هفتمین مصرف زکات در قرآن با عبارت «فی سبیل الله» [در راه خدا] بیان شده است. این سهم از زکات به چه کسانی پرداخت می‌شود؟ معنای لغوی این اصطلاح کاملاً آشکار است. «سبیل» به معنای راه است و «سبیل الله» راهی است که به خشنودی خدا می‌انجامد. ابن الأثیر می‌گوید: «... "سبیل الله" آن‌قدر عام است که هر عمل یا کاری را که صادقانه برای خدا انجام شود در بر می‌گیرد، از جمله ادای تکالیف دینی و عبادات و کارهای مستحبی. هنگامی که عبارت "فی سبیل الله" بدون قید آورده شود، معمولاً به معنای جهاد [جنگیدن در راه خدا] است، بنابراین این عبارت اغلب چنین به نظر می‌رسد که به معنای جهاد محدود شده است.» این تحلیل ابن الأثیر از عبارت «فی سبیل الله» دو نکته مهم را نشان می‌دهد:

The seventh category of zakah distribution is expressed in the Qur'an as "fi sabil Allah" [in the way of God]. To whom is this share of zakah paid? The linguistic meaning of the term is quite obvious. "Sabil" means way, and "sabil Allah" is the way that leads to pleasing God. Ibn al Athir says ". . . 'sabil Allah' is general enough to cover every action or deed sincerely intended for the sake of God, including fulfilling religious obligations and voluntary worships and deeds. When the term 'fi sabil Allah' is not modified, it usually means jihad [fighting for the sake of God], so the term often appears to be restricted to the meaning of jihad." This analysis of the term 'fi sabil Allah' by Ibn al Athir shows two important points:

۱. این اصطلاح در اصل به هر عملی اطلاق می‌شود که تنها به قصد خدمت به راه خدا انجام گیرد، از جمله همه کارهای نیک، چه فردی و چه جمعی.

1. The term originally means every action intended solely to serve the cause of God, including all good deeds, individual and collective.

۲. بدون قید و شرط، این اصطلاح معمولاً به معنای جنگیدن در راه خدا فهمیده می‌شود، زیرا کاربرد مکرر آن تقریباً معنا را محدود به جنگیدن در راه خدا می‌کند.

2. Unmodified, the term is commonly understood to mean fighting for the sake of God, since frequent usage almost restricts the meaning to fighting for the sake of God.

این دو معنای این اصطلاح، داستانی کامل از اختلاف فقیهان درباره این هفتمین مصرف زکات را بازگو می‌کند. آشکار است که همه بر این اتفاق دارند که جهاد در راه خدا در این مصرف داخل است؛ اختلاف ایشان بر این متمرکز است که آیا این مصرف می‌تواند شامل سایر کارهای نیک که به قصد خشنودی خدا انجام می‌شوند نیز باشد یا نه. بحث زیر، دیدگاه فقیهان را در این باره شرح می‌دهد.

These two meanings of the term tell a whole story of differences among jurists on this seventh category of zakah distribution. Obviously, all agree that fighting for the sake of God is included in this category; their differences center on whether this category may also cover other good deeds intended to please God. The following discussion describes the opinions of jurists on this matter.

بر اساس نظر ابو یوسف، مصداق «فی سبیل اللہ» شامل مجاهدانی می‌شود که وسیله سواری و هزینه‌های لازم را به اندازه‌ای ندارند که مانع جهادشان نشود. صدقه برای ایشان جایز است، حتی اگر بتوانند درآمد کسب کنند، زیرا کار کردن آنان را از جهاد باز می‌دارد. محمد [شیبانی] این اصطلاح را شامل کسانی می‌داند که می‌خواهند حج بگزارند اما به سبب نداشتن پول نمی‌توانند. او بر این مدعا به روایتی استناد می‌کند که مردی شتری را در راه خدا وقف کرده بود و رسول خدا ﷺ به او دستور داد که با آن شتر حاجیان را حمل کند. افزون بر این، حج برای خدا انجام می‌شود، زیرا اطاعت از فرمان‌های اوست.

