۍ کې کارول کېږي، لکه ټن، او وايي چې وسق د پیغمبر ﷺ په وخت کې د ظرفیت د اندازې لوړ واحد و. نو د دغو نویو فصلونو لپاره باید د هغوی پنځه لوړ اندازیز واحدونه د نصاب په توګه واخیستل شي.94 دا خبره ښکاره ده چې نصاب به له یو هېواد څخه بل ته توپیر ولري. ځینې هیوادونه به میټریک ټن، ځینې نور به انګلیسي ټن، او نور ځینې به بیا بل واحد وکاروي.

Muhammad suggests to use the largest unit used actually in trade, such as ton, for example, saying that the wasq was the highest unit of capacity measure at the time of the Prophet. Thus, for those new crops, we should take five of their highest units of measurement as a nisab.94 This definitely means nisab will differ from one country to another. Some countries will use the metric ton, others the English ton, and yet others may use a different unit.

بعض فقهاء یوں کہتے ہیں کہ ہر اُس فصل میں جو پیمانے سے ناپی نہیں جاتی، نصاب وہ مقدار قرار دی جائے گی جس کی قیمت دو سو درہم ہو، اور اس میں سونے چاندی کا نصاب اُسی طرح لاگو کیا جائے جیسا کہ تجارتی مال پر لاگو کیا جاتا ہے۔95 آخر میں احمد کہتے ہیں کہ ہم غلے کے نصاب کا وزن معیار کے طور پر لیں۔96 اس کا مطلب یہ ہے کہ وہ فصلیں جو عام طور پر پیمانوں سے نہیں ناپی جاتیں، اُن میں ہمارے زمانے میں 653 کلوگرام کا وزن لاگو کیا جانا چاہیے۔ ابن قدامہ ان تمام آراء پر یہ اعتراض کرتے ہیں کہ ان میں سے کسی کے پاس نص کی کوئی دلیل نہیں، نہ کوئی صحیح قیاس ہے اور نہ کوئی مضبوط عقلی بنیاد۔ ان کا استدلال ہے کہ زکوٰۃ تمام اموال پر بغیر کسی کم از کم حد کے واجب نہیں ہو سکتی، نہ ہی بعض فصلوں کا نصاب کسی دوسری فصل پر قیاس کرکے متعین کیا جا سکتا ہے، اور نہ قیمت کا اعتبار کیا جا سکتا ہے، کیونکہ کھیتی کی زکوٰۃ کا جنس ہی میں ادا ہونا ضروری ہے۔97

Some jurists suggest that in all crops which are not measured by capacity, nisab must be determined as the quantity whose value is two hundred dirhams, applying the nisab of money the same way it is applied on trade assets.95 Lastly, Ahmad suggests we use the weight equivalent of the nisab of grain.96 This means that for crops that are not usually measured by capacity measures, the weight of 653 kilograms must be applied in our times, Ibn Qudamah accuses all these views of being void of any support from a text, a valid analogy, or a sound rationale. He argues that zakah cannot be due on all assets regardless of any minimum, nor can the estimation of nisab on certain crops be done on the basis or another crop, nor can the value be considered, because in agriculture it is essential that zakah be paid in kind.97

د نصاب اندازه باید په هغه وچ محصول کې وټاکل شي چې د پلورلو لپاره خپل وروستی شکل پیدا کړي (د پاکولو، څاڅکي کولو، پوستکي لرې کولو او نورو کارونو وروسته). الغزالي په خپل الوجیز کې ليکي چې پنځه وسق باید د کشمش په وچ شکل کې او د غله په هغه حالت کې وشمېرل شي چې پاکه شوې او له پوښې څخه جلا شوې وي، پرته له هغو فصلونو څخه چې تازه یا له پوښې سره پلورل کېږي. په دې صورت کې نصاب په همدې حالت کې ټاکل کېږي.98

The estimation of nisab should be done on the dry product after it takes its final form for sale (after cleaning, filtering, skinning, etc.). Al Ghazali in his al Wajiz writes that the five wasq must be considered in the dried form of raisin, and in grain after cleaning and removal of its bran, except for crops that are sold fresh or with their bran. In this case nisab is estimated on them as they are.98

البخاری د ابنِ عمر رضی اللہ عنہما نه روایت کوي چې نبي کریم ﷺ فرمایلي: "هغه فصل چې آسمان یا چینې اوبه ورکوي یا چې هیڅ اوبه ورنکړي، پکې لسمه برخه ورکول واجب دي، او هغه چې د اوبو د وړلو په ذریعه اوبه ورکول کیږي، پکې نیمه لسمه برخه واجب ده."99 مسلم د جابر رضی اللہ عنہ نه روایت کوي چې نبي کریم ﷺ فرمایلي: "په هغه فصل کې چې سیندونه یا ورېځې اوبه ورکوي، لسمه برخه واجب ده، او په هغه فصل کې چې د اوښانو په وړلو شوې اوبه ورکول کیږي، نیمه لسمه برخه واجب ده."100 یحییٰ بن آدم د انس رضی اللہ عنہ نه روایت کوي چې "د رسول اللہ ﷺ په هغه فصل باندې چې آسمان اوبه ورکوي لسمه برخه، او په هغه فصل باندې چې د ځناورو یا د کسانو په وړلو شوې اوبه ورکول کیږي، په ظرفونو کې نیمه لسمه برخه واجب کړې."101 ابن ماجه د معاذ رضی اللہ عنہ نه روایت کوي چې "رسول اللہ ﷺ ما یمن ته واستاوه او حکم یې راکړ چې په هغه فصل کې چې آسمان اوبه ورکوي، یا چې د خپلو ریښو په ذریعه ځمکې لاندې اوبه کاږي، لسمه برخه راټوله کړم، او په هغه چې د بالټو (ډولونو) په ذریعه اوبه ورکول کیږي، نیمه لسمه برخه."102 له همدې امله ابو عبید دا نتیجه اخلي چې هر هغه شی چې د ماشین په کارولو او د کار د اجرت په ورکولو پرته اوبه ورکول کیږي، که دا د آسمان باران وي، یا سیندونه، یا چینې، یا هغه څه چې د ریښو په ذریعه ځمکې لاندې اوبه جذبوي، پر دې باندې زکات لسمه برخه دی.103 د المغني لیکوال لیکي: "په ټولیزه توګه، هر کله چې د خلکو، د هغوی د ځناورو یا ماشینونو له لوري لګښت او هڅه شامله وي، نو نسبت نیمه لسمه برخه دی. برعکس، هغه شیان چې د داسې لګښت او هڅې پرته اوبه ورکول کیږي، پر هغو لسمه برخه لګول کیږي. دا ځکه چې لګښت د وده پر اغیزه کوي او د زکات په اندازه باید اغیزه ولري، نو نسبت کم کیږي."104 او د امام نووي او نورو په وینا، کله چې اوبه پیسو ته اخیستل کیږي او د هغې بیه ورکول کیږي، نو نسبت هم کم کیږي.105

