الحمد لله، والصلاة والسلام على رسول الله ﷺ، وعلى آله وصحبه ومن اهتدى بهداه. من أركان الإسلام الخمسة، الزكاة هي الركن الاجتماعي المالي. فبأداء الزكاة إلى جانب التوحيد (الإيمان بوحدانية الله) وإقامة الصلاة، يصبح الإنسان مسلمًا. وبصفته عضوًا في الجماعة المسلمة، يستحق الأخوّة والولاء من المسلمين، كما دلّ عليه قوله تعالى: {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ}.

Praise be to God and prayer and peace on the messenger of God, his family, his companions, and those who follow his guidance. Out of the five pillars of Islam, Zakah is the socio-financial one. By performing zakah along with tawhid (belief in the oneness of God) and establishing prayers a person becomes Muslim. As a member of the Muslim community he or she deserves the brotherhood and allegiance of Muslims, as indicated by the Qur'anic verse "but if they repent, establish prayers, and practice zakah they are your brethren in faith".

اگرچه زکات معمولاً در کنار عبادات اسلامی، مانند نماز، ذکر می‌شود، در حقیقت بخشی از نظام اجتماعی‌-مالی اسلام است. به همین دلیل همواره ذیل عنوان «مسائل مالی و سیاسی جامعهٔ اسلامی» مورد بررسی قرار می‌گیرد. از این رو جای شگفتی نیست که دانشمندان مسلمان مشتاقند جزئیات زکات را از همهٔ جوانب تحلیل کنند.

Even though zakah is usually mentioned with the methods of worship of Islam, such as prayer, it is in fact a part of the socio-financial system of Islam. For that reason it is always studied under the heading of Financial and Political Issues of the Islamic Society. Therefore, it is no wonder that Muslim scholars are eager to analyze the details of zakah from all angles.

مفسران قرآن، آیات مربوط به زکات را مطالعه و تبیین می‌کنند، از جمله آیه ۲۶۷ سوره البقره، آیه ۲۴۲ سوره الأنعام، آیات ۳۴، ۶۰ و ۱۰۳ سوره التوبة، و چندین آیه دیگر. در میان مفسران، کسانی که در احکام قرآن تخصص دارند، مانند ابوبکر الرازی، ابوبکر الجصاص، ابوبکر بن العربی و ابوعبدالله القرطبی، در تبیین آیات زکات سهم تفصیلی دارند.

Commentators on the Qur'an study and explain the verses about zakah including verse 267 in Sura al Baqarah, verse 242 in Sura al 'An'am, verses 34, 60, and 103 in Sura al Tawbah, and several other verses, Among commentators, those who specialize in ahkam (Injunctions of the Qur'an) such as Abu Bakr al Razi, al Jassas Abu Bakr bin al 'Arabi, and Abu 'Abdullah al Qurtubi, have detail contributions to the explanation of the verses of zakah.

محدثان، احادیثی را که به زکات مربوط‌اند، از پیامبر ﷺ بررسی می‌کنند. در همه کتاب‌های سنت، به‌ویژه آن‌هایی که بر اساس ابواب فقهی مرتب شده‌اند، مانند موطأ مالک، صحیح البخاری، صحیح مسلم، جامع الترمذی، سنن النسائی، سنن ابی داود و سنن ابن ماجه، بابی درباره زکات یافت می‌شود. تنها در صحیح البخاری، باب زکات شامل ۱۷۲ سخن منسوب به پیامبر ﷺ است که مسلم با او در همه آن‌ها، جز یک مورد، اتفاق دارد. همچنین این باب شامل ۲۰ سخن از صحابه و تابعین است.

Scholars of hadith study the traditions of the Prophet that deal with zakah. You will find a chapter on zakah in all books of Sunnah, especially those sorted according to articles of fiqh such as Muwatta' Malik, Sahih al Bukhari, Sahih Muslim. Jami 'al Tirmidhi, Sunnan al Nasa'i, Sunnan abi Dawud, and Sunan Ibn Majah. In Sahih al Bukhari alone, the chapter of zakah contains 172 sayings attributed to the Prophet Muhammad (P) Muslim agreed with him on All but of the Prophet's sayings. In aslo contains 20 sayings of the companions and the followers.

فقها زکات را در کتاب‌های خود به‌عنوان دومین عبادت بزرگ در اسلام بررسی می‌کنند. معمولاً آن را بلافاصله پس از نماز ذکر می‌کنند، مطابق با ترتیبی که در قرآن و سنت آمده است.