According to Abu Yusuf, the category of fi sabil Allah includes fighters who do not have sufficient funds for rides and expenses in such a way that impedes them from fighting. Sadaqah is lawful to them even if they are able to earn income, since working would deter them from fighting. Muhammad understands the term to include those who want to perform pilgrimage but cannot do so for lack of money. He presents as evidence a report that a man who devoted his camel in the way of God (fi sabil Allah) was ordered by the Messenger of God (p) to carry pilgrims on it. Additionally, pilgrimage is for the sake of God, as it is an obedience to his ordinances.

بعضی از حنفی‌ها استدلال می‌کنند که این دسته شامل دانشجویان تمام‌وقت نیز می‌شود. صاحب الفتاوی الظهیریہ در تفسیر عبارت «فی سبیل اللہ» تنها به این دسته اشاره می‌کند. دیگران این تفسیر را رد می‌کنند، به این دلیل که هنگام نزول آیه، مفهوم دانشجوی تمام‌وقت وجود نداشت. برخی دیگر پاسخ می‌دهند که تحصیل تمام‌وقت می‌تواند به معنای فراگیری علم شریعت باشد، همان‌گونه که صحابه‌ای که همراه پیامبر ﷺ در مدینه به‌طور تمام‌وقت از ایشان علم می‌آموختند، این کار را انجام می‌دادند؛ همان کسانی که به «اهل صفّه» معروف بودند [نام مکانی در برابر مسجد پیامبر ﷺ در مدینه که این افراد در آنجا در خیمه‌ها زندگی می‌کردند]. کاسانی در البدائع می‌گوید همه کسانی که کارهای طاعت‌آمیز برای خدا انجام می‌دهند و کارهای نیک را ترویج می‌کنند، بر اساس معنای لغوی اصلی این اصطلاح، می‌توانند به عنوان «فی سبیل اللہ» یاری شوند. ابن نجیم در البحر الرائق می‌نویسد: «روشن است که شرط فقر در همه موارد لازم است»، اما رشید رضا استدلال می‌کند که چنین محدودیتی کل مقولهٔ «فی سبیل اللہ» را به عنوان گروهی جداگانه از دریافت‌کنندگان حذف می‌کند، زیرا دستهٔ نخست همهٔ افراد فقیر را در بر می‌گیرد.4

Some Hanafites argue that this category includes full-time students. The author of al Fatawa al Zahiriyyah mentions only this category in his interpretation of the term fi sabil Allah. Others reject this interpretation on the grounds that when the verse was revealed, the concept of full-time students did not exist. Others reply that studying full time can mean acquiring knowledge of Shari'ah, as practiced full-time by those Companions who accompanied the Prophet (p) to receive knowledge from him in Madinah, known as the people of al Suffah [the name of the place in front of the Prophet's mosque in Madinah where these people used to live in tents]. In al Bada'i', al Kasani says all those who do deeds of obedience to God and promote good actions can be helped as fi sabil Allah, following the original linguistic meaning of the term. Ibn Nujaim in al Bahr comments, "It is obvious that the condition of poverty is necessary in all cases,"2 but Rashid Rida argues that such a restriction eliminates the whole category of in the way of God as a separate group of recipients, since the first category covers all poor persons.3,4

در کتاب احکام القرآن، ابن العربی سخن مالک را نقل می‌کند: «راه‌های خدا بسیار است، اما من اختلافی نمی‌شناسم در اینکه مراد از «فی سبیل الله» در اینجا جهاد است، در برابر دیگر راه‌های خدا.» و محمد بن عبدالحکم می‌گوید: «از صدقه می‌توان بهای خوراک، سلاح و دیگر ابزارهای جنگی [رزمندگان] را پرداخت. این شامل جلوگیری از هجوم دشمنان به سرزمین‌های مسلمانان نیز می‌شود، زیرا همه این‌ها کارهایی مرتبط با جنگ در راه خداست. پیامبر ﷺ از صدقه صد شتر را در مصالحه پس از حمله به سهل بن ابی خثمه داد. ایشان چنین کرد تا از بروز یک آشوب خشونت‌بار بزرگ جلوگیری کند.»6

