خدای تعالی د مسلمانانو لپاره سوداګرۍ او ګټې ترلاسه کولو ته اجازه ورکړې ده، په دې شرط چې دوی د هغو توکو سوداګرۍ ونه کړي چې په اسلام کې منع دي، او په خپلو معاملو کې اخلاقي ارزښتونه، لکه صداقت، رښتینولی او مهرباني وساتي.

God makes it lawful for Muslims to engage in business and to make profit, provided they do not indulge in trading commodities that are prohibited in Islam, and that they observe ethical values is their transaction, such as honesty, truthfulness, and kindness.

همدارنګه، د سوداګریزو معاملو او بوختیاوو دې د خدای یادولو، یا د هغه له خوا ټاکل شوو روحاني او مادي مسؤلیتونو په پوره کولو کې خنډ نه شي.1

Also, business engagements must not be a hindrance to the remembrance of God, or the fulfillment of spiritual and material obligations prescribed by Him.1

څرنګه چې سوداګري کول جائز دي، ډیری احادیث د یتیمانو سرپرستانو ته دا حکم کوي چې د یتیمانو مال په سوداګرۍ کې واچوي، ترڅو د زکات په تکراري ورکولو سره له منځه ولاړ نه شي. دا عادي خبره ده چې د هر ملت د مال یوه برخه په سوداګرۍ او تجارتي تبادلو کې کارول کیږي، او تعجب نه دی چې اسلام د سوداګرۍ او تجارت کې لګول شوي مال او هغه عاید چې له دې څخه ترلاسه کیږي، باندې زکات مقرر کړی دی. د پیسو د زکات په شان، د سوداګرۍ زکات هم د خدای تعالیٰ د نعمتونو په مقابل کې د شکر ادا کولو یوه ب ه ډول دی، چې د هغه هغو بندګانو ته پاملرنه کیږي چې اړتیا لري.

Since practicing trade is lawful, several sayings ordain the guardians of orphans to invest orphans, wealth in trade so that it is not exhausted by the repetitive payment of zakah. It is normal that a part of the wealth of any nation is used in trade and business exchange, and it is no wonder that Islam prescribes zakah on assets invested in business and commerce as well as on the income derived therefrom. Like zakah on money, zakah on business is an expression of thankfulness to God for His bounties by caring about those of His servants who are in need.

اسلامي فقه د دې ډول زکات تفصیلاتو ته ځانګړې پاملرنه کوي. فقها د سوداګرۍ سامان ته «عروض التجارة» وایي،2 او دا هغه ټول توکي دي چې د ګټې په موخه د بیا پلورلو لپاره ترلاسه شوي وي، پرته له نقدو پیسو او مایع مالي شتمنیو څخه. دا تعریف ماشینري، فرنیچر، جامې، خوراکي توکي، زیورات، څاروي، نباتات، ځمکه، ودانۍ او نور ټول شیان شاملوي. ځینو فقها عروض التجارة داسې تعریف کړی دی: هر هغه شی چې انسان د ګټې لپاره د پلورلو په موخه پېری.3 هر مسلمان چې د زکات د کال په پای کې د نصاب په اندازه یا له هغې زیات د سوداګرۍ سامان ولري، هغه باید د دې زکات حق په سلو کې دوه نیم فیصده ورکړي. دا زکات په اصلي سرمایې او هغه زیاتوالي باندې لګول کیږي چې د اصلي سرمایې څخه پورته راځي.

Islamic jurisprudence addresses itself to the details of this kind of zakah. Business inventory is called by jurists 'urud al tijarah,2 which means any commodities obtained for the purpose of resale for profit, except liquid monetary assets. This definition includes machinery, furniture, clothing, foodstuffs, ornaments, jewelry, livestock, plants, land, buildings, etc. Some jurists define 'urud al tijarah as anything that one buys in order to sell for profit.3 A Muslim who owns business inventory equal to nisab of money or more at the end of a zakah year must pay its due zakah at the rate of two-anda- half percent. This zakah is levied on the principal and increments accruing above the principal.

دا څپرکی څلور برخې لري. لومړۍ برخه د سوداګرۍ د توکو په اړه د زکات د واجب کیدو بیانوي، دوهمه برخه د هغو کسانو دلیلونه رد کوي چې په سوداګرۍ زکات نه واجبوي، دریمه برخه د دې ډول زکات شرطونه بیانوي، او څلورمه برخه د سوداګرۍ د توکو د زکات ورکولو طریقې بیانوي.

This chapter has four sections, The first deals with the obligation of zakah on business inventory, the second disproves the arguments of those who do not obligate zakah on business, the third section describes the conditions for this kind of zakah, and section four deals with the methods of paying zakah on business inventories.

د دې واجب کېدو دلیل د اسلام د شریعت څلور اصلي سرچینې دي:

Evidence of this obligation is taken from the four sources of Shari'ah in Islam:

قرآن، سنت، اجماع او قیاس۔

Qur'an, Sunnah, ijma and analogy.