Al Bukhari reports from Ibn 'Umar that the Prophet (p) said, "A one-tenth due is obligatory on that which is watered by the sky or springs or that which is not watered at all, and a half-tenth is obligatory on that which is watered by carried water."99 Muslim reports from Jabir that the Prophet (p) said, "On that which rivers or clouds water, there is one-tenth due, and in that which is watered by water carried by camels, there is one half-tenth."100 Yahya bin Adam reports from Anas, "The Messenger of God imposed a one-tenth due on that which the sky waters, and a half-tenth due on that which is watered by animals or men carrying water in containers."101 Ibn Majah reports from Mu'adh, "The Messenger of God (p) sent me to Yemen and commanded me to collect one-tenth from that which the sky waters, or draws (underground) water through its roots, and half a tenth from that which is watered by pails."102 Consequently, Abu 'Ubaid concludes that anything irrigated without the use of machine and the payment of labor, whether by rain from the sky or by rivers or springs or what sucks in (underground) water through its roots, the charge on it is one-tenth.103 The author of al Mughni writes, "In all, whenever cost and effort from people or their animals or machines are involved, the ratio is half a tenth. On the other hand, things watered without such cost and effort are charged one-tenth. This is so because cost affects growth and must affect the amount paid as zakah, so the rate is reduced."104 When water is purchased and paid for, the rate is also reduced, according to al Nawawi and others.105

الف. که نباتات نیمه کال د اوبو په وړلو (لاسي یا وسیلوي اوبولو) سره اوبه کیږي او نیمه کال باران ته پریښودل شي، د زکات سلنه اووه نیم سلنه کیږي۔ ابن قدامه وایي: «زما د علم له مخې په دې کې هیڅ اختلاف نشته، ځکه که د کال ټول وخت اوبه لاسي وشي، نو نسبت پنځه سلنه دی، نو نسبت د اوبو د کچې سره متناسب دی۔»106

A. If plants are watered by carried water half of the year and the other half are left to rain, the percentage of zakah becomes seven and a half percent. Ibn Qudamah says "This is not disputed, to my knowledge, since if watering takes place for the whole year the ratio is five percent, so the ratio is proportional to watering."106

ب. که چیرې بوټي د کال په ډیری برخه کې اوبه ورکول کیږي، نو نسبت پنځه سلنه کیږي، او د ټول موسم لنډه برخه نه حسابیږي. په همدې ډول، که بوټي د موسم په ډیره برخه کې اوبه نه ورکول کیږي، نو نسبت لس سلنه باید وي. دا د عطاء، الثوري، ابو حنیفه، د الشافعي د دوو روایتونو څخه یوه، او د الحنابله رسمي موقف سره سم دی.107

B. If plants are watered most of the year, the ratio becomes five percent and the small portion of total season is disregarded. By the same token, the ratio must be ten percent if they are not watered most of the season. This is according to 'Ata, al Thawri, Abu Hanifah, one of two reports from al Shafi'i, and the official position of the Hanbalites.107

که د اوبو لګولو نسبت د ټول موسم سره معلوم نه وي، نو د احتیاط په توګه باید لسمه برخه (یو له لسو) سلنه تطبیق شي.108

C. If the ratio of watering to the total season is not known the percentage applicable must be one-tenth, to be on the safe side.108

پوښتنه دا ده چې آیا هغه لګښتونه چې د اوبو ورکولو پرته نور کارونو ته ځانګړي شوي وي، د زکات د سلنې په کمولو کې شمیرل کیږي که نه. دا لګښتونه کیدای شي د اوبو د کرښو او کانالونو کیندل، د اوبو د ورکولو یوه سیستم جوړول او نور ډول کارونه وي. ابن قدامه وایي چې د کانالونو او کندو لګښت د زکات پر کچه اغیزه نه لري، ځکه دا لګښت د ځمکې د آبادولو او د کرهڼې لپاره د چمتو کولو په ضمن کې راځي. الرافعي هم ورته نظر لري، او الخطابي د اوبو د کانالونو د لومړني لګښت او د هغو د ساتنې او سمون د لګښت ترمنځ توپیر کوي. هغه پایله اخلي چې که د دغو کانالونو او کندو د چلولو او ساتنې لپاره هر کال د پام وړ مقدار ټاکل شوی وي، نو سلنه باید تر پنځو سلنو پورې کمه شي. الرافعي راپور ورکوي چې ځینې شافعي عالمان هم د الخطابي سره په همدې نظر دي.112

The question arises of whether costs spent on other than watering is considered in the reduction of the zakah percentage. This might include digging trenches and canals for irrigation, establishing a sprinkling system, and the like. Ibn Qudamah suggests that the cost of canals and trenches be of no effect on zakah because such cost is implied in the reclamation of land and its preparation for agricultural use.109 Al Rafi'i expresses a similar view,110 while al Khattabi distinguishes between the initial cost of irrigation canals and the cost of maintaining them, and concludes that if a substantial amount is assumed yearly for the operation and maintenance of such canals and wells, the rate must be reduced to five percent.111 Al Rafi'i reports that some Shafi'ites share the same view with al Khattabi.112

پیامبر ﷺ یک سنت آغاز کردند که پیش از برداشت محصول، مقدار خرما و انگور را برآورد کنند؛ در حالی که میوه‌ها هنوز بر درختان است، و نیازی به اندازه‌گیری یا وزن کردن واقعی نیست. هدف از این برآورد پیش از برداشت، که توسط کارشناسان انجام می‌شود، تعیین مقدار زکات واجب و دادن آزادی به کشاورز است تا هر زمان که بخواهد محصول خود را به فروش برساند، بدون آنکه مجبور باشد منتظر مأمور زکات بماند۔113 خطابی می‌گوید: «این برآورد پیش از برداشت به کشاورزان امکان می‌دهد که بهترین فرصت‌ها را برای چیدن میوه‌ها و فروش آن‌ها به دست آورند، بدون آنکه در روز برداشت منتظر مأموران زکات بمانند؛ به شرط آنکه پس از انجام برآورد و تعیین مقدار زکات واجب، کشاورز تحویل زکات را به گیرنده آن تضمین کند۔»114 عمر بن خطاب، سهل بن أبی حثمه، مروان، القاسم بن محمد، الحسن، عطاء، الزهری، عمرو بن دینار، مالک، الشافعی، احمد، ابو عبید، ابو ثور و اکثر علما برآورد پیش از برداشت را جایز می‌دانند۔ اما ابوحنیفه آن را نمی‌پذیرد، با این دلیل که این کار صرفاً حدس و گمان است۔115

The Messenger (p) started a tradition of estimating the amount of dates and grapes before the harvest, while the fruits are still on the trees, with no need of actual measuring or weighing. The purpose of this pre-harvest estimation, made by experts, is to determine the amount of due zakah and to leave the farmer the freedom of disposing of the crop any time, without having to wait for the zakah collector.113 Al Khattabi says "this pre-harvest estimation allows farmers to take the best opportunities for collecting their fruits and selling them without having to wait for the zakah officers on the day of harvest, provided that when pre-estimation is done and the due amount of zakah is determined the farmer guarantees the delivery of zakah due to its collector.114 'Umar bin al Khattab and Sahl bin Abi Hathamah, Marwan, al Qasim bin Muhammad, al Hasan, 'Ata, al Zuhri, 'Amr bin Dinar, Malik, al Shafi'i, Ahmad, Abu 'Ubaid, Abu Thawr, and the majority of scholars approve of the pre-harvest estimation. On the other hand, Abu Hanifah does not accept it on the grounds that it is mere speculation.115

اکثریت علماء داسې لاندې دلیلونه وړاندې کوي:

The majority provides the following supporting evidence:

۱۔ سعید بن المسیب د عتاب بن اسید څخه روایت کوي: «پیغمبر ﷺ به د حاصل له راتګ دمخه د انګورو او نورو میوو د اټکل لپاره کارکوونکي لیږل.»116

1. Sa'id bin al Musayid reports from 'Attab bin Usaid "The Prophet (p) used to send officers to estimate--before the harvest--grapes and fruits."116

له سعید بن المسیب څخه روایت دی، ویې ویل: "د خدای رسول ﷺ امر وکړ چې انګور د غوښې څخه مخکې داسې اټکل شي لکه څنګه چې کجوړې اټکل کیږي، او د هغوی زکات د مویزو په بڼه راټول شي، لکه څنګه چې د کجورو زکات (وچولو وروسته) راټولیږي."117