In Ahkam al Qur'an, Ibn al 'Arabi quotes Malik's remark, "The ways of God are manifold, but I know of no disagreement that what is meant by fi sabil Allah here is fighting, as distinct from other ways of God," Muhammad bin 'Abd al Hakam's says "From sadaqah, the value of food, arms, and other tools of war [of the fighters] can be paid. This includes preventing enemies from invading Muslim lands, since all these are actions related to fighting for the sake of God. The Prophet (p) gave one hundred camels from sadaqah in reconciliation after the attack against Sahl bin Abi Khathamah. He did so in order to prevent a major violent disturbance."6

مؤلف «الشرح الكبير» للدردير على «مختصر خليل» می‌نویسد: «زکات را می‌توان به مجاهدان و نگهبانان مرزها داد، و نیز برای خرید ابزار جنگی، مانند سلاح و اسب، به کار برد.

The author of Sharh al Dardir on Matn Khalil writes, "Zakah can be given to fighters and border guards, and to buy war machinery, such as weapons and horses.

مجاهدان می‌توانند زکات بگیرند، حتی اگر ثروتمند باشند، زیرا این سهم به‌خاطر جهاد در راه خدا داده می‌شود، نه به‌سبب فقر. جاسوسان نیز می‌توانند زکات بگیرند، حتی اگر کافر باشند.7

Fighters may take zakah even if they are rich, since they are given because they are fighting for the sake of God and not because of poverty. Spies can also be given zakah, even if they are unbelievers."7

دیدگاه مالکی را می‌توان چنین خلاصه کرد:

The Malikite view can be summarized as follows:

آنان اتفاق نظر دارند که عبارت «در راه خدا» به جنگ و دفاع از سرزمین مسلمانان اختصاص دارد.

1. They agree that "in the way of God" is restricted to fighting and guarding Muslim land.

۲. آنان اعطای زکات به جنگجویان و نگهبانان مرزی را حتی اگر ثروتمند باشند تجویز می‌کنند. دیدگاه مالکی به ظاهر متن قرآن نزدیک‌تر به نظر می‌رسد، زیرا قرآن میان «فی سبیل الله» به‌عنوان یک دسته و فقرا به‌عنوان دسته‌ای دیگر تفکیک می‌کند. همچنین این دیدگاه به سنت نزدیک‌تر است، زیرا پیامبر ﷺ می‌فرماید: «صدقه برای هیچ ثروتمندی حلال نیست مگر در پنج مورد...» و از جمله، جنگجوی فی سبیل الله را نام می‌برد. ابن العربی شرط فقر را نادیده می‌گیرد و می‌گوید این افزودنی بر متن است؛ و به گفته خود حنفیان، افزودن به یک متن، تغییر یا نسخ متن اصلی است که تنها با متنی دیگر از قرآن ممکن است.8

همراه با النووی در المنهاج و ابن حجر الهیتمی در شرح آن، شافعیان بر این باورند که «فی سبیل الله» شامل جنگجویان داوطلبی نیز می‌شود که از دولت حقوق دریافت نمی‌کنند. به تعبیر ابن حجر، «جنگجویان داوطلب، در صورتی که انگیزه داشته باشند، بدون حقوق می‌جنگند، و در غیر این صورت در کسب‌وکارها و صنایع دستی کار می‌کنند.» او می‌افزاید: «سبیل الله از نظر لغوی به معنای راهی است که به سوی او می‌رساند. این واژه اغلب برای جهاد در راه او به کار می‌رود، که ممکن است به شهادتی بینجامد که موجب خشنودی خداوند می‌شود.»