Jurists study zakah in their books as the second major worship in Islam. It is usually listed right after prayers, in line with the sequence found in Qur'an and Sunnah.

محققانی که در مسائل مالی و اداری اسلام تخصص دارند، زکات را جزئی از نظام اجتماعی-مالی آن می‌دانند. از این رو زکات را در کتاب‌های زیر می‌یابیم: الخراج اثر ابویوسف، الخراج اثر یحیی بن آدم، الأموال اثر ابوعبید، الأحکام السلطانیة اثر الماوردی (شافعی‌مذهب)، الأحکام السلطانیة اثر ابویعلی (حنبلی‌مذهب)، و السیاسة الشرعیة اثر ابن تیمیه.

Scholars specialized in the financial and administrative issues of Islam look at zakah as a component of its socio-financial tem. So we find zakah in al Kharaj of Abu Yusuf, al Kharaj of Yahya bin Adam, al Amwal, of Abu 'Ubaid, al Ahkam al Sultaniyah, of al Mawardi (Shafi'it), al Ahkam al Sultaniyah of abu Ya'la (Hanbalite), and Al Siyasah al Shar'iyah, of Ibn Taimiyah.

این اصل مهم از دین اسلام نیازمند بازبینی است، باید در یک مجلد گرد آورده شود و به سبکی معاصر ارائه گردد. نویسندگان دوران گذشته برای زمانه‌ی خود و با سبک‌های خودشان می‌نوشتند. هر عصری سبک ویژه‌ی خود را دارد، چنان‌که قرآن می‌فرماید: «و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر به زبان قومش، تا برای آنان روشن بیان کند».

1. This important tenet of Islam needs to be re-examined, combined in one volume and represented in a contemporary style. The authors of old times wrote for their own ages with their own styles. Each era has its own style, as the Qur'an says, "we sent not an apostle except to teach in the language of his own people in order to make things clear to them".

دو موضوع اصلی در اقتصاد اسلامی وجود دارد که در این زمان، به سبب اهمیت آن‌ها، شایستهٔ مطالعه است. یکی از آن‌ها یک واجب اساسی یا یکی از ارکان اسلام است. دیگری یک حرام و گناهی بزرگ است. موضوع نخست زکات است و موضوع دوم ربا (بهره).

There are two main subject in Islamic economics that deserve to be studied in this time because of their relevance. One is an essential obligation or a pillar of Islam. The other is a prohibition, a major sin. The first subject is zakah, the second riba (interest).

هیچ اختلافی میان مسلمانان درباره وجوب نخستین و حرمت دومی نیست، زیرا انکار این وجوب یا آن حرمت، موجب ارتداد است.

There is no disagreement among Muslims about the obligatory nature of the first, nor the prohibition of the other, for denying this obligation or that prohibition amounts to apostating.

با این حال، مسئلهٔ ربا بیش از مسئلهٔ زکات مورد توجه علما قرار گرفته است. دانشمندان بزرگی چون ابوالاعلی مودودی^4، محمد عبدالله دراز^5، عیسی عبده^6، محمد ابوزهره^7، محمد عبدالله العربی^8، محمد ابوسعود^9، محمدباقر الصدر^10 و محمد عزیر^11 کتاب‌ها، رساله‌ها و مقالاتی دربارهٔ ربا نوشته‌اند، چه از دیدگاه خالص اسلامی و چه از موضعی که تحت تأثیر نگرش سرمایه‌داری غربی به پول و زندگی بوده است. با آنکه همواره جا برای پژوهش‌های دقیق‌تر و گسترده‌تر وجود دارد، می‌توان گفت که در این زمینه پژوهش‌های قابل توجهی پدید آمده است.

However, the issue of riba received more attention of scholars than the issue of zakah. Great scholars such as Abu A'la al Mawdudi,4 Muhammad Abdullah Draz5 'Isa 'Abdu, Muhammad Abu Zahrah7, Muhammad Abdullah al 'Arabi8, Muhammad Abu Sa'ud9, Muhammad Baqir al Sadr10, and Muhammad 'Uzair11, have written books, papers, and articles on riba, whether from a pure Islamic point of view or from a position influenced by the Western capitalistic stance on money and life. In spite of the fact that there is always room for more rigorous and more extensive research, one can note that a reasonable amount of research has emerged on this issue.

در مورد مسئله زکات، توجه علما به بررسی و پژوهش درباره آن بسیار اندک است.