پر له دې چې میوه پخه شي او د راټولولو له وخت مخکې باید د اټکل (تخمین) کول وشي، ځکه چې دا اټکل د هغه وخت لپاره مهم کیږي. دا د هغه حدیث سره سم دی چې د عائشه رضي الله عنها څخه پورته یادونه شوې ده.122 که اټکل د حقیقت څخه ډیر لرې ومونده شي، نو د زکات واجب مقدار هماغسې پاتې کیږي لکه څنګه چې اټکل شوی و، او بدلول ته اړتیا نشته. القاسم بن محمد د داسې یوې پوښتنې ځواب په دې ډول ورکړ: "تاسو باید د اټکل سره سم ورکړئ. دا د هغه چا تېروتنه ده چې اټکل یې کړی دی."123 دا د مالک نظر هم دی، په دې شرط چې اټکل کوونکی صادق او تجربه لرونکی وي، ځکه د هغه په نظر اټکل د زکات د واجب مقدار په اړه پای ته رسیدونکی دی.

Pre-harvest estimation must be done when fruits start to ripen and before the time of harvest, because the need for this estimation becomes important at that time. This is in accordance with the saying from 'A'ishah mentioned above.122 If estimation is found to be far from actual reality, the due amount of zakah remains as estimated and need not be adjusted. Al Qasim bin Muhammad answered such a question with "You must pay according to the estimation. It is the error of the person who made it."123 This is also the opinion of Malik, provided that the estimator is honest and experience, because according to him the estimation is final as far as the due amount of zakah is concerned.

ابو عبید وایی: "دا هغه وخت منل کیږي چې توپیر په معقول حدود کې وي چې په عادي معاملو کې معمولاً بخښل کیږي، خو که توپیر لوی وي، نو نورو معاملو په شان اصلاح لازمه کیږي."123

Abu 'Ubaid comments, "This is agreeable if the variance is withing reasonable limits which are usually forgiven in normal transactions, but if the difference is big, a correction becomes due like in other transactions."123

ابن حزم استدلال کوي چې د اټکل کوونکي غلطي یا بې‌ایمانی باید سمه شي، ځکه خدای فرمایي: «د عدل او توازن قایمونکي اوسئ.» که اټکل له حقیقت څخه زیات وي یا لږ، دواړه د زکات ورکوونکي یا اخیستونکي سره ناانصافي ده. د اټکل کوونکي د غلطۍ یا بې‌ایمانۍ دعوه باید په واقعي دلیل ثابته شي۔ سره ددې، زه پر دې باور لرم چې د ابو عبید نظر ډیر معقول او عملي دی۔

Ibn Hazm argues that the mistake of the estimator or his dishonesty must be corrected because God says "Be establishers of justice and balance." Whether the estimation is more or less than actuality, it is unjust to either the payer or the recipient of zakah. A claim that the estimator made an error or was dishonest must be proven by factual evidence.124 However, I believe that the opinion of Abu 'Ubaid is more reasonable and practical.

اکثر علماء په دې باور دي چې یوازې خرما او انګور د لاس ته راتګ مخکې اټکل کیدای شي، او دا اټکل باید په نورو میوو کې پلی نشي. دا د مالک او احمد نظر هم دی۔125 الزهری، الاوزاعی او اللیث د لاس ته راتګ مخکې اټکل نورو میوو، لکه زیتونو ته هم غزوي، ځکه چې د دې اټکل اړتیا د نورو میوو لپاره هم هماغسې شته لکه څنګه چې د خرما او انګورو لپاره شته۔126

The majority of scholars believes that only dates and grapes can be estimated before the harvest, and this estimation must not be applied to other fruits. This is also the view of Malik and Ahmad.125 Al Zuhri, al Awza'i, and al Laith extend pre-harvest estimation to other fruits such as olives, because the need for such an estimation exists with respect to other fruits the same way it exists for dates and grapes.126

زه پدې پایله ته رسیږم چې د حاصل څخه مخکې اټکل باید یوازې د اړتیا له مخې ترسره شي، د هرې میوې لپاره چې وي. دا یوه داسې مسئله ده چې د خلکو عملي تجربې او د پوهانو نظرونه، همدارنگه د زمانې ټیکنالوژي پرې تکیه کوي. که د زکات د مدیرانو یا بزګرانو د ګټې لپاره د کومې میوې لپاره د حاصل څخه مخکې اټکل ته اړتیا وي، نو دا د کجورو او انګورو د اټکل په قیاس سره تطبیق کیدای شي.

I conclude that pre-harvest estimation must be practiced only according to need, whatever the fruit. This is a matter that depends on the practical experience of people and the opinions of experts as well as on the technology of the times. If pre-harvest estimation is needed for any fruit for the benefit of zakah administrators or farmers, it can be applied in analogy to estimation of dates and grapes.

د زکات د وړ فصلونو د اندازې اټکل باید د زکات ورکوونکي لپاره اسانه وي، د دې ډول ډیرې نښې شتون لري. دا نښې په لاندې ډول دي:

There are several indications that the estimation of the amount of zakatable crops should be easy on the payer. These include the following:

1. سهل بن ابی حثمه روایت کوي چې نبي ﷺ فرمايلي: «کله چې تاسو اټکل کوئ، نو يو درېيمه پرېږدئ، او که دا نه وي، نو يوه څلورمه (بې له شمېرلو) پرېږدئ.»

1. Sahl bin Abi Hathamah narrates from the Prophet (p) "When you estimate, leave one-third, and if not leave one-fourth (uncounted)".

2. ابن عبد البر د جابر څخه روایت کوي چې د پیغمبر ﷺ څخه (ې ﷺ) فرمایلي: «په اندازه کولو کې آسانه ګرځئ . . .»127

2. Ibn 'Abd al Barr reports from Jabir from the Prophet (p) take it easy in estimation . . ."127

3. ابو عبید د مکحول څخه روایت کوي: «کله چې د خدای رسول ﷺ اندازه کوونکي (خرماو د اټکل لپاره) لیږل، نو هغوی ته به یې ویل: اسانه اټکل وکړئ، ځکه په باغونو کې معمولاً هغه ونې وي چې د خیرات لپاره پریښودل کیږي، او هغه ونې وي چې تیریدونکو د خوړلو لپاره پاتې وي۔»128

3. Abu 'Ubaid reports from Makhul "When the Messenger of God (p) sends estimators he tells them, "Make it easy, because orchards usually include trees left for charity and trees left for passers-by to eat from."128

۴. الأوزاعی روایت کوي چې: «دا خبره موږ ته رسېدلې ده چې عمر بن الخطاب ويلي دي: کله چې اټکل کوئ، نو خلکو ته اسانتیا پیدا کړئ، ځکه چې ونو کې عموماً د صدقې لپاره ټاکل شوي ونې، تېرېدونکي مسافران، او کورنۍ خوړلو لپاره شتون لري.»129

4. Al Awza'i is reported to have said, "It reached us that 'Umar bin al Khataab said to make it easy for people when you estimate, since trees usually include those designated for charity, passers-by, and family to eat from."129

۵۔ بشیر بن یسار څخه روایت دی، چې عمر بن خطاب ؓ ابو حثمه انصاري ؓ ولېږه، چې د مسلمانانو د ميوو اټکل وکړي، او ورته وې ويل: «که چېرې هغوی د ونو لاندې خوراک کوي، نو هغه ونې مه شمېره چې له هغو څخه خوري.»130