Along with al Nawawi in al Minhaj and Ibn Hajar al Haithami in his commentary on the same, Shafi'ites believe "in the way of God" includes voluntary fighters who do not receive salaries from the government. To use Ibn Hajar's words, "volunteer fighters fight without salaries when motivated, and otherwise they work in businesses and crafts." He adds, "Sabil Allah linguistically means the way that leads to Him. It is often used to mean fighting for His cause, which may mean martyrdom that leads to pleasing God.

سپس این اصطلاح بر کسانی اطلاق شد که بدون دریافت مزد می‌جنگند، زیرا آنان بیش از سربازان مزدبگیر فداکاری می‌کنند و سزاوارند آنچه را که به ایشان در انجام این وظیفه یاری می‌رساند دریافت کنند، حتی اگر ثروتمند باشند.9

Then the term was applied to those who fight without compensation, since they sacrifice more than salaried soldiers and deserve to be given what helps them undertake this duty, even if they are rich."9

الشافعی در کتاب الأم می‌گوید: «همسایگانِ محلی که زکات در آن جمع‌آوری می‌شود، و کسانی که می‌جنگند، می‌توانند از سهم «فی‌سبیل‌الله» بهره‌مند شوند، چه فقیر باشند و چه غنی. افرادی غیر از جنگجویان نباید از این سهم بهره‌مند شوند، مگر اینکه از جنگجویان دفاع کنند یا از آنان محافظت نمایند.»

Al Shafi'i in al Umm says, "Neighbors of the area where zakah is collected who fight can be given the share for the sake of God whether they are poor or rich. People other than fighters must not be given this share unless they defend or guard the fighters.

زکات ممکن است به کسانی داده شود که مانع حمله کافران به آنان می‌شوند.» شرط او مبنی بر اینکه فقط همسایگان می‌توانند زکات بگیرند، بر اصل او استوار است که زکات نباید از یک منطقه به منطقه‌ای دیگر منتقل شود. النووی در «الروضة» می‌گوید: «جنگجویان می‌توانند هزینه‌ها و لباس خود را برای مدت زمانی که از هنگام خروج برای جهاد تا بازگشت‌شان طول می‌کشد دریافت کنند، حتی اگر مدت طولانی در مرزها بمانند. درباره پرداخت تمام هزینه‌های او یا فقط افزایش‌هایی که به سبب سفر به جنگ ایجاد می‌شود، دو نظر وجود دارد. همچنین ممکن است به جنگجو پولی داده شود تا با آن مادیانی، سلاح و دیگر ابزار جنگی بخرد. آنچه او می‌خرد برای همیشه از آن او می‌شود. با این حال، اجاره کردن مرکوب و سلاح از دیگری و در اختیار جنگجویان قرار دادن آن‌ها جایز است؛ این امر به موجود بودن بودجه بستگی دارد. جنگجویانی که سواره جنگیدن را نمی‌دانند، نباید ارزش یک مادیان به آنان داده شود.» النووی می‌افزاید: «در برخی شرح‌های کتاب «المفتاح» آمده است که جنگجو می‌تواند هزینه‌های خود و همچنین هزینه‌های خانواده‌اش را در تمام مدت غیبت دریافت کند. بیشتر علما هزینه‌های خانواده را ذکر نکرده‌اند، اما این سخن معقول به نظر می‌رسد. دولت می‌تواند مرکوب و سلاح‌های جنگجو را به‌طور دائمی به او بدهد، یا آن‌ها را برای جنگجویان اجاره یا کرایه کند، یا آن‌ها را بخرد و به‌عنوان وقف نگه دارد تا پس از پایان جنگ به دولت بازگردانده شود و توسط جنگجویان دیگر مورد استفاده قرار گیرد.»11