۲. فقهای مسلمان در بسیاری از جزئیات زکات اختلاف دارند. هر یک نظر و دلایل خاص خود را دارد و گاهی میان تفسیرهای آنان تناقض وجود دارد، و این امر اکثر مردم را در آشفتگی و سردرگمی دربارهٔ اینکه کدام نظر را برگزینند، رها می‌کند.

2. Muslim jurists differ on many details of zakah. Each has his own opinion and arguments, and there are sometimes contradictions among their interpretations, which leaves the majority of people in chaos and confusion about what opinion to choose.

نیاز بزرگی به بازنگری این تفسیرها، دیدگاه‌ها و استدلال‌ها وجود دارد؛ تا با درجه‌ای از بی‌طرفی درباره‌ی آن‌ها گفتگو شود، بر پایه‌ی معیارهایی که از جانب خداوند نازل شده است بررسی گردند، و روشن شود کدام‌یک از میان آن‌ها شایسته‌تر است.

There is a great need to review these interpretations, opinions, and arguments, to discuss them with certain degree of neutrality, to examine them in the light of the criteria descending from God, and to show which among them is the most worthy.

به این نیاز، شیخ محمود شلتوت، که خدایش رحمت کند، در کتاب خود «اسلام: عقیده و شریعت»[12] اشاره کرده و زیر عنوان «زکات، یکی از ارکان اصلی دین» چنین گفته است.

To this need the late Shiekh Mahmud Shaltut referred' in his book Islam, Doctrine and Law12, saying under the title "Zakah, A Principal Religious Pillar".

با اینکه باور دارم اختلاف نظرهای نظری نشانهٔ سرزندگی فکری و انعطاف‌پذیری نظامی است که این اختلافات را در خود جا می‌دهد، وقتی دامنهٔ اختلاف میان مذاهب فقهی را دربارهٔ اجرای این فریضهٔ زکات، آن‌گونه که در کتاب‌های فقه و احکام آمده است، می‌بینم، احساس ناراحتی می‌کنم. این فریضهٔ زکات که معمولاً با نماز همراه دانسته می‌شود، باید مانند نماز به‌طور عمومی شناخته‌شده باشد. در نماز جای زیادی برای اختلاف نمی‌بینیم؛ تنها پنج نماز در شبانه‌روز است. برخلاف نماز، می‌بینیم که حتی نسبت (مقدار زکات)، معافیت و انواع مالی که زکات به آن تعلق می‌گیرد نیز محل اختلاف میان علما است. چنین اختلافاتی پیامدهای جدی برای عموم مسلمانان در اجرای فریضهٔ زکات اسلامی دارد. برای نمونه، برخی از علما مال کودکان و افراد دیوانه را مشمول زکات می‌دانند و برخی نمی‌دانند. برخی همهٔ محصولات کشاورزی را مشمول زکات می‌دانند و برخی زکات را به انواع خاصی محدود می‌کنند. برخی بدهی‌ها را مشمول زکات می‌دانند و برخی نمی‌دانند. اختلافات مشابهی دربارهٔ دارایی‌های تجاری و زیورآلات زنان وجود دارد. برخی برای تعلق زکات حداقل مشخصی (نصاب) را شرط می‌دانند و برخی نه. و غیره. همین نوع اختلافات دربارهٔ مصرف زکات نیز وجود دارد. مرحوم شلتوت خواستار بازنگری در این اختلافات میان مذاهب شد، زیرا می‌ترسید که این اختلافات جوهرهٔ این فریضه را مخدوش کند. چنین بازنگری‌ای باید بر پایهٔ اهداف نهایی زکات، آن‌گونه که در قرآن آمده، استوار باشد تا مسلمانان بتوانند آن را در یک سطح یکسان بفهمند و اجرا کنند.

"In spite of my belief that theoretical differences are indications of thinking vitality and flexibility of the system that accommodates such differences, I feel uneasy when I see the range of difference among the schools of thought on the application of this obligation of zakah, as it is exposed in the books of jurisdiction and injunctions. This obligation of zakah, that is usually associated with prayer ought to be, like prayers, commonly understood. In prayers we see not much room for differences - just five prayers in the day and night. Unlike prayers, we observe that even the ratio, the exemption, the kinds of wealth that are zakatable are subject to differences among scholars. Such differences have serious implications for muslims at large when it comes to their application of the Islamic obligation of zakah. For example, some scholars consider the wealth of children and insane individals zakatable, others don't. Some scholars consider all agricultural products zakatable, others restrict zakah to specific kinds only. Some consider debts zakatable, others don't. Similar differences exist for business assets and women's jewelry. Some require certain minimum (nisab) for zakatability, some don't. etc. The same kind of differences also exist about the disbursement of zakah." The late Shaltut called for a reviw of those differences among schools of thought, which he feared may mar the essence of this obligation. Fuch a review should be based on the ultimate objectives of zakah as cited in the Qur'an, so Muslims could understand and apply it on the same level.