5. From Bashir bin Yasar, "'Umar bin al Khattbb sent Abu Hathamah from al Ansar to make the estimation of fruits of Muslim, and told him, 'If you find them among their trees eating, don't count the trees they are eating from.'"130

۶۔ سهل بن ابي حثمة روایت کوي چې مروان هغه د کجورو د اټکلولو (تخمین کولو) کار ته وګمارلی و۔

6. Sahl bin Abi Hathamah reports that Marwan appointed him an estimator of dates.

دوه ډوله پورونه د کښت د خاوندانو پر غاړه کیدای شي: یو هغه پور چې د کښت د مصارفو د ورکولو لپاره اخیستل شوی وي، او بل هغه پور چې د شخصي او نورو اړتیاوو لپاره وي۔ ابو عبید د جابر بن زید څخه د کښت او د کورنۍ د پورونو په اړه روایت کوي چې ابن عباس وفرمایل: «هغه پورونه چې په ځمکه مصرف شوي وي، لومړی باید ورکړل شي»، او ابن عمر وفرمایل: «په کښت او کورنۍ دواړو پورونه باید کم شي»۔ 138 یحیی بن آدم د ابن عمر څخه نقل کوي: «کروندګر باید لومړی خپل پورونه ورکړي، بیا باید په پاتې شونې باندې زکات ورکړي»، پداسې حال کې چې ابن عباس وايي چې «په کښت باندې مصرف شوي پورونه باید ورکړل شي، او پاتې شوی مال زکات ورکول کیږي»۔ 139 ښکاره ده چې ابن عباس او ابن عمر دواړه په دې متفق دي چې د کښت پورونه کمیدای شي، خو د کورنۍ او شخصي مصرف د پورونو په کمولو کې دوي سره موافق نه دي۔

Two kinds of debts may be owed by owners of crops, namely debts accrued for payment of farming expenses for the crops themselves, and debts for personal and other purposes. Abu 'Ubaid reports from Jabir bin Zaid about debts for farming and debts for family use that Ibn 'Abbas said "Debts spent on the land must be paid back first," and Ibn 'Umar said, "Both debts on farming and family must be deducted."138 Yahya bin Adam quotes Ibn 'Umar, "The farmer should start paying back his debts, then must pay zakah on the residual," while Ibn 'Abbas says that "debts spent on farming must be paid back and the residual is zakatable."139 Obviously, Ibn 'Abbas and Ibn 'Umar agree that debts on farming are deductible, but they do not agree on deducting debts for family and personal use.

ابو عبید د مکحول څخه روایت کوي چې "زکات یوازې هغه پاتې مال پورې واجب کیږي چې د پورونو له کمولو وروسته پاتې شي، که چیرې د زکات واجبیدو شرطونه پوره کړي."۱۴۰ ورته نظریات د عطاء او طاوس څخه هم روایت شوي دي، لکه څنګه چې د عراقي فقیهانو یوې ډلې، په شمول د سفیان ثوري، همدا نظر لري۔141

Abu 'Ubaid reports from Makhul, "zakah is only due on the residual after debts are deducted, if it satisfies zakatability conditions."140 Similar views are reported from 'Ata and Taus,140 as well as a group of Iraqi jurists, including Sufyan al Thawri.141

یو روایت له احمد څخه دی، یوه د ابن عباس نظر سره موافقه لري او بله د ابن عمر نظر سره. ابن قدامه وايي، د یوې روایت له مخې، ټول پور د کسر وړ دی؛ که پاتې شوې مال نصاب یا له هغه زیات وي، نو پر هغه باقي مال باندې لسمه برخه (عشر) واجب ده، ځکه چې موږ د زکات په اړه خبرې کوو، او اصل دا دی چې پور د کسر وړ دی۔ ابو عبید د ابن عمر نظر ملاتړ کوي او دا شرط ورسره زیاتوي چې پور باید صحیح وي۔ "هغه صحیح پورونه چې د کرنې کوونکي پر ذمه وي، د زکات وړ فصلونو څخه کسر کېدای شي، لکه څنګه چې ابن عمر، عطاء او مکحول بیان کړي دي۔ دا د سنت سره سمه ده، ځکه چې پیغمبر ﷺ د شتمنانو پر مال زکات داسې وټاکه چې د غریبانو ته ورکول شي۔ هغه کسان چې پور لري شتمن نه دي؛ بلکه دوی ممکن د زکات مستحق هم وي،" ابو عبید وایي۔

There are two reports from Ahmad, one is agreement with the view of Ibn 'Abbas and the other in agreement with the view of Ibn 'Umar. Ibn Qudamah comments, according to one report, "All debts are deductible; one-tenth is obligated on the residual if it is nisab or more, because we are dealing with zakah, and the principle is that debts are deductible."142 Abu 'Ubaid supports the view of Ibn 'Umar, and adds the condition that debts must be valid. "Valid debts that are due on the farmer are deductible from zakatable crops, as stated by Ibn 'Umar, 'Ata, and Makhul. It is in accordance with Sunnah, since the Prophet (p) made zakah on the rich to be rendered to the poor. Those who are under debt are not rich; they may even deserve zakah as recipients," Abu 'Ubaid remarks.

کله چې زراعتي ځمکه د مالک له خوا کرل کیږي، نو د هغې زکات د مالک پر ځان فرض دی، خو کله چې مالک خپله ځمکه په وړیا توګه بل څوک ته د کرلو لپاره ورکوي، نو بیا زکات د کروونکي پر ځان فرض کیږي.153

When agricultural land is farmed by the owner, its zakah is due from the owner himself, but when the owner lends his land, free of charge, for someone else to farm, zakah is then due on the farmer.153

جب زراعت د شریعت د شرطونو سره سم، لکه د بټایي (شیئرکراپینګ) په څیر د شراکت په ځینو ډولونو کې ترسره کیږي، نو هر شریک د خپل ونډې په اړه د زکات ذمه وار دی، که د هغه ونډه نصاب ته ورسیږي، یا په تنها توګه، یا هغه وخت چې د نورو سرچینو څخه د هغه ته راتلونکي حاصل سره یوځای شي. که د یوه شریک ونډه د نصاب شرط پوره نه کړي، نو هغه زکات ورکولو وړ نه دی، که څه هم نور شریک یا شریکان ممکن زکات ورکړي. الشافعی د دې مسلې په اړه اختلاف لري، او وایي که د شراکت ټول حاصل نصاب ته ورسیږي، نو زکات ورکول کیږي، او شریکان مکلف دي چې هر یو د خپل ونډې په تناسب زکات ورکړي.154

When farming is done in certain forms of partnership, such as sharecropping , within the conditions required in Shari'ah, each partner becomes responsible for zakah on his or her own share, if the partner's share reaches nisab, either alone or when combined with output accruing to the partner from other sources. If the share of a partner does not fulfill the condition of nisab, he is not zakatable, although the other partner or partners may be zakated. Al Shafi'i differes on this issue, suggesting that if the total output of the partnership reaches nisab, it becomes zakatable and the partners are obliged to pay zakah, each in proportion to his or her share in the output.154

کله چې ځمکه د یوې ټاکلې پیسې یا کومې توکې په بدل کې کروندګر ته اجاره ورکړل شي، نو د ابو حنیفه له نظره زکات (لسمه یا پنځمه برخه) په ځمکې مالک باندې واجب کیږي. هغه استدلال کوي چې زکات که څه هم معمولاً د حاصل څخه اخیستل کیږي، په حقیقت کې دا د ځمکې باندې یو مالیه ده.

When land is rented to the farmer for a given amount of money or any commodity, zakah (the ten or five percent) becomes due on the owner, according to Abu Hanifah. He argues that zakah, though usually collected from the output, is in fact a levy on the land.

په کرایه اخیستنه کې ځمکه د مالک ملکیت پاتې کیږي نه د کرایه اخیستونکي، او چونکې زکات د ځمکې پر بار دی، ورته د خراج په شان، نو د ده ذمه داري ده چې دا ورکړي.155 کرایه اخیستل د کرنې په شان دي، د ځمکې یوه ډول وده ده، او له همدې زیاتوالي څخه زکات ورکول کیږي.156 ورته نظر له النخعي څخه روایت شوی دی.157

In renting, the land remains owned by the owner and not by the user, and since zakah is a charge on the land, similar to kharaj, it is his responsibility to pay it.155 Renting is like farming, a sort of growth of the land, and out of this increase zakah is paid.156 A similar view is reported by al Nakha'i.157

لھذا اکثریت کی رائے یہ ہے کہ زکوٰۃ کرایہ دار پر واجب ہے، اس دلیل پر کہ زکوٰۃ پیداوار پر عائد ہونے والا محصول ہے نہ کہ زمین پر۔ چنانچہ زکوٰۃ کی ادائیگی کی ذمہ داری پیداوار کے مالک پر ہے۔ ہمارے لیے ابن رشد کے ساتھ یہ بات واضح ہو جاتی ہے کہ زکوٰۃ کے فلسفے میں اختلاف ہے۔ کیا زکوٰۃ زمین پر ہے یا پیداوار پر، یا شاید دونوں پر مشترک طور پر؟ کوئی بھی ایسا شخص نظر نہیں آتا جو یہ ذکر کرے کہ زکوٰۃ زمین اور پیداوار دونوں پر اکٹھی ہو سکتی ہے، حالانکہ معاملے کی حقیقت یہی معلوم ہوتی ہے۔ جب مالک اور کسان ایک ہی شخص ہو تو مسئلہ پیدا نہیں ہوتا، لیکن جب مالک اور کسان مختلف افراد ہوں تو اکثریت یہ دلیل دیتی ہے کہ چونکہ زکوٰۃ پیداوار میں سے ادا کی جاتی ہے، اس لیے اس کی ذمہ داری پیداوار کے مالک پر ہے، جبکہ ابوحنیفہ زکوٰۃ کی بنیاد کی طرف اشارہ کرتے ہیں، جو خود زمین کی پیداواری صلاحیت ہے۔158

On the other hand, the majority is of the opinion that zakah is charged to the renter, on the grounds that zakah is a levy on the output and not on the land. Consequently, the owner of the output is responsible for zakah. It becomes obvious to us, along with Ibn Rushd, that there is a difference in the philosophy of zakah. Is it on the land or on the output, or maybe on both together? There seems to be no one who mentions that zakah could be on both land and output together, although this looks to be the truth of the matter. When the owner is the same as the farmer, the problem does not exist, but when the owner and the farmer are different persons, the majority argues that since zakah is paid out of the output it is responsibility of the person who owns the output, while Abu Hanifah refers to the basis of zakah, which is the growth of the land itself.158

ابن قدامه د اکثریت نظر ته ترجیح ورکوي. هغه د ابو حنیفه موقف ته اعتراض کوي او وايي: که زکات د ځمکې باندې یوه بار وي، نو باید هغه هم هلته واخیستل شي کله چې ځمکه کرل نه کیږي، په ځانګړې توګه ځکه چې خراج، چې ابو حنیفه یې د زکات ورته ګڼي، د کرلو او حاصل له پامه پرته لګول کیږي. سربیره پر دې، که زکات د ځمکې په اړه وي، نو باید د ځمکې د اندازې له مخې وټاکل شي نه د حاصل د اندازې له مخې. څرنګه چې د دې ویش اړه ده، نو باید د فيء د ویش په شان وي.159 ټولو ته معلومه ده چې زکات د حاصل یوه سلنه ده او باید د نورو زکاتونو په شان ویشل شي، نه د فيء په شان. [159]

Ibn Qudamah prefers the majority's view. He challenges the position of Abu Hanifah, saying that if zakah is a charge on the land, it must be levied even when the land is not farmed, especially since kharaj, considered by Abu Hanifah similar to zakah, is imposed regardless of farming and output. Furthermore, if zakah is on the land, it must be determined according to the amount of land and not the amount of output. As for its dispersement, it must be similar to those of fai'.159 Everybody knows zakah is a percentage of the output and must be dispersed like other forms of zakah and not like fai'.

الرافعی وایی چې کرایه‌دار باید د کرایې له کبله پرته زکات ورکړي، لکه هغه سوداګر چې د دکان د کرایې په تیریدو سره هم باید زکات ورکړي۔160 مګر د الرافعی پر دې قیاس کېدای شي چې څوک اختلاف وکړي، ځکه سوداګر زکات د کال په پای کې ورکوي، د کرایې او نورو لګښتونو له کسر وروسته۔ د زراعت زکات د کال شرط نه لري۔ هغه د حاصل پر وخت واجب کېږي، او که کرایه له حاصل څخه کسر نشي، نو بیا له بل ځای څخه کسر کېدای شي؟ دا انصاف نه ښکاري چې کرایه‌دار هم زکات ورکړي او هم کرایه، پداسې حال کې چې مالک هیڅ ورنه کړای شي۔ عدالت غواړي چې دواړه خواوې د زکات په ورکولو کې شریک وي۔ نه باید یو لوری له دې څخه ځان وژغوري او ټول بار په ناحقه بل ته واچول شي۔ ابن رشد دومره هوښيار دی چې پوهیږي زکات په حقیقت کې په ځمکه او د هغې په حاصل دواړو باندې دی۔

Al Rafi'i says the renter is required to pay zakah regardless of the rent, like a businessman who is required to pay zakah in addition to the rent he might be paying for his store.160 But one may differ with al Rafi'i on this analogy, because the merchant pays zakah at the end of the year after deduction of rent and other costs. zakah on agriculture has no yearly condition. It is due on the harvest, and if rent is not deducted from the harvest where would it be deducted from otherwise? It seems unfair that the renter be asked to pay both zakah and rent while the owner is charged nothing, Justice requires that both parties share in the payment of zakah. Neither should be allowed to escape it while the whole burden is unjustly thrown on the other. Ibn Rushd is intelligent enough to realize that zakah is in fact on the land and its output together.

زما په نظر، هغه کرنکی (زراعت کوونکی) چې کرایه ورکوي، باید ورکړل شوې کرایه د نورو لګښتونو او پورونو سره یوځای له حاصل څخه کم کړي، او کله چې پاتې حاصل نصاب ته ورسیږي، نو په هغه باندې زکات ورکړي. خو ملک (د ځمکې خاوند) باید په خپل هغه برخه باندې زکات ورکړي چې د ځمکې له ودې (ګټې) څخه ده، یعنې په دې حالت کې ټوله هغه کرایه چې هغه یا هغه ترلاسه کوي، که نصاب ته ورسیږي. زکات د هغه نرخ له مخې حسابیږي چې په حاصل باندې پلی کیږي، یعنې لس سلنه یا پنځه سلنه. ملک (د ځمکې خاوند) یقینا اجازه لري چې له کرایې څخه هغه لګښتونه کم کړي چې شاید ورسره مخ شي، لکه د ځمکې مالیات، د نورو لګښتونو او پورونو سره یوځای.

حنفی فقها د زکات د وجوب لپاره یوه شرط لري، هغه دا چې ځمکه د خراجي ځمکې نه وي. که د ځمکې مالک د خپلې ځمکې خراج ورکوي، نو زکات باید وبخښل شي. بل لوري ته، د علماؤ اکثریت په دې نظر دی چې مسلمانان باید د خپلې کرنې زکات ورکړي، پرته له دې چې په ځمکه خراج واجب وي یا نه.

Hanafites have a condition for zakatability, which is that land must not be kharaji land. If the owner pays kharaj for his land, zakah must be waived. On the other hand, the majority of scholars believe that Muslims must pay zakah on their agriculture, regardless of whether kharaj is obligated on the land or not.

ځمکې کیدای شي په دوو ډولونو وویشل شي: د عُشري ځمکې، یعنی هغه ځمکې چې په حاصل یې عُشر (د لسم یا شلمې برخې زکات) فرض دی، او د خراجي ځمکې، چې په هغې باندې خراج لازم دی۔

Lands may be classified as either 'ushri, i.e. lands on whose output 'ushr (the zakah of ten or five percent) is due, or kharaji, on which kharaj is due.

ابو عبید د عشری ځمکو په توګه لاندې ځمکې ذکر کوي:

Abu 'Ubaid lists the following as 'ushri lands:

لومړی، ټول هغه ځمکې چې د مالکانو په اسلام منلو سره اسلامي شوې، لکه مدینه، یمن او بحرین.

First, all lands whose owners accepted Islam, as in Madinah, Yemen, and Bahrain.

په دې سره مکه هم شامله شوه، ځکه چې که څه هم لنډ جګړه وشوه، پیغمبر ﷺ

To this Makkah is added, because although there was brief fighting, the Prophet (p)

هغوی د مکې والاو د ځانونو او مالونو ساتنه وکړه. دویم، هغه ځمکې چې د جنګ په ذریعه ترلاسه شوې وې او فاتحینو مسلمانانو کې ویشل شوې، وروسته له هغې چې د قرآن په حکم سره پنځمه برخه جلا کړل شوه. ویشل شوې څلورم برخه د عُشري ګڼل کېږي، ځکه چې ملکیت مسلمانانو ته لیږدول شوی دی. دریم، هغه ځمکه چې د چا ملکیت نه وي او دولت یې افرادو ته د کرلو لپاره ورکړې وي، او څلورم، هغه بې کاره ځمکه چې مسلمانان یې بیرته آباد کړي. دا ډول ټولې ځمکې په احادیثو کې یادې شوي دي، او د قرآن او سنت د زکات د احکامو له مخې ټولې زکات وړي.161

protected the persons and properties of the Makkans. Second, lands acquired by fighting and distributed among the Muslim conquerors, after one-fifth had been set aside as prescribed by the Qur'an. The distributed four-fifths is considered 'ushri because ownership has been transferred to Muslims. Third, land not owned by anyone and given by the state to individuals to farm, and fourth, land not in use that is reclaimed by Muslims. These sorts of lands are all mentioned in sayings, and are all zakatable, according to the tenets of zakah in Qur'an and Sunnah.161

ابو عُبید د خراجي ځمکو تعریف داسې کوي: "هغه ځمکې چې یا په جګړه فتح شوې وي، خو د مسلمان فاتحینو تر منځ نه وې ویشل شوې، بلکې په ځایي کروندګرو پاتې شوې وي (لکه د عراق، فارس، شام، مصر او شمالي افریقا ځمکې)، یا هغه ځمکې چې خاوندان یې د هغو تړونونو له مخې چې دې موضوع ته یې ټاکلې ماده شامله وه، د اسلامي دولت د واک لاندې راغلي وي (لکه د عربي ټاپوګانې سویلي سر ځینې سیمې، فارس ځینې سیمې او ځینې ارمني سیمې). پر دې ځمکو هر ډول مالیه چې ولګول شي، ته خراج وایي، او د دولت بودیجې ته ځي، ترڅو د مسلمانانو د عمومي ګټې لپاره مصرف شي."162

Abu 'Ubaid defines kharaji lands as "lands that are either conquered in war, but left in the hands of local farmers instead of being confiscated and distributed among the Muslim conquerors, (like the lands of Iraq, Persia, Syria, Egypt, and North Africa) or land whose owners entered under the authority of the Islamic state as a result of treaties that included a clause to this effect (such as some areas in the southern tip of the Arabian Peninsula, some areas in Persia, and certain Armenian areas). Whatever taxes are imposed on these lands is called kharaj and goes to the state budget, to be spent for the general interest of Muslims.162

ابوعبید کی مراد مفتوحہ زمینوں سے وہ زمینیں ہیں جن کے باشندے مسلمانوں کے ساتھ جنگ میں مغلوب ہو گئے ہوں۔ ایسی زمینوں کے ساتھ قرآن{ الانفال: 41 }163 اور سنت164 کے مطابق معاملہ کیا جاتا ہے، جو تقاضا کرتے ہیں کہ ملکیت پوری مسلم امت کی طرف منتقل ہو، یعنی حاضر اور آنے والی نسلوں کی طرف، جس کی نمائندگی اسلامی ریاست کرتی ہے۔ یہ پالیسی حضرت عمرؓ کے دور میں بڑے پیمانے پر نافذ کی گئی، اس لیے ان کا زمانہ اس عمل کے دوران پیش آنے والی باریک تفصیلات سے بھرپور ہے۔ فقہاء اس اصول کو ظاہر کرنے کے لیے "جمیع مسلمانوں کا وقف" کی اصطلاح استعمال کرتے ہیں، یعنی یہ زمین تمام مسلمان نسلوں کے فائدے کے لیے امانت بن جاتی ہے، اور اس پر ہر سال ایک ٹیکس عائد کیا جاتا ہے۔ یہ ٹیکس، جسے خراج کہا جاتا ہے، ریاست کے خزانے میں ادا کیے جانے والے زمین کے کرایے کی طرح ہے، اور اپنی کرایہ کی نوعیت کی وجہ سے یہ معاف نہیں ہوتا، خواہ زمین کی ملکیت مسلمانوں کی طرف منتقل ہو جائے یا خود استعمال کرنے والے اسلام قبول کر لیں۔165

Abu 'Ubaid means by conquered lands, those lends whose people were defeated in war with Muslims. Such lands are treated in accordance with the Qur'an163 and Sunnah,164 which require that ownership be transferred to the whole Muslim society, present and future generations, as represented by the Islamic state. This policy was applied en masse at the time of 'Umar, making his era rich in the minute details that arise in application. Jurists use the term "waqf for all Muslims" to express the principle that the land becomes a trust for the benefit of all Muslim generations, whereby a tax is levied on it on yearly basis. This tax, called kharaj, is like rent of the land paid to the treasury of the state, and is not waived even if ownership of the land is transferred to Muslims or if the users themselves convert to Islam, because of its nature as rent payment.165

اکثرو علماؤ، پکښې مالک، الشافعی او احمد هم شامل دي، دا عقیده لري چې د خراجي ځمکو پلورل جائز نه دي، ځکه چې دا وقف (امانت) دي. عمر د عتبه بن فرقد څخه پوښتنه وکړه ځکه چې هغه ډیري خراجي ځمکې اخیستې وې: «تا دا له چا څخه واخیستې؟» عتبه ځواب ورکړ: «له هغو خاوندانو څخه.» کله چې د مدینې خلک راټول شول، په کښې مهاجرین او انصار هم شامل وو، عمر عتبه ته وویل: «دا هم هغه خاوندان دي. ایا تا له دوی څخه اخیستې ده؟» هغه وویل: «نه». نو عمر وفرمایل: «هغه ځمکه بیرته هغه چا ته ورکړه چا څخه چې دې اخیستې ده، او خپل پیسې واخله.»171