همانند شافعیان، حنبلیان نیز اصطلاح «فی سبیل الله» را محدود به جنگجویان داوطلبی می‌دانند که حقوق منظمی دریافت نمی‌کنند، یا کمتر از آنچه برای زندگی‌شان کافی است دریافت می‌کنند، حتی اگر ثروتمند باشند. نگهبانان مرزی نیز در شمار جنگجویان قرار می‌گیرند. در کتاب «غایة المنتهی» و شرح آن آمده است که دولت می‌تواند با زکات اسب بخرد و آن‌ها را به جنگجویان بدهد، حتی اگر آن جنگجو خودش زکات‌دهنده باشد. خرید کشتی‌های جنگی و همچنین تمام تجهیزات دیگر، به تشخیص دولت، جایز است. از سوی دیگر، یک فرد زکات‌دهنده حق ندارد اسبی بخرد و آن را برای جهاد در راه خدا اختصاص دهد، زیرا زکات‌دهندگان فردی موظف‌اند زکات را پرداخت کنند و این کار، پرداخت زکات محسوب نمی‌شود.13

Like Shafi'ites, Hanbalites restrict the term fi sabil Allah to volunteer fighters who receive no regular salaries, or who receive less than what is sufficient for them, even if they are rich. Border guards are included with fighters. It is stated in Ghayat al Muntaha and its commentary that the state may buy horses with zakah and give them to the fighters, even if the fighter is a zakah payer. It is permissible to buy warships, as well as all other equipment, as decided by the state. On the other hand, an individual zakah payer has no authority to buy a horse and devote it to fighting for the sake of God, because individual zakah payers are required to pay zakah and this is not payment.13

دو روایت از احمد درباره حج وجود دارد. اولین روایت این است که حج در این دسته قرار می‌گیرد. بر اساس حدیثی از أم معقل الأسدیة، به فقیری می‌توان زکات داد تا حج واجب را انجام دهد. شوهر او شتری را برای خدا وقف کرده بود، و او قصد داشت عمره انجام دهد [زیارت مسجد الحرام در مکه برای مناسکی غیر از حج]. وقتی از شوهرش خواست که از آن شتر استفاده کند، شوهرش نپذیرفت. او این موضوع را به پیامبر ﷺ گفت. پیامبر ﷺ

There are two reports from Ahmad concerning pilgrimage. The first is that pilgrimage is included in this category. A poor person may be given zakah to perform obligatory pilgrimage, based on a saying from Umm Ma'qil al Asdiyyah. Her husband had devoted a camel for the sake of God, and she planned to make 'Umrah [visiting the Grand Mosque in Makkah for a ritual other than pilgrimage]. When she asked to use the camel, her husband refused. She mentioned this to the Prophet. The Prophet (p)

او را فرمان داد که به آن زن اجازه دهد از شتر استفاده کند، و فرمود: «حج و عمره برای خدا است.»۱۵ این روایت از ابن عباس و ابن عمر نقل شده است. این نظر اسحاق نیز هست.

ordered him to let her use the camel, saying, "Pilgrimage and 'Umrah are for the sake of God."15 This is reported from Ibn Abbas and Ibn 'Umar. It is also the opinion of Ishaq.

دومین روایت از احمد این است که حج نباید با زکات پرداخت شود. این دیدگاه با نظر اکثریت سازگار است. ابن قدامه در المغنی می‌گوید: «این بهتر است، زیرا عبارت "فی سبیل الله" وقتی بدون قید آورده شود، تنها به جهاد (جنگیدن در راه خدا) اطلاق می‌شود. بیشتر کاربرد عبارت "فی سبیل الله" در قرآن به معنای جهاد است، پس آیه‌ی مربوط به زکات نیز باید بر همین اساس فهمیده شود. واقعیت این است که زکات می‌تواند در دو گروه از افراد مصرف شود: کسانی که به زکات نیازمندند، مانند فقرا، مساکین و بدهکاران، و کسانی که مسلمانان به آنان نیازمندند، مانند جنگجویان، افرادی که دل‌هایشان به دست آورده می‌شود، و کسانی که به سبب میانجی‌گری میان گروه‌های متخاصم بدهکار شده‌اند. حج فقرا در هیچ‌یک از این دو گروه نمی‌گنجد. نه منفعت عمومی مسلمانان است و نه فقرا به آن نیازی دارند، زیرا افراد تهیدست مکلف به انجام حج نیستند. خداوند داشتن توان مالی کافی را شرط وجوب حج قرار داده است. بهتر است که چنین کمکی از زکات به فقرا داده نشود، بلکه برای مصرف در منفعت عمومی مسلمانان ذخیره شود.»16

مذاهب چهارگانه در سه نکته اتفاق نظر دارند:

The four schools agree on three points:

۱. جهاد (جنگیدن در راه خدا) قطعاً در دستهٔ «فی سبیل الله» داخل است. ۲. دادن زکات به مجاهدان جایز است. خرج کردن زکات برای تجهیزات و سلاح مورد اتفاق نیست.

1. Jihad (fighting for God's sake) is definitely included in the category "fi sabil Allah." 2. It is lawful to give the fighters zakah. Spending zakah on equipment and arms is not agreed upon.

۳. پرداخت زکات برای منافع عمومی یا کارهای خیر همگانی، مانند کانال‌های آبیاری، سدها، مساجد، مدارس، جاده‌ها و بزرگراه‌ها و مانند آن، جایز نیست. هزینه‌های این امور باید از سایر منابع دولتی، مانند فیء و خراج، تأمین شود. حنفی‌ها این کار را روا نمی‌دانند، به این دلیل که گیرندگان باید مالک آنچه به ایشان داده می‌شود باشند؛ و دیگران نیز آن را روا نمی‌دانند، به این دلیل که چنین هزینه‌ای در هشت گروه مصرف زکات قرار نمی‌گیرد. اما سخن کاسانی که در بالا نقل شد، به شرط او مقید می‌شود که زکات باید به مالکیت گیرنده درآید.

3. It is not permissible to spend zakah on public interests or general good deeds such as irrigation canals, dams, mosques, schools, roads, and highways, etc. These must be paid for from other state funds, such as fai' and kharaj. Hanafites do not allow this on the grounds that the recipients must own what is paid them, while others do not allow it on the grounds that such spending is not included in the eight categories. As for al Kasani's above-quoted statement, it is restricted by his condition that zakah must be made owned by the recipient.

ابوحنیفہ تنہا اس بات کے قائل ہیں کہ جنگجوؤں کو زکات دینے کے لیے ان کا فقیر ہونا ضروری ہے، اور احمد تنہا اس بات کی اجازت دیتے ہیں کہ مسجد الحرام کے حاجیوں اور زائرین کو زکات دی جائے۔

Abu Hanifah alone requires that the fighters be poor in order to be given zakah, and Ahmad alone allows payment to pilgrims and visitors of the Sacred Mosque in Makkah.

شافعیان و حنبلیان در این شرط اتفاق‌نظر دارند که جنگجویان داوطلب باشند، و جز حنفیان، همه در این‌که زکات برای تجهیزات، سلاح و دیگر نیازمندی‌های جهاد هزینه شود، هم‌داستان‌اند.

Shafi'ites and Hanbalites share the condition that fighters be volunteers, while all but the Hanafites agree on spending zakah on equipment, arms, and other necessities of jihad.