۳۔ ایسے نئے مسائل ہیں جو ماضی میں موجود نہیں تھے اور قدیم فقہاء کے علم میں نہیں تھے۔ ان نئے مسائل کے لیے نئے شرعی احکام درکار ہیں۔ آج مسلمان زکوٰۃ کے بارے میں بہت سے سوالات کرتے ہیں جن کے جواب بغیر دیے نہیں چھوڑے جا سکتے۔ مثلاً مویشی، زرعی پیداوار اور پھلوں کے علاوہ دولت کی نئی شکلوں کو کس طرح دیکھا جائے؟ دولت کی ان نئی شکلوں میں کرائے پر دی جانے والی بڑی عمارتیں، بڑے کارخانے اور پلانٹس، مشینری اور آلات، اور ہر طرح کا مستقل و گردشی سرمایہ شامل ہے جو اپنی پیداواری لائنوں اور کرائے کی آمدنی سے بے پناہ آمدنی فراہم کرتا ہے، جیسے بحری جہاز، کاریں، ہوائی جہاز اور ہوٹل۔ اسی طرح نئی تجارتی و صنعتی کمپنیاں ہیں، ڈاکٹروں، انجینئروں اور وکیلوں جیسے پیشہ ور افراد کی آمدنی کی نئی صورتیں ہیں، اور وہ بے شمار ملازمین ہیں جو اجرت اور تنخواہیں وصول کرتے ہیں۔ کیا یہ سب زکوٰۃ کے قابل ہیں یا نہیں؟ اور اگر ہیں تو ان پر زکوٰۃ کی شرح کیا ہے؟ یہ کب واجب ہوتی ہے؟ اور شریعت میں اس کی بنیاد کیا ہے؟

3. There are new matters that did not exist in the past and were not known to the ancient jurists. These new matters require new religious injunctions. Today, Mulims ask many questions about zakah that must not be left without answers. Questions such as how to consider new forms of wealth other than Iivestock, agricultural produce and fruits. These new forms of wealth include huge buildings for rent, enormous factories and plants, machines and equipment, and all kinds of fixed and circulating capital that provide tremendous flow of income out of their production lines and rental proceeds such as ships, cars, planes and hotels. There are new trading and industrial corporations, the new forms of income of professionals like physicians, engineers, and lawyers and huge numbers of employees receiving wages and salaries. Are all these zakatable or not, and if they are zakatable, what is the percentage of zakah on them? When is it due? And on what basis in Shari'ah is it founded.

بسیاری از مقادیر و اصطلاحاتی که در متون مربوط به زکات ذکر شده‌اند، مانند «الوسق» در محصولات کشاورزی، «الصاع» در زکات فطر، و «الدراهم» و «الدنانیر» در زکات پول، نیازمند تعریف جدید و ترجمه به معادل‌های امروزی آن‌ها هستند. آیا این مقادیر ثابت و تعیین‌شده‌اند یا می‌توان آن‌ها را در پاسخ به تغییرات اوضاع اقتصادی و اجتماعی، مانند تغییر در ارزش خرید پول، تغییر داد؟ امروزه دولت‌های معاصر مالیات‌های جدیدی با نرخ‌های پیشرونده یا ثابت وضع می‌کنند که اهداف اجتماعی مشخصی به آن‌ها پیوند خورده است. رابطه میان چنین مالیات‌هایی و زکات باید بررسی شود و وجوه شباهت و تفاوت آن‌ها مشخص گردد. همچنین باید جایگزین‌پذیری این مالیات‌ها با زکات بررسی شود و امکان همزیستی آن‌ها نیز مورد بررسی قرار گیرد.

Many measures and terms mentioned in the texts on zakah, such as al wisq in agricultural products, sa' in the fast-breaking zakah, darahim and dananir in the zakah on money require new definitions and translation into today's measures. Are these quantities given and fixed or can we change them in response to changes in economic and social circumstances, such as a change in the purchasing value of money? There are new taxes with progressive or flat rates imposed by contemporary governments with certain social purposes attached to them. The relation between such taxes and zakah should be studied, and the areas of similarities and differences must be pointed out. The substitutability of these taxes and zakah must be investigated and their coexistence must also be examined.