اللہ تعالیٰ فرماتا ہے: «اے ایمان والو! اپنی پاکیزہ کمائی میں سے خرچ کرو، اور اُس میں سے جو ہم نے تمہارے لیے زمین سے پیدا کیا ہے۔»⁴ امام بخاری اپنی صحیح کے کتاب الزکاۃ میں، صدقہ کے باب کے تحت، دستکاری اور تجارت پر صدقہ کے عنوان میں یہ بتاتے ہیں کہ یہ صدقہ اس آیت کے مطابق لیا جاتا ہے: «اے ایمان والو! اپنی پاکیزہ کمائی میں سے خرچ کرو۔»⁵ امام طبری فرماتے ہیں: «اپنی معاشی سرگرمی، جیسے تجارت، صنعت، یا سونے اور چاندی کی کمائی کی پاکیزہ چیزوں میں سے زکوٰۃ ادا کرو۔» وہ کئی سندوں سے مجاہد سے بھی روایت کرتے ہیں کہ «پاکیزہ کمائی» سے مراد تجارت کرنا ہے۔⁶ امام جصاص اپنی کتاب أحکام القرآن میں کہتے ہیں: «ہمارے اسلاف میں سے ایک گروہ، جن میں حسن اور مجاہد شامل ہیں، اللہ تعالیٰ کے فرمان "پاکیزہ کمائی" کی تفسیر تجارت سے کرتا ہے۔ تاہم، ان الفاظ کا عمومی مفہوم دوسری معاشی سرگرمیوں سے حاصل ہونے والے تمام مال کو بھی شامل ہے۔»⁷ امام ابوبکر بن العربی کہتے ہیں: «ہمارے علماء اللہ تعالیٰ کے فرمان "جو تم نے کمایا" کی تفسیر تجارت کے ذریعے کمائی گئی چیزوں سے کرتے ہیں، اور "جو ہم نے تمہارے لیے زمین سے پیدا کیا" کی تفسیر کھیتی باڑی کے ذریعے حاصل کی گئی چیزوں سے کرتے ہیں۔» یہ بات ملحوظ رہے کہ کمائی زمین سے بھی حاصل ہو سکتی ہے اور انسانی محنت سے تجارت، صنعت، شکار اور جنگ میں حاصل ہونے والے مالِ غنیمت سے بھی۔ چونکہ اللہ تعالیٰ نے ان تمام کمائیوں میں سے غریبوں کو دینا فرض کیا ہے، اس لیے تجارت بھی اس سے مستثنیٰ نہیں اور اس کی کمائی بھی زکوٰۃ کے قابل ہے۔⁸ امام رازی واضح کرتے ہیں کہ آیت کا ظاہری مفہوم یہ ہے کہ انسان جو بھی مال کماتا ہے اس پر زکوٰۃ واجب ہے، جن میں تجارتی سامان، سونا چاندی اور مویشی سب شامل ہیں، کیونکہ یہ سب کمائے جاتے ہیں۔⁹ اس کی تائید اس آیت سے ہوتی ہے: «اُس کا مال اور اُس کی کمائی اُس کے کام نہ آئی۔»¹⁰ یہاں «اُس کی کمائی» سے مراد تجارت سے جمع کیا ہوا مال ہے۔

God says, "O ye who believe, give of the good things which ye have honorably earned, and of the fruits of the earth which we have produced for you."4 Imam Bukhari indicates in his chapter on zakah in his correct collection5 under the section on sadaqah on crafts and business that this sadaqah is taken in accordance with the verse, "O ye who believe, spend out of the good things which ye have earned," Imam al Tabari comments, "Pay zakah out of the good things you earn in your economic activity, such as business, industry, or gold and silver," He also reports through several chains, from Mujahid, that the words "good things you have earned" means by making trade.6 Imam al Jassas, in his Ahkam al Qur'an, says "It is reported that a group of our predecessors explain God's words 'good things you have earned' as through trade. These include al Hasan and Mujahid. However, the general implication of the words covers also all assets earned by other economic activities,"7 Imam Abu Bakr bin al 'Arabi says that "Our scholars interpret the words of God 'that you have earned' as things earned by means of trade, and the words 'that we have produced from the earth for you' as things earned by means of agriculture." It should be noted that earnings may come either from the earth or from human effort in trade, industry, hunting and booty obtained in war. As God ordains the rich to give the poor out of all these earnings, trade is no exception and its earnings are also zakatable.8 Imam al Razi points out that the obvious meaning of the verse is that zakah is obligated on every asset human beings earn, including trade assets, gold and silver, and livestock, since all these are earned.9 This is supported by the verse that reads "No profit to him from all his wealth and earnings."10 "His earnings" are his accumulations from trade.

ابوداود د سمرہ بن جندب څخه روایت کوي چې "نبي ﷺ به موږ ته امر کاوه چې هغه څه چې د پلورلو لپاره مو لري، د صدقې (زکات) په توګه ورکړئ."16 د "امر" کولو معنا د "واجب کولو" ده، او دا څرګنده ده چې "صدقه" د زکات معنا لري، په ځانګړې توګه کله چې د "ال" معرفه ورسره راغلې وي. الدارقطني د ابوذر څخه روایت کوي چې "ما له رسول الله ﷺ څخه اوریدلي چې فرمایل: اوښانو کې زکات دی، رمو کې زکات دی، او جامو او کورني سامانونو کې زکات دی."17 پر دې کې هیڅ اختلاف نشته چې د شخصي یا کورنۍ کارونې جامې او کورني سامانونه معاف دي، یعنی دې حدیث کې یادې شوې جامې او کورني سامانونه د پلورلو لپاره د سوداګرۍ موجودې ته اشاره کوي. دا د هغو عمومي احادیثو سربیره ده چې هر ډول مال باندې بې له توپیره زکات واجبوي، لکه "خپل مال باندې زکات ورکړئ."18 یادونه کیږي چې د سوداګرۍ موجودي هغه لومړني ډول مال دی چې د احادیثو کې د "مال" کلمې لاندې راځي، ځکه سوداګرۍ موجودي عمومي دي او هر هغه څه شامل کیدای شي چې د پلورلو لپاره پیرودل شوي وي.19

Abu Daud reports from Samurah bin Jundub that " the Prophet (p) used to order us to pay al sadaqah out of what we have for sale."16 To "order" implies to "obligate" and it is clear that sadaqah means zakah, especially when it is preceeded by the definite article "al". Al Daraqutini reports Abu Dharr "I heard the Messenger of God (p) saying 'Camels are zakated, lambs are zakated, and clothes and housewares are zakated.'"17 There is no disagreement that clothes and other housewares for personal or household use are exempt, which means that housewares and clothes mentioned in this saying refer to business inventory for resale. This is in addition to the general sayings that obligate zakah on all kinds of wealth without discrimination, such as "give zakah on your wealth."18 It is noted that trade inventory is the first kind of wealth that comes under the word "mal" used in sayings, because trade inventory is general and may include anything purchased for sale.19

ابو عبید د عبدالقاری څخه روایت کوي چې: «زه د عمر بن الخطاب په زمانه کې د خزانې مامور مقرر شوی وم. کله چې د زکات راټولولو وخت راځه، هغه به د تاجرانو شتمنۍ حساب کړې، هم هغه شتمنۍ چې حاضره وې او هم هغه چې غایب وې، بیا به یې په ټولو زکات اخیست، له هغو شتمنیو څخه چې حاضرې وې.»⁽²⁰⁾ دا روایت ابن حزم هم په المحلی کې نقل کړی دی، او وایي چې د دې سند صحیح دی. د ابو عمرو بن حماس څخه، هغه د خپل پلار څخه روایت کوي، چې ویې ویل: «عمر زما خوا ته تیر شو او وې ویل: ای حماسه! د خپلې شتمنۍ زکات ورکړه.» ما ځواب ورکړ: زه د څرمنو او کڅوړو پرته بله شتمنۍ نه لرم. عمر وویل: «هغه ارزښت ټاکه او د هغو زکات ورکړه.»⁽²²⁾ د المغني لیکوال دا تبصره کوي چې: «د داسې کیسو ډیرې ورته مثالونه شتون لري، او هیڅ یو له صحابه کرامو دې حکم ته انکار نه دی کړی، چې دا د دې مسئلې په اړه یوډول اجماع ښیي.»23

Abu 'Ubaid reports from 'Abd al Qari, "I was appointed as treasurer at the time of 'Umar bin al Khattab. When the time of collection came, he used to calculate the assets of merchants, both present and absent assets, and then take zakah on them all, out of the assets that were present."20 Reported also by Ibn Hazm in al Muhalla, where he adds that its chain is correct. There is a report from Abi 'Amr bin Hammas, from his father, who said "'Umar passed by me and said, 'Oh Hammas, pay the zakah due on your wealth.' I answered, I have no wealth except hides and bags.' 'Umar replied, 'Evaluate them and pay the zakah due on them.'"22 The author of al Mughni comments that "the likes of such a story are common, and none of the Companions negate this ruling, which implies a sort of ijma' on this matter."23

ابوعبید د ابن عمر رضی اللہ عنہ څخه روایت کوي چې «هغه غلامان او کالي چې د سوداګرۍ لپاره وي، زکات پرې فرض دی».۲۴ البیهقي او ابن حزم د ابن عمر رضی اللہ عنہ څخه روایت کوي چې «د کور کارونې سامان او جامې زکات نه لري، مګر هغه وخت چې د سوداګرۍ لپاره وي». ابن حزم وایي چې دا روایت صحیح دی.۲۵ سربیره پر دې، ابوعبید د ابن عباس رضی اللہ عنہ څخه د سوداګرۍ پر زکات د فرض کیدو روایت هم کوي۔26

Abu 'Ubaid reports from Ibn 'Umar that "Slaves and clothe intended for trade are zakatable."24 Al Baihaqi and Ibn Hazm report from Ibn 'Umar that "There is no zakah on housewares and cloths, except when they are used for trade." Ibn Hazm adds that this is a correct narration.25 Moreover, Abu 'Ubaid also reports the obligation of zakah on trade from Ibn 'Abbas.26

هیڅ داسې روایت نشته چې د صحابه کرامو څخه یو هم د عمر، د هغه د زوی او د ابن عباسؓ د رایې سره مخالفت کړی وي. د زکات راټولول په تجارتي مال باندې د صحابه کرامو په زمانه کې او د تابعینو په دور کې هم دوام درلود. په مخکنۍ څپرکۍ کې مې یادونه وکړه چې عمر بن عبدالعزیز ؓ په صحیح ډول روایت شوی چې هغه خپل یو عامل ته لیکلي وو چې "د مسلمانانو هغه تجار ولټوه چې ستاسو د سیمې څخه تیریږي او د دوی د سوداګرۍ د مالونو څخه د هر ۴۰ دیناره یو دینار زکات واخله، او د هغه څه په اړه هم همدا سلنه پلي کړه چې له دې څخه کم وي تر دې چې ۲۰ دیناره ته ورسیږي." د تابعینو دور او د هغوی وروسته نسلونو فقیهانو متفقه کړي دي چې په تجارتي مالونو زکات فرض دی. دا اجماع ابن المنذر او ابو عبید نقل کړې ده. ابن المنذر لیکي: "د علم خاوندانو په اتفاق سره ویلي دي چې د سوداګرۍ لپاره اخیستل شوي توکي د یو مکمل مالي کال تېرېدو وروسته زکات ور باندې راځي. دا قول د عمر، د هغه د زوی، د ابن عباسؓ، د اوو مشهورو فقیهانو، حسن، جابر بن زید، میمون بن مهران، طاوس، نخعي، ثوري، اوزاعي، شافعي، ابو عبید، اسحاق، ابو حنیفه او د هغه شاګردانو څخه نقل شوی دی." دا د احمد او د مالکي مذهب هم رأی ده. ابو عبید وايي: "ټول مسلمانان په اتفاق سره وایي چې تجارتي مال زکات ور باندې راځي، او د هېڅ عالم څخه بله رایه نه ده منسوب."28

ابن رشد یادونه کوي چې د سوداګرۍ شتمني هغه مال دی چې د ودې لپاره اړول کیږي، لکه د نورو درې ډوله شتمنیو په څیر چې په اجماع سره د زکات وړ ګڼل کیږي: د کرنیزو محصولاتو، څارویو، او سرو زرو او سپینو زرو. په دې ډول قیاس روښانه او مناسب دی۔ 31 او د دې مقدمې د ملاتړ دلیل دادی: د سوداګرۍ شتمنۍ د نغدو پیسو په څیر دي؛ دواړه تبادلې وړ، ارزښتمن او د پانګونې او ودې لپاره تیارې دي. که د سوداګرۍ شتمنیو باندې زکات نه وای فرض شوی، نو شتمن کسان به تل خپل مال د سودا او ذخیرې په شکل ساتلی وای او د زکات د ورکړې څخه د ژغورنې لپاره به یې نغدې پیسې ساتلې ندای۔ 32 دا طبیعي ده چې سوداګر لږې نغدې پیسې وساتي، ځکه ډیرې سوداګریزې معاملې د پور له لارې، یا د بانک لیږد، چیکونو او ډرافټونو له لارې سرته رسیږي۔

Ibn Rushd mentions that trade assets are wealth intended for growth, like the other three forms of wealth that are unanimously considered zakatable: agricultural products, livestock, and gold and silver. Thus the analogy is clear and fitting.31 As for the reasoning that supports this premise, trade assets are like monetary assets. They are exchangeable, valued, and readied for investment and growth. if zakah were not to be imposed on trade assets, rich people would always keep their wealth in the form of merchandise and inventory and avoid keeping cash, to escape the payment of zakah.32 It is natural that businessmen keep little cash, since most business transaction take place through credit or through bank transfers, checks, and drafts.

بیان شوی دی چې مرحوم رشید رضا وایي: د دې مسئلې فلسفه دا ده چې خدای تعالی د بډایانو په مال زکات فرض کړی ترڅو غریبان او محتاجان ومومي او د مسلمانانو او اسلام د ځینو عامه ګټو مصرف پوره شي. زکات دا هدف هم لري چې د ثروت تمرکز د لږو کسانو په لاس کې کم کړي، د هغه اصل سره سم چې دې آیت کې راغلی: { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنكُمْ } . سربیره پردې، دا بډایانو ته د پاکۍ او پاکیزګۍ ګټه ورکوي او دوی ته مرسته کوونکي او مهربانه کېدل زده کوي. د دې ټولو خبرو په پام کې نیولو سره، ایا دا معقوله ده چې سوداګر او کاروباري کسان، چې ښایي د یوې ملت د ثروت ډېره برخه ولري، معاف شي؟33

According to the late Rashid Rida, the rationale for this matter is that God imposed zakah on the wealth of the rich in order to relieve the poor and needy and to pay for some public interests of Muslims and Islam. Zakah also aims at reducing capital concentration in the hands of a few individuals, in accordance with the principle laid down by the verse, "in order that it may not merely make a circuit between the wealthy among you." Moreover, it gives the rich the benefit of purification and sanctification and trains them to be helpful and merciful. With all that in mind, is it reasonable that merchants and businessmen, who may own the bulk of the wealth of a nation, be exempted?33

یو چا ویلی شو چې سوداگرو ته له نورو هرچا څخه ډیر پاکوالي (طهارت) ته اړتیا ده، ځکه چې د دوی د مال د ترلاسه کولو لارې ممکن تل په بشپړ ډول پاکې نه وي. پیغمبر ﷺ

according to al Khattabi (الخطابی)، اهلِ سنت کی عمومی رائے دا ده چې د تجارت د مالونو باندې زکات فرض دی، سوا د ظاهری مذهب د ځينو وروستيو فقيهانو څخه.36 ابن حزم په خپل کتاب المحلی کې دغه نظر غوره کړی دی.37 ځينې علماء چې د زکات د محدودولو خوا ته د مايلتيا لپاره مشهور دي، لکه الشوکانی (الشوکانی) او صدیق حسن خان، هم دغه نظر تاييد کوي. د دوی دلائل په لاندې ټکو کې لنډيز کيدای شي:

According to al Khattabi, Sunnites are generally of the opinion that zakah is obligatory on trade assets,36 except for a few late jurists of the Zahiri school. Ibn Hazm in his al Muhalla adopts this view.37 Some scholars known for their inclination to restrict zakah, such as al Shawkani and Siddiq Hasan Khan support this view too. Their arguments can be summarized in the following points:

لومړی، دوي د دې حدیثونو څخه دلیل نیسي: «په مسلمانانو باندې د خپلو غلامانو او آسونو په اړه زکات فرض نه دی» او «ما تاسو ته د آسونو او غلامانو صدقه معاف کړې ده»۔ د دې ویناوو ظاهري مانا دا ده چې دواړو توکو باندې زکات معاف دی، که دوي د تجارت سامان وي او که نه۔ د اکثریت علماوو ځواب دا دی چې د دې دوو ویناوو په غور مطالعې څخه داسې ښکاري چې دوي هغه غلامان چې د کور په خدمت کې وي او هغه آسونه چې د شخصي سپاري لپاره کارول کیږي، له زکات څخه معاف کوي۔ دواړه داسې اړتیاوې پوره کوي چې د ټولو علماوو په اتفاق له زکات څخه معاف دي۔

Firstly, they draw on the hadiths, "No zakah is obligated on Muslims on their slaves and horses," and I have exempted you from sadaqah on horses and slaves."38 The literal meaning of these sayings is that zakah is waived for these two items, whether or not they are trade inventory. The reply of scholars in the majority camp is that studying these two sayings indicates that they waive zakah on slaves in household service and horses used for personal transportation. Both serve needs that are unanimously exempt from zakah.

دوی دا هم استدلال کوي چې په اصل کې د مسلمان د مال څخه کومه برخه اخیستل حرام دي، تر هغه چې د الله تعالی له لوري د قرآن یا سنت څخه واضح دلیل پرې موجود نه وي. د پیغمبر ﷺ په زمانه کې تجارت کېده، او په تجارت باندې د زکات واجبولو په اړه هیڅ صحیح روایت نشته. او د سمرة او ابوذر څخه روایت شوي قول، دوی وایي چې دا ضعیف دي، نو د زکات د واجبولو لپاره دلیل نشي کېدای.39

Secondly, they argue that in principle it is forbidden to take any part of a Muslim's wealth without clear evidence from God through Qur'an or Sunnah. Trade was practiced in the time the Prophet (p) and there is no correct report obligating zakah on trade. As for the saying from Samurah and Abu Dharr, the argument is that they are weak and must not be used as evidence for obligating zakah.39

امامی فقیهان په دې نظر دي چې زکات په تجارتي شتمنیو باندې واجب نه، بلکې مستحب دی۔42 خو دوی د تجارتي ګټو (سرمایې پرته) لپاره بل حکم لري، وايي چې پر دغو ګټو یو پنځمه برخه واجبه ده۔ دوی دلیل داسې راوړي چې دا آیت "او پوه شئ چې له هغو ټولو غنیمتونو څخه چې تاسو تر لاسه کوئ، یوه پنځمه برخه خدای ته، رسول ته، نږدې خپلوانو ته، یتیمانو ته، بې وسه کسانو ته او مسافرانو ته ده،" د تجارت ټولې ګټې، پټ شوي خزانې او نورې ګټې هم شاملې کوي۔ د تاجر د شخصي او کورنۍ مصارفو له کسر کولو وروسته، تجارتي ګټو باندې دا د یوې پنځمې برخې واجبیت راځي۔ د جواهر الکلام لیکوال لیکي چې "د تجارت، صنعت او کرنې د ګټو پاتې برخې باندې، د ټول کال د ژوند مصارفو له کسر کولو وروسته، یوه پنځمه برخه لګول کیږي۔" هغه زیاتوي: "پدې کې هیڅ اختلاف نشته۔"43 د اوسنیو اصطلاحاتو په ژبه، دا د خالص عاید باندې شل سلنه مالیه ده۔

Imami jurists are of the opinion that zakah is recommended rather than obligated on trade assets.42 They have, however, another prescription for trade earnings (excluding capital), saying that one-fifth is due on those profits. They argue that the verse "and know that out of all the booty that ye may acquire, a fifth share is assigned to God, and to the Apostle, and to near relatives, orphans, the needy, and the wayfarer," covers all earnings from business, buried treasures, and other gains. This obligation of one-fifth on business profits comes after deducting the personal and household expenses of the trader. The author of Jawahir al Kalam writes that "one-fifth is levied on the residual of profits from trade, industry, and agriculture after the deduction of living expenses for the whole year." He adds, "This is not disputed."43 Using contemporary terms, this means a levy of twenty percent on net income.

سني علما استدلال کوي چې دا آیت یوازې هغه مال پورې اړه لري چې په جنګ کې ترلاسه شوی وي، لکه څنګه چې د رسول الله ﷺ له خوا تشریح شوی دی. دا تفسیر د سورة الانفال د آیت د سیاق څخه هم تایید کیږي. که چیرې "غنیمت" عام پرېښودل شي او یوازې د جنګ پورې محدود نه شي، نو د میراث په مال کې به شل سلنه ورکول واجب وي. دا خو په ښکاره توګه د اجماع سره په ټکر کې ده. له همدې امله، "غنیمت" نشي کولی د ټولو ترلاسه شوو ګټو مانا ولري.44

Sunnites argue that this verse refers only to booty acquired in war, as explained by the Messenger of God (p). This interpretation is supported by the context of the verse in sura al Anfal itself. If acquired booty [ghanimah] is left general and not restricted to the case of war, then twenty percent on bequests would be due. This obviously contradicts the ijma'. Acquired booty cannot consequently mean all earned profits.44

تجارت د ګټې د ترلاسه کولو په نیت سره د شیانو تبادله ده.45 د تجارت مال هغه توکي دي چې د ګټې لپاره د پلورلو په موخه ترلاسه کیږي.46 په دې ډول، په تجارت کې دوه عناصر شامل دي: د پیرود یا پلورلو عمل، او د ګټې د ترلاسه کولو نیت.47

Trade is exchange with the intention of making profit.45 Trade assets are commodities obtained for the purpose of selling for profit.46 Thus two elements are involved in trade---the action of buying or selling, and the intention of making profit.47

د یوې شیې د کارونې په نیت اخیستل سوداګري نه ده. هغه توکي چې د شخصي او کورنی کارونې لپاره اخیستل کیږي سوداګریز شیان نه دي. په سوداګرۍ کې دا دواړه عناصر تل سره یوځای باید وي.48

Buying for the intention of using the asset is not trade. items bought for personal and household use are not trade assets. These two elements must always co-exist in trade.48

د یوې توکي د پلورلو د نیت څخه د شخصي کارونې نیت ته بدلون، د هغې د زکات وړتیا باید له منځه یوسي.49

Changing the intention from selling for profit to personal use of an item must remove its zakatability.49

دا د سوداګریزو شتمنیو د تعریف دوه اصلي شرطونه دي. ځینې عالمان یو بل شرط هم زیاتوي، هغه دا چې په یوه زکات کال کې په هیڅ شي باندې دوه ځلې زکات نه وي، ځکه چې پیغمبر ﷺ فرمایلي دي: «په صدقه کې دوه ځلې زکات نشته.» دا دوه ځلې کېدل هغه وخت پېښېږي کله چې یو توکی، د بېلګې په توګه کرنیز ځمکه، د ګټې سره د بیا پلورلو لپاره واخیستل شي، خو سوداګر په خپل ملکیت کې دا ځمکه کرل شي او حاصل پرې واخیستل شي. ډېر عالمان وایي چې په کرنیز حاصل باندې (لسمه برخه) زکات لازمېږي، پداسې حال کې چې نور یوازې د سوداګریزو شتمنیو زکات لازم بولي. که څه هم ځینې عالمان وایي چې په دې حالت کې دواړه زکاتونه باید ولګېږي، خو ډېرې علماګان په دې نظر دي چې دوه ډوله زکات باید یوځای ونه لګېږي، ځکه دا به په زکات کې دوه ځلې کېدل وي.

These are the two main conditions for the definition of trade assets. A few scholars add another condition,50 that there should be no duplication in zakah on any item in one single zakah year,51 since the Prophet (p) said "There should be no duplication in sadaqah."52 Duplication may take place in the case when a commodity, e.g. agricultural land, is purchased for resale with profit, but is cultivated and harvested while in the possession of the merchant. Many scholars suggest that zakah on agriculture (ten percent] is applicable on the produce, while others consider zakah on trade assets alone is applicable. Although a few suggest that the two zakah must apply in this case,53 the majority are of the opinion that the two forms of zakah must not apply together, because that would be duplication in zakah.

د تجارت سرمایې درې ډولونه کیدای شي ولري لاندې ډولونو کې یو:

Trade assets may take one of the following three forms:

1. دا کیدای شي د پلورلو توکي او د پلور لپاره ساتل شوي مال وي، 2. یا د لاس نغدي پیسې یا بانک کې پیسې، 3. یا هغه پورونه او قرضونه چې د وکیلانو او نورو لپاره ورکړل شوي وي.

1. It could be merchandise and inventory for sale, 2. Cash on hand or in the bank, 3. Or debts and credits extended to agents and others.

همچنان تاجرانو ته ممکن ده چې د نورو خلکو په لور د پور په شکل کې مسؤلیتونه ولري.

Also traders may have liabilities in the form of debts due to other people.

ابو عبید د زکات د حساب کولو هغه طریقې روایت کوي چې ځینو لوی تابعینو ته معلومې وې۔ هغه له میمون بن مهران څخه روایت کوي چې هغه ویلي: "کله چې زکات واجب شي، د پیسو مقدار حساب کړه، ورسره د سوداګرۍ د سامان ارزښت او هغه پور مقدار ورپورې کړه چې د پېرودونکو له خوا د ادا کېدو امید لرې، ټول مجموعه جوړه کړه، بیا هغه پورونه کم کړه چې ته د نورو ته پرې پورپ یې، او زکات د پاتې خالص مال پر ورکړه۔" حسن بصري وایي: "کله چې زکات واجب شي، باید د پیسو مقدار، ورسره د سامان ارزښت او د پورونو مقدار جمع شي، مګر هغه پورونه چې د وصولې هیله نه وي پرې کېږي، بیا د ټولې مجموعې زکات ورکړل شي۔" ابراهیم نخعي ښیي چې انسان باید د خپلې سوداګرۍ سامان ارزښت وټاکي او د هغه زکات د خپلو نورو مالونو د زکات سره یوځای ورکړي۔58

Abu Ubaid reports the ways of calculating zakah as perceived by some of the great Followers.57 He quotes Maimun bin Mahran as saying, "When zakah is due, calculate the amount of money, add to it the value of inventory and the amount of debts on customers that you expect to be paid, sum the total, deduct whatever debts you owe to others and pay zakah on the net." Al Hasan al Basri says, "When zakah is due, one must add the amount of money, plus the value of inventory, plus the amount of debts, except the amount of hopeless debts, and pay zakah on the total." Ibrahim al Nakha'i indicates that one must evaluate one's trade assets and pay their zakah along with zakah due on one's other holdings."58

دې نقلونو څخه څرګنده ده چې یو مسلمان سوداګر، د زکات وړ مالونو د حساب په وخت کې، باید هغه څه سره جمع کړي چې هغه یې لري، که دا سرمایه وي، ګټه وي، سپما وي، او امیده وار پوروړي وي. هغه باید د پیسو او پورونو سربیره موجود توکي هم وارزوي او د ټولو پر مجموعه ۲.۵ سلنه زکات ورکړي. هغه پوروړي چې د بیرته ترلاسه کېدو امید نه لري، زکات ورته نه تړل کېږي، مګر کله چې بیرته ترلاسه شي، نو یوځل زکات ورکول پکار دي، د هغه مال سره د ورته والي له مخې چې د ترلاسه کولو په وخت کې زکات ورکول کېږي. څرګنده ده چې پورونه له شتمنیو څخه کسر کېږي او یوازې خالص پاتې شوی مال زکات وړ دی۔

It is clear from these quotations that a Muslim merchant, in calculating zakatable assets, must add together what he owns, be that capital, profit, savings, and hopeful debts. He or she is required to take inventory and evaluate it in addition to money and debts, and then pay 2.5% of the total. As for hopeless debts, they are not zakatable unless they happen to be paid back. Then they must be zakated once only,59 on the basis of similarity with earned wealth that is zakated at the time it is acquired. It is obvious that liabilities are deducted from assets and only the net is zakatable.

د امام مالک په وینا، احتکار کونکی سوداګر هغه دی چې توکي اخلي او د قیمتونو د لوړیدو انتظار کوي چې بیا یې وپلوري، پداسې حال کې چې غیر احتکار کونکی سوداګر هغه دی چې په منظم ډول د پلورلو لپاره اخلي، پرته له دې چې د ذخیره کولو یا د قیمت د بدلون د انتظار ته ډیره پاملرنه وکړي۔⁶⁰ ابن رشد لیکي: «مالک وایي چې احتکار کونکی سوداګر باید کله چې خپل مال پلوري، یوازې یو ځل زکات ورکړي، که څه هم د هغه ذخیره ډیر کلونه ساتل شوې وي، پداسې حال کې چې بل سوداګر باید هر کال د مال زکات ورکړي۔»

According to Malik, a monopolistic merchant is one who buys commodities and waits until prices go up to sell, while a non-monopolistic merchant is one who buys to sell on regular basis without giving much attention to storage or to waiting for a price change.60 Ibn Rushd writes "Malik says a monopolistic merchant must pay zakah on his inventory when he sells them, once only, even if his stock was kept for several years, while the other merchant is required to pay zakah on the inventory each year.

اکثریت، پشمول الشافعی، ابوحنیفه، احمد، الثوری، الاوزاعی او نور، په دې دواړو تاجرانو کې هیڅ توپیر نه کوي.61 ابن رشد د مالک په نظر تبصره کوي: "دا داسې ښکاري چې دا د شریعت په مداخله ده، نه د هغې د اصولو څخه استنباط. دا ډول شیان معمولاً د ناسم قیاس (القیاس المرسل) په نامه یادیږي، چې په شریعت کې ذکر شوي اصل باندې نه، بلکه یوازې د شریعت د مصلحتونو په خالص استدلال باندې تکیه کوي. مالک داسې طریقه منی." سربیره پردې، مالکیانو د هغه حالت په اړه مختلف نظرونه لري چېرې چې د غیر انحصاري تاجر سوداګریز توکي څو کلونه ګودام کې پاتې وي. ایا هغه باید هره کال زکات ورکړي، یا باید د انحصاري تاجر په څیر وګڼل شي، څوک چې د پېرودلو په وخت کې د اوږدې انتظار تمه لري؟ سحنون وايي چې ځنډېدلي ګودام د انحصاري تاجر د توکو په څېر ګڼل کېدای شي، پداسې حال کې چې ابن القاسم سره موافق نه دی.62

The majority, including al Shafi'i, Abu Hanifah, Ahmad, al Thawri, al Awza'i, and others, do not make any distinction between these two merchants."61 Ibn Rushd comments on Malik's view, "This seems to be an intrusion into Shari'ah, rather than a deduction from its principles. Things like this are usually called loose analogy (al qiyas al mursal), which do not rely on a principle mentioned in Shari'ah but only on pure rationalization of Shari'ah's interests. Malik accepts such an approach." Furthermore, Malikites have different opinions about the case in which the merchandise of a non-monopolistic merchant remains in stock for several years. Is he required to pay zakah every year, or should he be treated like the monopolistic merchant who at the time of purchase anticipates a long waiting period ? Sahnun says that stagnant inventory may be treated like the merchandise of monopolistic merchant, while Ibn al Qasim does not agree.62

د زکات وړ سوداګریزو شتمنیو په اړه یوازې هغه شتمنۍ مراد دي چې نغدي یا ګرځنده وي، یا هغه چې عموماً ګرځنده پانګه (circulating capital) ورته ویل کیږي. هغه ودانۍ، فرنیچر او د دوکانونو ثابت سامان چې د پلورلو لپاره نه وي اخیستل شوي، د زکات وړ شتمنیو کې شامل نه دي۔

Business assets referred to with respect to zakatability are only those assets that are liquid or circulating, or what is usually called the circulating capital. Buildings, furniture and fixtures of stores that are not acquired for sale are not included in zakatable assets.

فقها د سوداګرۍ د زکاتي شیانو تعریف داسې کوي چې هغه توکي دي چې د ګټې لپاره د بیا پلورلو په موخه اخیستل کیږي۔ د سمرة روایت وایي چې «پیغمبر ﷺ به موږ ته امر کاوه چې هغه څه چې د پلور لپاره ټاکو، پرې صدقه ورکړو»۔ له دې امله ویل کیږي چې ظرفونه، بکسونه، ترازوګانې، ماشینونه او وسایل د زکاتي شیانو کې شامل نه دي۔ ځینې فقها دا توپیر کوي چې هغه ظرفونه او بسته بندۍ چې له توکو سره یوځای پلورل کیږي زکاتي دي، خو هغه چې نه پلورل کیږي زکاتي نه دي۔65

Jurists define zakatable assets of trades as those materials that are purchased for resale with profit.63 The saying narrated by Samurah states that "the Prophet (p) used to ordain us to pay the sadaqah on what we designate for sale." Consequently, it is said that containers, cages, scales, machinery and tools are not included in zakatability.64 Some jurists go on to distinguish between containers and packages sold with the merchandise and those that are not sold, the former being zakatable while the latter are not.65

