A. در آغاز این سوره، آیاتی درباره جنگ با کافرانی سخن می‌گوید که پیمان‌های خود را با پیامبر ﷺ شکسته بودند، و می‌فرماید: «پس اگر توبه کنند و نماز را برپا دارند و زکات دهند، راه را بر ایشان باز گذارید، زیرا خداوند بسیار آمرزنده و بسیار مهربان است.»39
A. At the outset of this sura, the verses speak of fighting unbelievers who broke their covenants with the Prophet, stating "but if they repent and establish prayers and practice zakah, then open the way for them, for God is oft forgiving, most merciful."39
بنابراین سه شرط برای پایان دادن به جنگ با مشرکان تعیین شده است: نخست، توبه از شرک؛ یعنی شهادت دادن بر این که هیچ معبودی جز خدا نیست و محمد ﷺ فرستادهٔ خداست. دوم، برپا داشتن نماز که نشانهٔ ایمان و بزرگ‌ترین رکن اسلام است، معیاری که مسلمانان را از غیرمسلمانان جدا می‌کند و پیوند معنوی میان همهٔ مسلمانان است. سوم، ادای زکات که بر مال ثروتمندان برای نیازمندان واجب شده و به سود همگانی امت است. زکات پیوند سیاسی، اجتماعی و مالی میان همهٔ مسلمانان است.
Thus three conditions are set to bring an end to fighting with pagans: Firstly, repentance from paganism. This is, bearing witness that there is no deity but God and Muhammad is the messenger of God. Secondly, the establishment of prayer, which is the characteristic of faith and the greatest pillar of Islam, the criteria on that distinguishes Muslims from non-Muslims, the spiritual bond among all Muslims. Thirdly, the practice of zakah, prescribed on the funds of the rich for those who are in need, for the common benefit of the whole community. It is the political, social, and financial bond among all Muslims.
ب. پس از شش آیهٔ دیگر، خداوند از گروه دیگری از منکران سخن می‌گوید:
B. After another six verses, God speaks about yet another group of nonbelievers:
«پس اگر توبه کنند، نماز را برپا دارند و زکات بدهند، برادران دینی شما هستند. و این گونه آیات را برای کسانی که می‌فهمند به تفصیل بیان می‌کنیم.»⁴⁰ گرویدن از کفر به عضویت در جامعه مسلمانان جز با توبه از شرک ورزیدن به خدا، برپا داشتن نماز که در آن همه مسلمانان در تسلیم برابر خدا شریک‌اند، و پرداخت زکات که مسلمانان به یاری آن به یکدیگر کمک می‌کنند و همبستگی اقتصادی-اجتماعی برپا می‌شود، ممکن نیست. دانشمندان از همان دوران صحابه به نکته‌ای مهم در سبک قرآنی اشاره کرده‌اند، یعنی پیوستگی همیشگی زکات و نماز. کمتر پیش می‌آید که یکی از این دو بدون دیگری یاد شود.
"But even so, if they repent, establish prayer, and practice zakah, they are your brethren in faith. Thus do we explain the signs in detail for those who understand."40 Conversion from disbelief to become a member of the Muslim community cannot be done without repentance from associating partners with God, establishment of prayer, in which all Muslims share submission to God, and the practice of zakah, by which Muslims help one another and establish socio-economic solidarity. Scholars as early as the era of the Companions point out an important issue in the Qura'nic style, that is, the continuous association of zakah and prayers. One of them is seldom mentioned without the other.
عبدالله بن مسعود می‌گوید: «به شما دستور داده شده که نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید، و هر کس زکات را نپردازد، نمازش پذیرفته نیست.» ابن زید می‌گوید: «نماز و زکات با هم واجب شدهاند و یکی از دیگری جدا نیست.» او این آیه را خواند: «اگر توبه کنند و نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند، پس برادران دینی شما هستند»، و آن را دلیلی گرفت بر اینکه خداوند نماز بدون زکات را نمی‌پذیرد. ابن زید ادامه داد: «رحمت خدا بر ابوبکر باد به خاطر فهم بزرگش»، و اشاره‌اش به سخن ابوبکر بود که گفت: میان دو چیزی که خداوند آنها را به هم پیوند داده، تفاوت نباید گذاشت.