The majority of scholars, including Malik, al Shafi'i and Ahmad, believe kharaji lands cannot be sold because they are waqf (trust). 'Umar questioned 'Utbah bin Farqad because he bought a lot of kharaji land, "From whom did you buy it?" "From its owners," 'Utbah answered. When the people in Madinah gathered, including migrants and supporters, 'Umar told 'Utbah, "These are the owners. Did you buy It from them?'' He said "No" Then 'Umar replied, "Return it to whomever you bought it from and take back your money."171

بعض علماء د خراجي ځمکې میراث او پلورل تایید کوي، په دې شرط چې پیرودونکي د هغې خراج ورکولو ته دوام ورکړي. نور ځینې علماء یوازې د اصلي غیر مسلم مالکینو څخه د دې ډول ځمکې اخیستل جایز ګڼي۔ روایت دی چې ابن مسعود رضی الله عنه د یوه فارسي څخه یوه ټوټه ځمکه واخیسته او ژمنه یې وکړه چې د هغې خراج به ورکوي۔172

Some scholars approve of the inheritance and sale of kharaji land, provided that the buyers continue paying its kharaj. Some others allow purchasing this kind of land only from the original non-Muslim holders. It is reported that Ibn Mas'ud bought a piece of land from a Persian and pledged to pay its kharaj.172

ابن قدامه وضاحت کوي: «که څه هم د داسې ځمکې پېرل جائز وي، خو پېرودونکي باید هغه خراج ورکړي چې پلورونکو باندې لازم شوی وو. نو دا پېرود په حقیقت کې د ځمکې د نیولو انتقال دی، پرته له دې چې د ملکیت حقیقي انتقال وشي.»

Ibn Qudamah points out, "Even if purchasing this kind of land is permitted, buyers have to continue the payment of kharaj that was imposed on the sellers. This purchase then is actually a transfer of holding the land, without a real transfer of ownership.

کله چې ابن مسعود د دې شرط ایښودلو لپاره چې پیرودونکی خراج ورکول دوام ورکړي، دا قرارداد د کرایې یوه ډول وګرځاوه، نه د پلورنې.173

When Ibn Mas'ud set the condition that the buyer continue paying kharaj, he made this contract a form of rent and not a sale."173

دا څرګنده ده چې د خراج ځمکې د ټولې مسلمانې امت ملکیت دي. د ځمکې د تصرف لېږدول له یوه کس څخه بل ته د ملکیت لېږدول نه شي ګڼل کېدای. هغه خراج چې ځمکې ته لګول کېږي د هغه کرایې په څېر دی چې ملکیت لرونکي ته ورکول کېږي، کوم چې د اسلامي دولت په توګه ښودل کېږي، او دا کرایه د عامه ګټو لپاره کاروي، پشمول د خراجي ځمکو د مخکښي ګټې ښه کول. که چېرې د خراجي ځمکو لرونکي مسلمانان شول، یا که چېرې دا تصرف مسلمانانو ته ولېږدول شي، خراج په خپل حال پاتې کېږي. په دې کې د اسلامي فقیهانو تر منځ هیڅ اختلاف نشته، ځکه هیڅ څوک داسې کرایه معاف کولو واک نه لري چې د ټولو مسلمانو نسلونو ملکیت ده.

It is obvious that kharaj lands belong to the whole Muslim nation. A transfer of holding of the land from one person to another cannot be considered a transfer of ownership. Kharaj imposed on the land is like a rent paid to the owner, as represented by the Islamic state, which uses this rent to serve public interests, including improving the productivity of kharaji lands. If the holders of kharaji land became Muslim, or if the holdings transfer to Muslims, kharaj remains undisturbed. On this Muslim jurists have no differences, because no one has the authority to waive such a rent that belongs to all Muslim generations.

سوال دا پیدا کیږي چې خراجي ځمکې—د هرې سببې له امله—چې د زکات مکلف مسلمانان یې لري، ایا دا مسلمانان باید خراج او زکات په یوځای ورکړي، که دې یو له دواړو څخه معاف شي ترڅو په یوې ځمکې باندې دوه ماليې ورنکړي؟ ابو حنیفه او د هغه شاګردان داسې فیصله کوي چې د خراجي ځمکې حاصل له زکات څخه معاف دی. دوی د کرنې د زکات وړتیا لپاره دا شرط ټاکي چې ځمکه باید خراجي نه وي. ابو عبید د الليث څخه، او ابن ابي شیبه د الشعبي او عکرمه څخه روایت کوي چې خراج او عشر باید په یوې ځمکې باندې یوځای نه شي.174

A question arises about kharaji lands which--for any reason--are held by Muslims who are subject to zakah. Are these Muslims required to pay kharaj and zakah simultaneously, or must one of them be waived in order to avoid paying two taxes on the same land? Abu Hanifah and his disciples decide that the output of kharaji land is exempt from zakah. They set for the zakatability of agriculture the condition that the land must not be kharaji. Abu 'Ubaid reports from al Laith and Ibn Abi Shaibah from al Shabi and 'Ikrimah that kharaj and 'ushr must not be combined on the same land.174

لومړی، ابن مسعود د نبي ﷺ څخه روایت کوي: "د مسلمان په ځمکه کې عشر او خراج یوځای نه وي واجب."175

Firstly, Ibn Mas'ud reports from the Prophet (p) " 'Ushr and kharaj must not be due together on a Muslim's land."175

دویمه، ابوهریره د خدای د پیغمبر څخه روایت کوي، چې هغه وفرمایل: "عراق به د خپلو درهمو او د کیلو (پیمانې) خوړو زکات ورنکړي، شام به د خپلو کیلو خوړو او دیناروزکات ورنکړي، مصر به د خپلو کیلو خوړو او دیناروزکات ورنکړي، او تاسو به بیرته هغه ځای ته ستانه شئ چیرته چې له مخکې څخه وئ." ابوهریره وایي: "پیغمبر ﷺ دا خبره درې ځلې وفرمایله: زما غوښه او وینې شاهدي ورکوي." دا حدیث د مسلم او ابوداود له خوا روایت شوی دی۔ [176] دا قول، چې په کې پیغمبر ﷺ د راتلونکو زمانو د خلکو دا نه ادا کولو خبر ورکوي، دا ښیي چې دې حقونو سره مراد خراج دی، نه عشر، ځکه عشر یوازې په حاصل باندې وي، په داسې حال کې چې خراج یا پیسې وي یا د کیلو یو ټاکلی مقدار خوراک۔

د اکثرو فقیهانو دلیلونه هم د صحت او دلالت له پلوه واضح او قوي دي. حنفیان نشي کولای دې ته اعتراض وکړي، او هغه معافیت چې دوی یې وړاندیز کوي، نه منل کیږي. ابن المبارک د دې دلیلونو په کتلو وروسته وویل: «آیا هغه څه چې الله وایي پرېږدو او د ابو حنیفه خبره ومنو؟» اکثر علماء د حنفیانو دلیل په لاندې ډول رد کوي:

The arguments given by the majority of jurists are clear cut and strong, both in their authenticity and their indication. The Hanafites cannot challenge them, and the waiver of zakah they suggest is not accepted. Ibn al Mubarak, after looking at this evidence, comments, "Should we leave what God says for what Abu Hanifah says?" The majority of scholars disprove the argument of the Hanafites as follows:

پههلومړی، دا خبره چې «عشر او خراج نه باید یو ځای شي» د امام نووي په وینا غلط ده او په اتفاق سره ضعیفه ده. په سلسله کې یحییٰ بن عنبسه یوازې د ابوحنیفه څخه، هغه د حماد څخه، هغه د ابراهیم څخه، هغه د علقمه څخه، هغه د ابن مسعود څخه، هغه د نبي ﷺ څخه روایت کوي. امام بیهقي وايي چې دا خبره ابوحنیفه د حماد څخه، هغه د ابراهیم څخه د ابراهیم خپله خبره په توګه روایت کړې ده. یحییٰ په غلطۍ سره دا خبره نبي ﷺ ته منسوبه کړې ده. یحییٰ په ښکاره توګه ضعیف پیژندل شوی دی، ځکه چې هغه باوړ کړي کسانو ته غلط خبرې منسوبوي. امام سیوطي په «اللآلي» کې له ابن حبان او ابن عدي څخه نقل کړي: «دا خبره غلطه ده، یحییٰ یې روایت کړی، چې دروغجن دی.»183

Firstly, the saying "Ushr and kharaj must not be combined" is according to al Nawawi, false and unanimously graded weak. In its chain, Yahya bin 'Anbasah singly narrates from Abu Hanifah from Hammad from Ibrahim from 'Alqamah from Ibn Mas'ud from the Prophet (p). Al Baihaqi says this saying is narrated by Abu Hanifah from Hammad from Ibrahim as being Ibrahim's own statement. Yahya mistakenly connects it to the Prophet. Yahya is openly known as weak, because he attributes to trustworthy individuals false sayings. Al Suyuti in al La'ali quotes Ibn Habban and Ibn 'Adiy, "This saying is false, narrated by Yahya, who is a liar."183

دوهم، امام نووي د ابوهريره رضي الله عنه د هغه قول په اړه چې پيل يې دي: «عراق به (د درهمونو زکات) منع کړي...» وايي: «په دې قول کې دوه مشهورې تفسيرې دي: يو دا چې هغوي به مسلمانان شي او نو جزيه به له مينځه لاړه شي، او بل دا چې دومره ناورين او بدمرغي به راشي چې خلک به له هغه حقونو چې پر دوی لازم دي انکار وکړي. دا قول د عشر د نه لازميدو معنا نه لري، ځکه دا د سره زرو او سپينو زرو په زکات باندې خبرې کوي. که د دې معنا د عشر له مينځه تللو وي، نو بايد د ټول زکات له مينځه تلل هم وي.»184

Secondly, al Nawawi says about the saying from Abu Hurairah which begins, "Iraq will prevent . . . .", "There are two famous interpretations of this saying, namely that they will become Muslims and therefore jizyah will be eliminated or that there will be so many disasters and so much misery that people will refuse to pay the dues obligated on them. This saying does not mean non-obligation of 'ushr, because it speaks about zakah due on gold and silver. If it implies the elimination of 'ushr, it must also mean the elimination of all zakah.184

د اسلامي نړۍ نقشه نن وګورو، ترڅو وګورو چې د مصر، شام، عراق او نورو هېوادونو خارجي ځمکو ته څه شوي دي. ایا دوی لا هم خارجي دي؟

Let us look at a map of the Muslim world today to see what has happened to kharaji lands in Egypt, Syria, Iraq, etc. Are they still kharaji?

بسیاری از متأخرین حنفی فقها اعلان کوي چې د سوریې او مصر ځمکې نور خراجي نه دي، ځکه چې د مالکانو له مړینې وروسته دغه ځمکې بیرته بیت المال ته ورپاتې شوې، او هغه پلورل چې د دولتي خزانې له خوا ترسره شوي، بشپړ او قطعي دي، پرته له خراج څخه.190 په دې بنسټ، که خراج له منځه ولاړ شي، نو د مسلمانانو په زراعت باندې د زکات په توګه عشر واجب کیږي. د ځمکې په ملکیت باندې د ملکیتي مالیې اخیستل د ټولو عصري دولتونو عام رواج دی، پرته لدې چې ځمکه عشري وي یا خراجي. له همدې امله، یوازینۍ مناسبه لاره دا ده چې د مسلمانانو په ټولو ځمکو باندې، که چېرې حاصل نصاب ته ورسیږي، عشر ولګول شي، سربیره پر هغه ملکیتي مالیې چې په ټولو ځمکو اخیستل کیږي.

Many late Hanafite jurists declare that the lands of Syria and Egypt are no longer kharaji, because upon the deaths of their owners those lands were returned to the treasury, and any selling that took place by the state treasury is complete and final, without kharaj.190 Accordingly, if kharaj is eliminated, 'ushr is obligated as the zakah on Muslim agriculture. Real estate taxes on agricultural land are the common practice of all modern states, regardless of whether the land is 'ushri or kharaji. Consequently, the only suitable solution is to impose 'ushr on all land owned by Muslims if the output reaches nisab, in addition to the real estate tax levied on all lands.

ډاکټر احمد ثابت عویده وایي: "موږ باید هغه توپیر ته مراجعه وکړو چې مسلمانانو د زراعتي عاید او د غیر منقول اموالو (املاکو) عاید ترمنځ کړی و، کله چې دوی خراج له زکات څخه جلا کړ. دا توپیر د نن ورځې د عاید د سرچینې د توپیر لپاره د مالیې د بنسټ جوړوي. ډیری هیوادونه نن د غیر منقول اموالو د عاید مالیه د زراعتي عاید له مالیې څخه بیله اخلي. د فقیهانو اکثریت خراج د غیر منقول عاید مالیه ګڼي، پداسې حال کې چې د فصلونو زکات د زراعتي عاید مالیې ته ورته دی. هغه مسلمان چې د غیر مسلم ملکیت ځمکه کرني کوي، باید د خپل حاصل زکات ورکړي، سربېره پر هغه خراج چې مالک ورکوي. په ورته ډول، هغه مسلمان چې د خراجي ځمکې مالک وي او په هغې کرنه کوي، باید د عشر سربېره خراج هم ورکړي."191

Dr. Ahmad Thabit Awaidah says "We are supposed to refer to the distinction Muslims made between agricultural income and real estate income when they separated kharaj from zakah. This distinction constitutes the base for the contemporary distinction of the source of income in taxation. Many countries today have taxes on real estate income different from the taxes on agricultural income. The majority of jurists consider kharaj a tax on the real estate income, while zakah on crops is like a tax on the agricultural income. A Muslim who farms land owned by a non-Muslim must pay zakah on his output, in addition to kharaj paid by the owner. By the same token, a Muslim who owns and farms kharaj land must pay 'ushr as well as kharaj."191

پس د حنفیانو دلیلونه رد کولو او د اکثریت نظر تأیید کولو وروسته، مرحوم شیخ محمود شلتوت او محمد علي السایس لیکي: «کله چې موږ پوه شو چې عشر پر مسلمانانو دینې فریضه ده او خراج د ټولنې د اړتیاوو د پوره کولو لپاره په اجتهاد سره رامنځته شوې فریضه ده، نو موږ کولی شو د دولت هغه حق درک کړو چې د عامه اړتیاوو د پوره کولو لپاره، د هغو مالیاتو سربېره چې خدای پر مسلمانانو لګولي دي، پر مسلمانانو او غیر مسلمانانو مالیات ولګوي. د خراج لګول د زکات له معافیت معنا نه لري، ځکه چې زکات د قرآن او سنت له مخې فرض دی.»192

After disproving the evidence of the Hanafites and supporting the majority's view, the late Shaikh Mahmud Shaltut and Muhammad al Sayes write, "Once we note that 'ushr is a religious obligation on Muslims and kharaj is an obligation by ijtihad created to finance the needs of the Muslim community, we can understand the state's right to impose taxes on Muslims and non-Muslims in order to satisfy public needs, in addition to what God imposed on Muslims. The levying of kharaj does not mean an exemption from zakah, which is obligated by Qur'an and Sunnah."192