اکثریت نظر دا دی چې د زکات د واجبیدو په ورځو کې اوسني نرخونه وکارول شي. دا نظر د تابعي جابر بن زید څخه هم روایت شوی دی: ارزښت د هغې ورځې د نرخونو له مخې ټاکل کیږي چې زکات واجب کیږي۔ ابن عباس رضي الله عنه څخه روایت دی چې ویلي یې دي: "دا جایز دی چې تر هغه وخته انتظار وشي تر څو سوداګریز توکي پلورل شي، بیا د پلورلو له حاصلاتو سره سم د واجب زکات ادا کړل شي۔"66 یو دریم نظر ابن رشد د هغه چا له حوالې پرته روایت کړی دی چې هیڅ ځانګړی فقیه ته منسوب نه دی، هغه دا دی چې د توکو ارزښت د پیرود په نرخ وټاکل شي۔67 ځکه نرخونه کله لوړیږي او کله ښکته کیږي، د زکات ورکوونکي یا اخیستونکي لپاره عادلانه نه ده چې د ادا کولو په ورځ د اوسنیو نرخونو پرته بل څه په پام کې ونیسي، په ځانګړې توګه ځکه چې زکات په اصل مال او راټول شوي ګټې دواړو باندې واجب دی۔ اکثریت نظر دلته په ښکاره ډول ترټولو معقول دی۔ خو باید په یاد ولرل شي چې که د توکو د پلورلو کار کیږي، نو د تقسیم لپاره د جملې نرخونه باید وکارول شي، نه د پرچون نرخونه، او د توکو پلورل به هم په اوسنیو جملې نرخونو سره وي۔

The majority's view is to use current prices on the due dates of zakah. This is also reported from the Follower Jabir bin Zaid: Evaluation is done at the prices of the day zakah becomes due. Ibn Abbas is reported to have said that "It is allright to wait untill the merchandise is sold, and then the due zakah is paid according to the actual proceeds."66 Yet a third view is reported by Ibn Rushd without attribution to any specific jurist, which is to appraise the inventory at its purchase price.67 Since prices may go up or down, it is not fair for the payer or the recipient of zakah to consider anything but prices that are current on the day of payment, especially since zakah is, in fact, due on principal and accrued profit. The majority's view is obviously most reasonable here. But it should be noted that wholesale prices, and not retail prices must be used if any liquidation of inventory is to be done it will be at current wholesale prices.

طبیعی طور پر، اس مسئلے میں کئی آراء پائی جاتی ہیں۔ ابو حنیفہ اور امام شافعی سے ایک روایت یہ ہے کہ تاجر کو اختیار ہے کہ وہ انتخاب کرے، خاص طور پر جب اس کا مال اشیائے صرف کی صورت میں ہو۔[68] امام شافعی سے ایک اور روایت یہ ہے کہ زکات عین (جنس) کی صورت میں ادا کرنا واجب ہے اور قیمت کی صورت میں ادا کرنا جائز نہیں۔[69] المزنی کہتے ہیں: "تجارتی مال کی زکات جنس کی صورت میں ادا کی جاتی ہے، قیمت کی صورت میں نہیں۔"[70] ایک اور رائے احمد کی ہے اور امام شافعی سے ایک تیسری روایت بھی یہی ہے کہ زکات صرف قیمت کی صورت میں ادا کی جانی چاہیے، کیونکہ تجارتی اثاثوں میں نصاب کا معاملہ صرف قیمت لگانے سے متعلق ہے۔[71] صاحبِ "المغنی" لکھتے ہیں: "ہمارے نزدیک زکات مال کی جنس پر نہیں بلکہ صرف اس کی قیمت پر عائد ہوتی ہے۔"[72] میرے نزدیک یہ آخری رائے سب سے زیادہ معقول معلوم ہوتی ہے، کیونکہ یہ فقراء کے لیے سب سے زیادہ مفید ہے، اور انہیں وہ اشیاء چننے کا اختیار دیتی ہے جن کی انہیں سب سے زیادہ ضرورت ہو۔ اس طریقے سے ریاست کے لیے وصولی بھی آسان ہوتی ہے۔ جب ادا کرنے والے کو معلوم ہو کہ فقراء کو اس جنس کی ضرورت ہے، اور تاجر اسے براہِ راست فقراء کو دے دے، تو جنس کی صورت میں زکات ادا کرنا بھی درست ہے۔ ابن تیمیہ سے پوچھا گیا کہ کیا تاجر جنس کی صورت میں زکات ادا کر سکتا ہے یا نہیں؟ تو انہوں نے جواب دیا: "یہ اس پر منحصر ہے۔"

Naturally, there are several opinions. Abu Hanifah and report from al Shafai'i leave it to the merchant to make the choice especially when inventory takes the form of consumer goods.68 Another report from al Shafai'i makes payment obligatory in kind and not permissible in value.69 Al Muzani says that "Merchandise zakah is paid in kind and not in value."70 Yet another view is that of Ahmad and a third report from Al Shafi'i that zakah must only be paid in value because nisab in trade's assets is only a matter of valuation.71 The author of al Mughni writes "we do not think that zakah is levied on the kind of the asset but only on its value."72 This last opinion seems to me the most rational, because it is most beneficial to the poor, leaving him with the choice of commodities he needs most. This method is also easier for the state to collect. Paying zakah in kind may also be practiced when the payer knows that the poor need that commodity and the merchant pays it directly to the poor. Ibn Taimiyah was asked whether a merchant could pay zakah in kind or not, and he answered, "That depends.

ض ځینې خلک وایي چې زکات تل په جنس ورکول کیږي، نور وایي چې تل د قیمت په توګه باید ورکړل شي، او دریم نظر وایي چې دا د هغه طریقې پورې اړه لري چې په هرې ځانګړې صورت کې د ورکوونکي، اخیستونکي او راټولوونکي لپاره ترټولو ګټور او اسانه وي. وروستی نظر، هغه وايي، ترټولو عادلانه ښکاري، یعنی زکات په جنس ورکول کیږي کله چې دا د فقیر لپاره ترټولو ګټور وي، او په قیمت ورکول کیږي کله چې دا د هغه لپاره ښه وي.73

Some people say it is paid in kind always, others say it should always be in value, while the third opinion says it depends which is most beneficial and convenient method of payment for the payer, the receiver, and the collector in each particular case." "The last view, he continues, seems to be the most fair, i.e., zakah be paid in kind when it benefits the poor most or paid in value when this is better for him."73