Abdullah bin Mas'ud says: "You are ordained to establish prayer, to practice zakah, and he who does not practice zakah his prayer is meaningless."41 Ibn Zaid says: "Prayer and zakah were prescribed together. One is not alienated from the other." He read the verse 'But if they repent, establish prayer, and practice zakah, they are your brethren in faith', as indication that God does not accept prayer without zakah." Ibn Zaid continued, "may the mercy of God be on Abu Bakr for his great understanding"41, in reference to Abu Bakr's saying that we should not make a distinction between two things God associated with each other.
ج. در این سوره، خداوند کسانی را که مساجد را برپا میدارند، شایستهٔ پذیرش نزد خود می‌داند. او می‌فرماید: «مساجد خدا را تنها کسانی آباد می‌کنند که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشند، نماز را برپا دارند، زکات بدهند و جز از خدا از هیچ‌کس نترسند. آنان هستند که امید می‌رود از راهیافتگان باشند.»۴۲ برپا داشتن مساجد و آباد کردن آنها برای پذیرش کافی نیست، بلکه نیاز است که نماز خوانده شود و زکات پرداخت گردد.
C. In this sura, God refers to those who establish mosques as deserving acceptance by Him. He said, "The mosque of God shall be visited and maintained by such as believe in God and the Last Day, establish prayer, and practice zakah, and fear none except God. It is they who are expected to be on true guidance."42 Establishing mosques and maintaining them is not sufficient for acceptance, there is a need to perform prayer and practice zakah.
د. در سوره التوبه تهدیدی بزرگ برای کسانی وجود دارد که طلا و نقره را ذخیره می‌کنند و حق خداوند را از آن نمی‌پردازند. خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید: {و کسانی که طلا و نقره را ذخیره می‌کنند و آن را در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به آنان عذابی دردناک بشارت ده. روزی که آن (اموال) در آتش جهنم گداخته شود و با آن پیشانی‌ها و پهلوها و پشت‌های ایشان داغ نهاده شود. این است آنچه برای خود اندوخته‌اید؛ پس بچشید آنچه را که اندوخته می‌کردید.}[43] دانشمندان بیان کرده‌اند که هشدار شدید علیه ذخیره‌سازی پول، برای مقابله با غریزه حرص و ولع به پول در بیشتر مردم است.44
D. There is a great menace in sura al Tawbah to those who hoard gold and silver without paying God's dues. God (s) says, "and there are those who hoard gold and silver and spend it not in the way of God. Announce unto them a most grievous penalty on the day when heat will be produced out of that wealth in the fire of Hell, and with it will be branded their foreheads, their flanks, and their backs. This is the treasure which you buried for yourselves. Take then the treasures you hoarded."43 Scholars comment that the warning against hoarding money is strong to counteract the instinct of voraciousness for money in most people.44
ه. مصارف زکات در قرآن بیان شده است. با این حال، برای کسانی که مشتاق‌اند رسیدهای زکات را بدون حق برای خود بگیرند، هیچ عذری نمی‌ماند. خداوند می‌فرماید: «و از ایشان کسانی‌اند که در تقسیم صدقات بر تو عیب می‌گیرند. اگر از آن به ایشان داده شود خشنود می‌شوند، و اگر داده نشود، ناگاه خشمگین می‌گردند. اگر خشنود می‌شدند به آنچه خدا و پیامبرش به ایشان داده بودند و می‌گفتند: "خدا ما را بس است. خدا و پیامبرش به زودی از فضل خود به ما خواهند داد. ما به خدا امیدواریم"، برای ایشان بهتر بود. صدقات تنها از آنِ فقیران و مسکینان و کارگزارانی است که بر آن گماشته شدهاند، و کسانی که دلهایشان به‌تازگی به حق مایل شده است، و در بندگی و وام‌داری، و در راه خدا، و برای در راه‌مانده. این فریضه‌ای از جانب خداست، و خدا دانا و حکیم است.»۴۵ با این آیهٔ قاطع، خداوند هیچ جایی برای رعایت جانب کسی در توزیع درآمد زکات باقی نگذاشت. او خود تعیین هشت دستهٔ مستحق را بر عهده گرفت. چه کسی در آنچه مقرر می‌دارد از خدا عادل‌تر است؟ «و برای قومی که یقین دارند، چه کسی داوری نیکوتر از خدا دارد؟»۴۶ در این آیات، این تأکید دیده می‌شود که باید گروهی از کارگزاران برای اداره زکات وجود داشته باشند، که نشان می‌دهد زکات باید به دست حکومت گرفته شود، نه به دست افراد به ابتکار شخصی خود.
E. Areas of distribution are given in the sura. With that, there should be no excuse for those who are eager to take for themselves the receipts of zakah without right. God says, "and among them are men who slander thee in the matter of the distribution of sadaqat. If they are given part thereof they are pleased but if not, behold they are indingnant. If only they had been content with what God and His apostle gave them, and had said, "Sufficient unto us is God. God and His apostle will soon give us of His bounty. To God we turn our hopes that would have been the right course. Sadaqat are for the poor, needy, and those employed to administer the funds, those whose hearts have been recently reconciled to truth, those in bondage and in debt, in the cause of God, and for the wayfarer. Thus it is ordained by God, and God is full of knowledge and wisdom."45 With this decisive verse, God left no room for favors in the distribution of the proceeds of zakah. He Himself took the issue of determing the eight deserving categories. Who could be more just than God in what He ordained? "But who, for people whose faith is assured, can give better judgment than God."46 In these verses we find the assertion that there should be a group of workers to administer zakah, which indicates that zakah should be taken up by the government and not by individuals on their own initiatives.
F. در این سوره، جزئیات ویژگیهای جامعه‌ی مؤمنان آمده است. خداوند می‌فرماید: «مردان و زنان مؤمن، یاران و سرپرستان یکدیگرند. آنان به کار پسندیده فرمان میدهند و از کار ناپسند باز میدارند. نماز را برپا میدارند، زکات می‌پردازند و از خدا و پیامبرش فرمان می‌برند. خداوند بر آنان رحمت خواهد فرمود، زیرا خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.»47
F. In the sura, there are details about the characteristics of the faithful society. God says, "The believers, men and women, are protectors one of another. They enjoin what is just and forbid what is evil. They observe prayer, practice zakah, and obey God and his apostle. On them will God pour his mercy, for God is exalted, in power, wise."47
بدین ترتیب خداوند زکات را از ویژگیهای اصلی جامعهٔ مؤمنان قرار داده و آن را از زکاتِ منافقان متمایز ساخته است؛ منافقانی که در آیهای پیشتر توصیف شدهاند: «مردان و زنان منافق، همگی همانندِ یکدیگرند؛ به کار ناپسند فرمان میدهند و از کار شایسته باز میدارند، و دستِ خود را از انفاق میبندند. خدا را فراموش کردند، پس خدا نیز ایشان را فراموش کرد. قطعاً منافقان همان فاسقانند.»۴۸ منافقان به سبب دلبستگی به مال و بخل، دستهای خود را میبندند، و بدین سبب سزاوارِ آناند که خداوند ایشان را رها کند؛ حال آنکه مؤمنان از روی ایمان دستهای خود را میگشایند و میبخشند، و از این رو سزاوارِ رحمت خداوندند.
Thus God made zakah one of the main features of communities of the faithful and distinguishes it from that of the hypocrites described in an earlier verse - "the hypocrites, men and women, have understanding with each other, they enjoin evil and forbid what is just and are tight-fisted. They have forgotten God so He has forgotten them. Verily the hypocrites are rebellious and perverse."48 The hypocrites close their hands in love of money and miserliness, so they deserve being neglected by God, while the believers spread their hands out giving out of faith, so they deserve the mercy of God.
در آن سوره، خداوند نیز به پیامبرش و به هر رهبر دولت مسلمان پس از او دستور می‌دهد: «از اموال ایشان صدقه بگیر تا بدان‌وسیله آنان را پاک و پاکیزه سازی.»