۴. متأسفانه، برخی مسلمانان نسبت به زکات تردیدها و نگرانی‌هایی دارند.

4. Unfortunately, there are a few misgivings among some Muslims about zakah.

بعضی‌ها به آن به‌عنوان مقدار بسیار ناچیزی می‌نگرند که ثروتمندان به فقرا می‌دهند تنها برای آنکه زندگی آن‌ها را سرپا نگه دارد و ایشان را تقریباً در خط فقر نگه دارد، یعنی همواره نیازمند صدقهٔ توأم با تحقیرِ ثروتمندان. این تصویر در نهاد زکات در اسلام جایی ندارد، هرچند متأسفانه بسیاری از مردم بر آن عمل می‌کنند. حتی برخی روزنامه‌نگاران سرشناس در مصر را می‌یابیم که می‌نویسند زکات با جامعهٔ ما سازگار نیست، زیرا نظام‌های اجتماعی و اقتصادی معاصر باید بر پایهٔ کار و تولید استوار باشند نه بر پایهٔ صدقه، گویی زکات صرفاً صدقه‌ای برای گدایان یا حمایتی برای بی‌کاران است. نویسندهٔ دیگری عدالت اجتماعی اسلامی را «سوسیالیسم صدقه‌ای» نامیده است. همهٔ این‌ها نیت بد برای گمراه کردن خوانندگان، یا دست‌کم جهل گسترده دربارهٔ زکات را آشکار می‌سازد و بر ضرورت پژوهشی تازه تأکید می‌کند که به باور من وظیفهٔ عالمان مسلمان است.

Some look at it as a very meager amount given by the rich to the poor only to sustain the latter's life and keep him barely at the poverty line, i.e. in permanent need of the condescendent charity of the rich. This picture has no place in the institution of zakah in Islam, though it is regrettably practiced by many. We even find some reputable journalists in Egypt writing that zakah does not fit our society because the contemporary social and economic systems must be based on work and production instead of charity as if zakah were simply a charity for beggars or a support for the idle14. Another writer called Islamic social justice "charity socialism"15. All this reveals an ill intention to mislead readers or at least an enormous ignorance about zakah and emphasizes the need for a new study which I believe is an obligation on Muslim scholars.

محققانی که به مسائل مالی و اقتصادی اسلام علاقه دارند ابراز شگفتی کرده‌اند که کتابخانهٔ معاصر مسلمانان، با وجود جایگاه مهم زکات در این دین، فاقد پژوهشی جدی و جامع دربارهٔ آن است۱۶. وزارت اوقاف مصر و در آن، شورای عالی امور اسلامی، نُه سال پیش با اعلام زکات به‌عنوان یکی از معدود حوزه‌های پژوهشی اصلی و اختصاص جوایز به بهترین مقالات پژوهشی دربارهٔ زکات، این نیاز را احساس کرد. این نیاز در کنفرانس پژوهش‌های اسلامی که در مارس ۱۹۶۳ در قاهره برگزار شد و محققان مسلمان بیش از چهل کشور در آن حضور داشتند، بیشتر تأکید شد. شرکت‌کنندگان در قطعنامهٔ خود اعلام کردند: «مسائل زکات، منابع مالی در اسلام، ابزارهای سرمایه‌گذاری، پیوند آن‌ها با افراد و جامعه، و حقوق خصوصی و عمومی، از مسائل مهم روز هستند، زیرا این موضوعات نقطهٔ تلاقی عبادت و رفتار اجتماعی در شریعت‌اند. به همین دلیل، کنگره این مسائل را به‌عنوان موضوع اصلی نشست آینده‌اش در نظر می‌گیرد»۱۷. پژوهش حاضر در پی تحقق اهداف زیر است:

Researchers interested in financial and economic issues of Islam have expressed their surprise that the contemporary Mustim library lacks a serious and comprehensive study on zakah in spite of its important place in this religion of Islam16. The Higher Council of Islamic Affairs in the Ministry of Awqaf in Eqypt felt this need by announcing nine years ago zakah as one of few major research areas and allocating prizes to the best research papers written on zakah. This need was further stressed by the Congress on Islamic Research held in Cairo, March, l963, and attended by Muslim scholars from more than forty countries. In their resolution, the conferees declared "The issues of zakah, financial resources in Islam, means of investment, their relation to individuals and society, and the private and public rights are the major issues of contemporary concern because these subjects represent the point of convergence in Shari'ah of worship and social behavior. For this very reason, the Congress considers these issues as a main theme for its coming session17." The present piece of research endeavors to fulfill the following purposes: