د خدای تعالی په قرآن کریم کې د زکات د مستحقینو اته ډلې بیان کړې دي. ایا زکات هر کال د دې ټولو اتو ډلو ترمنځ ویشل کیږي؟ ایا د زکات پیسې په مساوي ډول د دې ډلو ترمنځ ویشل کیږي؟

God mentions in the Qur'an eight categories who deserve zakah. Should zakah be distributed each year to all eight categories? Should the proceeds be equally divided between them?

بعض فقیہان آیت کو اس معنی میں سمجھتے ہیں، جیسے الشافعی نے اپنی کتاب الأم میں۔ النووی نے المجموع میں کہا ہے: "الشافعی اور ان کے شاگرد یہ مانتے ہیں کہ جب زکوٰۃ اداکرنے والا یا اس کا نمائندہ زکوٰۃ تقسیم کرے تو زکوٰۃ وصول کرنے والوں کا حصہ ساقط ہو جاتا ہے، اور واجب رقم باقی سات اقسام میں تقسیم کی جانی چاہیے، اگر وہ موجود ہوں۔ جو قسم موجود ہو اسے چھوڑنا جائز نہیں۔ اگر کوئی موجود قسم چھوڑ دی جائے تو اس کا حصہ مال کے مالک کے ذمے رہتا ہے۔ یہی رائے عکرمہ، عمر بن عبدالعزیز، الزہری اور داود کی بھی ہے۔"¹ احمد نے اپنی متعدد روایات میں سے ایک میں تمام اقسام کے درمیان برابر تقسیم پر اور اس اصول پر الشافعی سے اتفاق کیا ہے کہ زکوٰۃ وصول کرنے والوں کے سوا ہر قسم میں کم از کم تین افراد کو زکوٰۃ دی جائے، کیونکہ آیت جمع کی صورت میں ہے، اور جمع کے لیے کم از کم تعداد تین ہے۔ یہی رائے ابوبکر، جو حنبلی تھے، نے اختیار کی ہے۔² مالکی فقیہ اصبغ بھی شافعی رائے کو ترجیح دیتے ہیں۔3

Some jurists understand the verse in this meaning, like al Shafi'i, in his al Umm. In al Majmu', al Nawawi says, " Al Shafi'i and his disciples believe that when zakah is distributed by the payer or the payer's representative, the share of zakah workers is dropped, and the amount due must be distributed to the other seven categories, if they exist. It is not permissible to abandon an existing category. If an existing category is abandoned, its share is guaranteed by the owner. This is also the view of 'Ikrimah,'Umar bin 'Abd al Aziz, al Zuhri, and Daud."1 Ahmad in one of several reports agrees with al Shafi'i on the equal distribution between all categories, and on the rule that at least three persons in each category except zakah workers be given zakah , because the verse is in the plural form, and three is the least number for which a plural form is used. This is the view selected by Abu Bakr, a Hanbalite.2 The Malikite Asbagh also prefers the Shafi'ite opinion.3

ابن العربي وايي: «دا متفق علیه ده چې ټول عواید زکات کارکوونکو ته ورکول روا نه دي، ځکه دا کار د زکات هدف پوره نه کوي، چې هغه د فقیرانو او د اسلام د اړتیاو پوره کول دي. شافعیان استدلال کوي چې د زکات د ویش آیت «لام» حرف (یعنی «ل») کاروي، چې معنا یې دا ده چې عواید باید داسې ورکړل شي چې هر اخیستونکی د هغه څه مالک شي چې ورکول کیږي. دا د ټولو ورکول مراد کوي.4 شافعیان د ابو داود په روایت کې د زیاد بن الحارث الصدائي څخه راغلی قول هم دلیل راوړي: "زه د الله ﷺ رسول ته راغلم او ورسره مې عهد وکړ. یو سړی راغی او وې ویل: 'له صدقې څخه ماته هم ورکړه.' د الله ﷺ رسول وفرمایل: 'الله د صدقاتو ویش نبي ته یا بل چا ته نه پریږدي، بلکه په دې باندې خپل حکم ورکړی او عواید یې اتو برخو ویشلي دي. که ته یو له دې برخو څخه یی، زه به تا ته ستا حق ورکړم.'" مالک، ابو حنیفه او د دوی شاګردان له شافعي سره اختلاف کوي. دوی نه غواړي چې ویش ټولو کټګوریو ته ورسیږي، او وایي چې په آیت کې «لام» حرف دا معنا نه لري چې اخیستونکی باید د ورکړل شوي څیز مالک شي، بلکه د «د چا لپاره» معنا لري. دا عالمان دا دلیل راوړي: «که تاسو خیرات په ښکاره ورکړئ، نو دا ښه دی، خو که هغه پټ ورکړئ او فقیرانو ته یې ورسوئ، نو دا ستاسو لپاره غوره ده،» دا آیت یوازې فقیران ذکر کوي او د نورو کټګوریو یادونه نه کوي. همدارنګه دا قول: «زه مأمور یم چې له تاسو څخه شتمنانو زکات واخلم او بیا یې ستاسو له فقیرانو ته ورکړم.» په دې دواړو متنونو کې د نورو کټګوریو نه یادول دې ته اشاره ده چې یوازې فقیرانو ته ورکول کافي دي.5 ابو عبید له ابن عباس څخه روایت کوي چې ویې ویل: «که تاسو زکات په دې کټګوریو کې له یوې کټګورۍ ته ورکړئ، نو دا سم دی، ځکه الله فرمایي: "صدقات یوازې د فقیرانو او مسکینانو لپاره دي..." چې معنا یې دا ده چې زکات باید د دې کټګوریو څخه بهر ورنکړل شي.» همدا قول له حذیفه څخه هم روایت شوی دی. ابن شهاب وایي: «هغه کټګوري چې زکات ته ډیر مستحق دی، هغه ده چې شمېر یې لوی وي او اړتیا یې ډیره سخته وي.» سفیان او د عراق فقها (ابوحنیفه او د هغه شاګردان) په دې عقیده دي چې زکات د اته مصرفونو له یو مصرف ته ورکول کافي دي. نخعي وايي چې کله چې مال ډېر وي، نو غوره دا ده چې ټولو مصرفونو ته ویشل شي، خو کله چې مال لږ وي، نو یو مصرف کافي دی. ورته نظر د عطاء نه هم منسوب دی۔6

Ibn al 'Arabi says, "It is agreed upon that it is not permissible to give all proceeds to zakah workers, since this does not fulfil the objective of zakah, which is satisfying the poor and the needs of Islam. Shafi'ites argue that the zakah distribution verse uses the preposition "to" [li] which means that proceeds must be given so that each recipient becomes owner of what he or she is given. This implies giving all of them.4 Shafi'ites also present as evidence the saying reported by Abu Daud from Ziad bin al Harith al Sada'i: "I came to the Messenger of God (p) and gave him my covenant, A man came and said, 'Give me from the Sadaqah. The Messenger of God (p) said, 'God does not leave the distribution of sadaqat to a prophet or anyone else, so He gave the ruling and divided the proceeds into eight parts. If you are in any of these parts, I will give you your right." Malik, Abu Hanafiah, and their disciples disagree with al Shafi'i. They do not require that distribution cover all categories, asserting that the preposition to [li] in the verse does not mean one must make the recipient own what is given, but means "for whom". These scholars present the "If ye disclose (acts of) charity, it is well, but if ye conceal them and make them reach the poor, that is best for you." which only mentions the poor and no reference is made to other categories, and the saying "I am ordained to take sadaqah from the rich among you and render it to the poor among you." Not mentioning other categories in these two texts is an indication that giving the poor alone is satisfactory.5 Abu 'Ubaid reports that Ibn Abbas says, "If you spend zakah on one of these categories, it is all right, since God says 'The sadaqat are but for the poor and needy, . . . . ' which means zakah must not be given outside these categories." The same is reported from Hudhaifah. Ibn Shihab says, "The category which deserves zakah more is the one that is bigger in number and more severe in need." Sufyan and jurists from Iraq (Abu Hanifah and his disciples) believe spending zakah on one of the eight categories is satisfactory. Al Nakha'i suggests that when funds are plenty, it is better to distribute to all categories, but when funds are limited, one category is sufficient. A similar opinion is attributed to 'Ata'.6

ابو ثور داسې وړاندیز کوي چې کله چې د مال خاوند زکات ویشي، نو کیدای شي یوازې یوه ډله ته ورکړي، خو کله چې زکات د دولت لخوا ویشل کیږي، نو ټولې ډلې باید شامل شي. مالک زیاتوي چې "د دولت د زکات ادارې ته پریښودل شوي دي چې هغو ډلو ته ووېشي چې اړتیاوې یې ډیرې شدیدې دي. دا هغه څه دي چې ما د هغو عالمانو څخه اورېدلي چې زه یې درناوی کوم او دا خبره کوي."زما په نظر، دا وروستی نظر تر ټولو سم او معقول دی.

Abu Thawr suggests that when the owner distributes zakah, it may be given to one category only, but when zakah is distributed by the state, all categories must be included. Malik adds that "it is left to the state's zakah agency to distribute to those categories whose needs are more intense. This is what I have heard scholars whom I respect expressing."In my opinion, this last view is most sound and reasonable.

صدیق حسن خان په "الروضة الندیة" کې دا استدلال کوي چې د زکات د مصرفونو په اتو ډلو محدودول الله تعالیٰ ته منسوب دي، خو دا په دې معنا نه ده چې د زکات مال باید په دغو اتو ډلو کې په مساوي توګه ووېشل شي. د ټولو مسلمانانو دې ته مکلف کول، چې خپل زکات په اتو حقدار ډلو کې مساوي وویشي، ډېر زیات ستونزمن کار دی او د لومړنیو مسلمانو د عمل سره هم سمون نه لري. سربیره پر دې، کله چې د زکات اندازه کمه وي، نو د هرې برخې مقدار ډېر کم او بې ارزښته کیږي. که د زکات په اتو مساوي برخو ویشل فرض وای، نو د هغه اتمې برخې استعمال هم باید حرام وای، چې په یوه وخت کې د هغې حقدار کسان نه وي. دا خبره په ښکاره توګه له عقل او د امت له اجماع سره ټکر کوي. حتی د زید هغه قول هم یوازې د هغه زکات په اړه دی چې دولت یې ویشي، او د زکات ورکوونکو لخوا د ویشلو په اړه خاموش دی.

Siddiq Hasan Khan in al Rawdah al Nadiyah argues that the fact that God restricts zakah distribution to the eight categories does not necessarily mean zakah proceeds must be divided equally among them.. Obligating Muslims to divide their zakah equally among the eight deserving categories entails great inconvenience and is not consistent with the behaviour of the early generations of Muslims. Additionally, when the amount of zakah is small, each portion would be negligible. If it were mandatory to distribute zakah into eight equal parts, it must be forbidden to use any eighth whose recipients do not exist at a certain time. This obviously contradicts common sense and ijma'. Even the saying from Zaid speaks only about zakah distributed by the state and it is silent on zakah distributed by payers.

که دولت زکات جمع کړي او د زکات د هرې کټګورۍ مستحقین موجود وي، نو هر یو له دوی کولی شي د خپلې برخې زکات وغواړي. دولت دا اړتیا نه لري چې د زکات عاید د دوی ترمنځ په مساوي ډول وویشي یا د هرې کټګورۍ هر فرد ته ورکړه وکړي. دا پریکړه د دې کټګوریو د اړتیاوو او د هغو د اړتیاوو د شدت پر بنسټ پریکړل کیږي.8

If the state collects zakah and there are deservants of zakah in each category, every one of them can ask for his or her share of zakah. The state is not required to divide zakah proceeds among them equally or to give to individuals in every category. Such a decision depends on the needs of these categories and the relative severity of their needs.8

ابو عبید د دې نظر ملاتړ کوي. هغه د زهري د زکات د ویش د لیکلي خاکې بشپړ راپور راوړي، کوم چې د عمر بن عبدالعزیز په غوښتنه لیکل شوی و، او زیاتوي: «دا د زکات بشپړ ویش دی، د هغه چا لپاره چې دا ویشلی شي. خو زه په دې باور یم چې زکات په دې ټولو ډلو ویشل واجب نه دي، مګر د دولت لپاره، که د صدقاتو ټولې عاید ډیر وي، که په ټولو ډلو کې مستحقین وي، او که دولت د ویش لپاره اړین کارکوونکي ولري. هغه څوک چې خپل زکات ویشي، کیدای شي ټول یې یوازې د دې ډلو په یوو ځینو کې ولګوي. په اصل کې دا د پیغمبر ﷺ د دې قول په پلي کولو کې دی چې زکات د بې وزلو لپاره دی. پیغمبر ﷺ په دې قول کې یوازې یوه ډله یادوي، خو کله چې هغه ته ډیر زکات راغی، هغه د زړه د جوړولو لپاره ورکړ، او کله چې حتی ډیر عاید راغی، هغه د پوروړو لپاره ورکړ. دا ټول دې ته اشاره کوي چې دولت د دې خبرې اختیار لري چې د ټولو ډلو ترمنځ ویش وکړي یا د ځینو ترمنځ، سره له دې چې څه عادلانه وي. افراد هم همدا کار کولی شي.»9

Abu 'Ubaid supports this view. He gives a full report of the outline of al Zuhari on zakah distribution written at the request of 'Umar bin 'Abd al Aziz and adds, "This is the perfect distribution of zakah, for he who can divide it, but I believe distributing it to all these categories is not obligatory, except for the state, if total proceeds of sadaqat are large, if there are deservants in all categories, and if the state has the needed manpower for distribution. A person who distributes his own zakah may spend all of it in some of these categories only. Basically this is in application of the Prophet's saying that zakah is due to the poor. The Prophet (p) mentions only one category, in this saying, but when he received more zakah funds, he gave toward heart reconciliation, and when he received even more funds, he gave to those who were under debt. All this implies that the state has a choice between distributing to all the categories or some of them, depending on what is just. Individuals can do the same."9

رشید رضا خپلې د قرآن تفسیر کې وایي: «دا چې زموږ مشرتابه عالمان پدې مسئلې کې اختلاف لري، دا دې ته اشاره ده چې د پیغمبر ﷺ څخه داسې کوم متفق علیه روایت نشته چې ټول ډولونه باید د هر زکات په ویش کې شامل شي یا نه. نو دا مسئله باید د مسلمانانو د ټولنې د اړتیاوو او ګټو، او د زکات د عوایدو د کچې په پام کې نیولو سره وټاکل شي. هغه نظرونه چې عامې ګټې ته ډیر برابر دي، د مالک او النخعي نظرونه دي، پداسې حال کې چې هغه نظر چې له نصوصو او عامو ګټو څخه ډیر لرې دی، د ابوحنیفه نظر دی، پرته له هغه وخت څخه چې عواید ډیر کم وي.»

In his explanation of the Qur'an, Rashid Rida says, "The fact that our leading scholars differ on this issue is an indication that there is no agreed upon report from the Prophet determining whether or not all categories must be included in each zakah distribution. Therefore, this issue must be determined after consideration of the Muslim community's needs and interests, and the size of zakah proceeds. The views that fit public interest best are those of Malik and al Nakha'i, while the opinion farthest from the texts and public interests is that of Abu Hanifah,10 except when funds are very small.

د زکات دا ورکول چې د ډیرو عوایدو په صورت کې یوه مستحق یوې کټګورۍ ته ورکړل شي، د زکات مقصد نه پوره کوي، نو همدا خبره د دولتي چارواکو لخوا باید حل شي، ترڅو د مسلمانانو عمومي ګټو ته انصاف وشي، په ځانګړې توګه داسې چې ځینې کټګورۍ ځینې وختونه د نورو په پرتله ډېرې مهمې وي.11

Giving zakah to one deservant in one category when proceeds are huge is not acceptable, because it does not fulfil the objective of zakah. This matter must be settled by the state decision-makers so as to do justice to the general interests of Muslims, especially since certain categories may sometimes be more important than others."11

ان تمام آراء کا جائزہ لینے کے بعد، ان کا مختصر خلاصہ یوں کیا جا سکتا ہے:

After surveying all these views, one can briefly summarize them as follows:

1. کله چې مال ډېر وي او د ټولو مستحقو ډلو کسان موجود وي، نو ویش باید ټولو ډلو ته ورسېږي. دا روا نه ده چې هغه مستحقین چې اړتیا لري محروم شي؛ د دولت دنده دا ده چې زکات راټول کړي او د مستحقو ډلو د اړتیاوو سره سم یې وویشي.

1. When funds are plenty and there are deservants in all categories, distribution must cover all of them. It is not acceptable to deprive deservants who are in need; the duty of the state is to collect zakah and distribute it according to the needs of the deservant categories.

2. د اتو مصرفونو ترمنځ ویش باید مساوي نه وي، یعنې هر ډله باید د ټولو عاید لس ډېر اته برخه ترلاسه نه کړي، ځکه چې معیار اړتیا ده. زما په نظر د مالک او الزهري نظر د هغو خلکو ترمنځ د دوی د اړتیا پر بنسټ د ویش لپاره ډېر مناسب دی.12

2. Distribution among the eight categories need not be equal, i.e. each group need not receive exactly one-eight of total proceeds, since the criteria is need. I believe the view of Malik and al Zuhri is most suitable in distributing to the categories on the basis of their respective need.12

۳. زکات کا ټول مال هغه ځانګړو کټګوریو ته ورکول کیدای شي کله چې دا ضروري وي. ترجیح باید په ریښتیني اړتیا او عامه ګټې باید ولړل شي، نه په شخصي نظرونو یا تعصب باندې.13

3. Zakah may all be given to certain categories when this is necessary. Preference must be based on actual needs and public interest and not on personal opinions or prejudice.13

۴۔ بېوزلو او محتاجان له ټولو کټګوریو څخه تر ټولو مهم دي. د دوی اړتیاوې پوره کول د زکات اصلي هدف دی، لکه څنګه چې د پیغمبر ﷺ په حدیثونو کې په مکرر ډول یادونه شوې ده۔

4. The poor and the needy are the most important category of all. Satisfying their needs is the main objective of zakah, as repeatedly mentioned in saying of the Prophet.

د زکات مال په لښکر باندې خرڅول جائز نه دي، په داسې حال کې چې فقیرانو او محتاجانو ته د خوړو او د اوسېدو د ځای ډېر ضرورت وي. په دې سره سره، دا امکان لري چې د دفاع په شان د نورو کټګوریو د بېړنیو پېښو په وجه د فقیرانو او محتاجانو د مال څخه د ځانګړو سختو اړتیاوو لپاره پیسې بلې خوا ته واړول شي.

It is not permissible to spend zakah on the army while tremendous need exists for food and shelter among the poor and needy. However, there may be exceptionally urgent needs for diverting funds from the poor and needy in response to emergencies in other categories, such as defense.