G. In the sura, also God instructs His messenger and every head of Muslim state after him: "out of their wealth take sadaqah, so thou mightest purify and sanctify them.
و برای ایشان دعا کن، زیرا دعای تو مایۀ آرامش ایشان است، و خدا شنوا و داناست.»۴۹ مفسران استدلال کرده‌اند که با آوردن واژۀ «از» پیش از «اموالشان»، خداوند قصد داشته برخی از اموال را شامل شود و نه همۀ آنها، زیرا زکات بر همۀ انواع مال واجب نیست. افزون بر این، واژۀ «اموال» در آیه به صورت جمع آمده است و از این رو انواع گوناگون مال را در بر می‌گیرد. همچنین، به گفتۀ اکثر مفسران، واژۀ «اموال» و ضمیر «ایشان» به همۀ مسلمانان بازمی‌گردد. این را می‌توان دلیلی دانست بر اینکه زکات بر همۀ مسلمانان واجب است، زیرا آنان در اجرای احکام دینی برابرند.۵۰ این آیه همچنین دلالت دارد بر اینکه زکات باید توسط رئیس دولت یا کارگزارانش گرد آوری شود. این امر خود با سنت و عمل واقعی خلفای راشدین تأیید می‌شود، چنانکه بعداً به آن خواهیم پرداخت.
And pray on their behalf, verily thy prayers are a source of security for them, and God is one who hears and knows."49 Commentators argue that by saying the word "out" before "their wealth", God meant to include some, and not all of the wealth since zakah is not compulsory on all kinds of wealth. Further, the word "wealth" is in the verse in the plural form, so it covers many kinds of wealth. Further, the word wealth, and the pronoun "their" refers to all Muslims according to the majority of commentators. This may be looked upon as proof that zakah is obligatory on all Muslims because they are equal in the application of religious ruling.50 The verse also indicates that zakah should be collected by the head of the state or his agents. This, in itself, is confirmed by Sunnah and the actual practice of the Wise Successors (al Khulafa al Rashidin) as we shall discuss later.
در زمان ابوبکر، برخی از شورشیانی که با پرداخت زکات مخالفت داشتند، استدلال می‌کردند که این آیه تنها خطاب به پیامبر ﷺ است و از این رو نتیجه می‌گرفتند که زکات نباید توسط دیگران گرفته شود. با این حال، در ادامه این پژوهش نشان داده خواهد شد که این تفسیر ادعایی نادرست است. برخی از دانشمندان میگویند که صدقه در این آیه لزوماً به معنای زکات نیست، زیرا به باور ایشان، آیه درباره کسانی است که در پشت صفوف ماندند و در غزوه تبوک شرکت نکردند، کسانی که کارهای نیک را با کارهای بد درهم آمیخته بودند. این دانشمندان ادعا می‌کنند که صدقه تنها باید از کسانی گرفته شود که به لشکر پیوسته بودند، به عنوان جبرانی برای گناهانشان. بنابراین، این صدقه نوعی انفاق داوطلبانه ویژه است که بنا بر بافت سخن، به همان افراد اختصاص دارد. این دانشمندان می‌افزایند که این آیه، هرچند در لفظ عام است، در معنا عام نیست، زیرا زکات که نشانه تسلیم در برابر خداوند و تکلیفی بر همه مسلمانان است، نمی‌تواند بخشی از توبه آن افرادی باشد که از جهاد بازمانده بودند. این نظر طبری و دیگران است.52
At the time of Abu Bakr, some of the rebels that objected to the payment of zakah argued that this verse is addressed to the Prophet (p) alone, deducing that zakah must not be collected by others. However, it will be shown later in this study, that this interpretation is a false claim. Some scholars say that sadaqah in this verse does not necessarily mean zakah, since the verse, according to them, refers to those who stayed in the back of the lines and did not go to the battle of Tabuk, those who mixed good deeds with bad. These scholars claim that sadaqah should only be taken from those who did join the army, as a matter of compensation for their sins. It is consequently a form of special voluntary contribution, restricted to those individuals as implicated by the context. These scholars continue that this verse, although general in its wording, is not general in its meaning, since zakah which is a sign of submission to God and an obligation on all Muslims, cannot be part of the repentance of those individuals that stayed behind.51 This is the opinion of al Tabari, among others.52
بسیاری از مفسران با این حال، اصرار دارند که «صدقه» در این آیه به معنای زکات است. اکثر عالمان در نسل‌های نخست و متأخر، این آیه را برای بیان احکام زکات به کار برده‌اند، که یعنی آن را به‌عنوان اشاره‌ای روشن به زکات فهمیده‌اند، به‌ویژه که از نظر دستوری یا زبانی هیچ ضرورتی نیست این آیه حتماً با آیات پیرامون آن پیوند داشته باشد. این برداشت به ابن عباس و دیگران نسبت داده شده است. همچنین نظر عکرمه است، چنانکه قشیری از او نقل کرده است.53
Many commentators however, insist that, sadaqah in this verse means zakah. The majority of scholars in early and late generations used this verse to show the rulings of zakah, which means that they understood it as a clear reference to zakah, especially that there is no need grammatically or linguistically for this verse to be, necessarily, connected with the verses around it. This understanding is attributed to Ibn 'Abbas, among others. It is also the opinion of 'Ikrimah, as reported by al Qushairi.53
رازی راهی هوشمندانه برای پیوند دادن این آیه با آیات پیش و پس از آن ارائه داد، بیآنکه معنای کلی آیه فدا شود. او گفت که زکات از منافقان و از کسانی که پشت سر ماندند و در لشکر شرکت نکردند پذیرفته نمی‌شد. چون توبه کردند و خداوند توبه‌شان را پذیرفت، این امتیاز به ایشان داده شد که زکات از آنان نیز گرفته شود، همان‌گونه که از سایر مسلمانان گرفته می‌شود.۵۴ با این حال باید به یاد داشت که علل خاص نزول یک آیه، به‌عنوان محدودکننده معنای عام الفاظ آیه به‌شمار نمی‌آیند، چنانکه عالمان اصول فقه به‌طور گسترده بر آن اتفاق دارند. جالب آنکه کسانی که در زمان ابوبکر پرداخت زکات را انکار کردند، همین آیه را در استدلال خود به کار بردند که زکات تنها باید به پیامبر ﷺ داده شود، بیآنکه ادعا کنند آیه زکات را واجب نمی‌کند. هیچ‌یک از صحابه یا عالمان برجسته نقل نشده که این آیه را ناظر به صدقه مستحب دانسته باشند. تمامی استدلال‌هایی که صحابه و عالمان در برابر کسانی که پرداخت زکات به ابوبکر را انکار کردند، ارائه دادند، نشان می‌دهد که این آیه به پیامبر ﷺ محدود نیست، بلکه عام است و شامل هر زمامدار و حاکمی پس از او نیز می‌شود.55
At Razi offered an intelligent way of linking this verse to the verses before and after it, without sacrificing the general implication of the verse. He said that zakah was not accepted from hypocrites and from those individuals who stayed behind and did not join the army. Upon repentance and acceptance by God, they were given the privilege that zakah is taken from them like it is taken from other Muslims.54 It should be remembered, however, specific causes related to sending down a verse are not taken as restrictions on the general meaning of the words of the verse, as overwhelmingly accepted by scholars of Usul. Ironically, those who denied the payment of zakah during the time of Abu Bakr used the same verse in their argument that zakah should only be paid to the Messenger, without claiming at all that the verse does not make zakah obligatory. None of the companions or famous great scholars is reported to have interpreted this verse as referring to voluntary sadaqah. All arguments given by Companions and scholars against those who denied the payment of zakah to Abu Bakr indicated that the verse is not limited to the Prophet, but general, to any head of state after him.55
تفسیر صدقه در آیه به‌عنوان زکات واجب، با سخن پیامبر ﷺ نیز تأیید می‌شود؛ آنگاه که برخی جوانان از بنی هاشم از ایشان درخواست کردند تا در امر جمع‌آوری زکات به کارشان گمارد. پیامبر ﷺ پاسخ داد: «این برای خاندان محمد ﷺ روا نیست، زکات چرک‌هایی است که از اموال مردم پالوده می‌شود.» این سخن به‌طور ضمنی به آیه «تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا» اشاره دارد. همین معنای آیه با روایتی در صحیح مسلم از عبدالله بن ابی اوفی نیز پشتیبانی می‌شود: «هرگاه صدقه‌ی کسی نزد پیامبر ﷺ آورده می‌شد، برای آن شخص دعا می‌کرد. پدرم صدقه‌اش را نزد پیامبر ﷺ آورد و ایشان فرمود: "خداوندا، بر خاندان ابی اوفی رحمت فرست."» این کار پیامبر ﷺ در عمل به واژه‌ای از آیه است که می‌فرماید: «وَصَلِّ عَلَيْهِمْ». دانشمندان از این آیه استنباط کرده‌اند که رئیس دولت یا نماینده‌ی او که زکات را جمع می‌کند، باید برای پرداخت‌کننده‌ی آن دعا کند.
The interpretation of sadaqah in the verse as the obligatory zakah is further supported by the saying of the Prophet, to some youth from Bani Hashim who asked him to be employed in the zakah fund. The Prophet answered, "It is not permissable to the family of Muhammad, it is the impurities filtered out of people's wealth," This implicitly refers to the verse "So by it you purify and sanctify them." This meaning of the verse is also supported by a report in the Saheeh of Muslim from Abdullah bin Abi Awfa, "Whenever somebody's sadaqah is brought to the Prophet, he used to pray for that person. My father brought his sadaqah to the Prophet, who then said, "My Lord, give mercy to the family of Abi Awfa." This action of the Messenger is in application of a word in the verse that says "and pray for them''. Scholars infer from this verse that the head of the state or his agent who collects zakah should pray for its payer.
این مهم‌ترین نکات دربارهٔ زکات در سورهٔ التوبه‌اند. آنها گرایش کلی سوره‌های مدنی را در تأکید بر وجوب زکات و بیان احکام اصلی آن نشان میدهند. بر اساس قرآن، انسان به نیکوکاری و راستی نمی‌رسد و حقیقتاً از خدا نمی‌ترسد و به او ایمان نمی‌آورد، مگر آنکه در کنار سایر اعمال، زکات بدهد. بدون زکات، انسان خود را از منافقان یا کافران متمایز نمی‌کند. «وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ ۚ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُم بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ» ۵۶. بدون زکات، انسان سزاوار رحمت خدا نیست و نیز سزاوار پشتیبانی و یاری خدا، پیامبرش و مؤمنان نمی‌شود. «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ * وَمَن يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ» ۵۷. بدون زکات، انسان به پیروزی‌ای که خدا وعده داده نمی‌رسد. خدا قطعاً به کسانی پیروزی می‌دهد که اگر در زمین به ایشان قدرت دهیم، نماز را برپا میدارند و زکات میدهند و به نیکی فرمان میدهند و از بدی باز میدارند. فرجام همهٔ کارها به دست خداست.58
These are the most important points about zakah in sura al Tawbah. They represent the general trend of the Madinan suras in asserting the obligation of zakah and giving its main regulations. A person according to the Qur'an, does not reach righteousness or truthfulness nor does he or she truly fear God, believe in Him - unless he or she practices zakah among other things. Without zakah a person does not distinguish himself or herself from the hypocrites or the unbelievers. "But My mercy extendeth to all things. That mercy I shall ordain for those who do right, and practice zakah and those who believe in our signs."56 Without zakah, a person does not deserve God's mercy, or support and commitment of God, His Messenger, and the believers. Your real supporter is (no less than) God, His apostle, and the believers; those who establish prayers, and perform zakah, and they bow down humbly (in worship). As to those who turn (for support) to God, His apostle, and the believers. It is the fellowship of God that must certainly triumph."57 Without zakah a person does not deserve the victory promised by God. God will certainly give victory to those who, if we establish them in the land, establish prayers and give zakah, and enjoin the right and forbid wrong. With God rests the end (and decision) of (all) affairs."58