بعضی از عالمان، چه پیشین و چه معاصر، تمایل دارند که عبارت «در راه خدا» را گسترش دهند تا کارهای نیک به طور کلی را شامل شود، بر پایه‌ی دلالت اصلی این عبارت. رازی در تفسیر قرآن خود یادآور می‌شود که معنای ظاهری عبارت «فی سبیل الله» به جنگجویان محدود نمی‌شود. او می‌افزاید: «از همین روست که تفسیر قفال از این آیه یادآور می‌شود که برخی از فقیهان جایز می‌دانند صدقات در هر گونه کار نیکی صرف شود، از جمله تهیه‌ی تابوت برای مرده و ساختن استحکامات و مساجد، زیرا "در راه خدا" همه‌ی اینها را در بر می‌گیرد.»[18] اما رازی نام این فقیهان را نمی‌برد و درباره‌ی نقل قول خود از قفال هیچ نظری نمی‌دهد.

Some scholars, early and contemporary, tend to expand the meaning of the term "for the sake of God," to include good deeds in general, in accordance with the original indication of the term. Al Razi in his commentary on the Qur'an remarks that the apparent meaning of the term fi sabil Allah is not restricted to fighters. He adds, "For this reason, al Qaffal's explanation of the verse mentions that some jurists allow spending sadaqat on all kinds of good deeds, including supplying coffins for the deceased and building fortifications and mosques, since 'in the way of God' covers all these."18 But al Razi does not name these jurists, and makes no comment on his quote from al Qaffal.

ابن قدامہ اس رائے کو انس بن مالک اور الحسن البصری سے منسوب کرتے ہیں، جن کے الفاظ یہ ہیں: "پلوں اور شاہراہوں پر دی جانے والی زکات قابلِ قبول ہے۔"19 ابن قدامہ اس قول سے یہ نتیجہ نکالتے ہیں کہ زکات کو پلوں اور سڑکوں کی تعمیر و مرمت میں خرچ کرنا جائز ہے، لیکن ابو عبید کی اس قول کے سیاق کی وضاحت اسے ایک مختلف معنی دیتی ہے۔ وہ بتاتے ہیں کہ مسلمان تاجر پلوں اور شاہراہوں پر قائم عُشر وصول کرنے والے عاملین کی چوکی سے گزرتے تھے اور ملک میں لائے جانے والے سامان پر محصول ادا کرتے تھے (جو سامان کی قیمت کا پچیس فیصد ہوتا تھا)۔ ابو عبید روایت کرتے ہیں کہ بعض تابعین، جن میں ابراہیم اور الشعبی شامل ہیں، کہتے ہیں کہ ان محصول وصول کرنے والوں کو جو ادا کیا جائے اسے واجب زکات میں شمار کرنا جائز ہے۔ یہ بات الحسن سے صراحتاً منسوب کی گئی ہے، جن کے بارے میں ابو عبید کا استدلال ہے کہ وہ انس، ابراہیم، شَبَہ اور محمد بن علی کے ساتھ متفق ہیں۔20 ابن ابی شیبہ نے انس اور الحسن سے ملتی جلتی روایت اس عنوان کے تحت نقل کی ہے: "عُشر وصول کرنے والوں کو دی گئی رقم کو زکات میں شمار کرنا۔"21 لہٰذا انس اور الحسن کے قول کے بارے میں ابن قدامہ کی سمجھ درست نہیں، کیونکہ "پلوں پر دی گئی" کا مطلب پلوں پر ادا کی گئی ہے، نہ کہ پلوں کی تعمیر و مرمت میں خرچ کی گئی۔

Ibn Qudamah attributes this opinion to Anas bin Malik and al Hasan al Basri, who say "Zakah given on bridges and highways is acceptable."19 He concludes that this statement allows expending zakah on building and repairing bridges and roads, but Abu 'Ubaid's elucidation of the context of this statement gives it a different meaning. He explains that Muslim merchants used to pass through the 'ushr officers' booth on bridges and highways to pay dues on merchandise brought in the country (25% percent of the value of the merchandise). Abu 'Ubaid reports that some Followers, including Ibrahim and al Sha'bi say it is permissible to count what is paid to those tax officers as obligated zakah. This is explicitly attributed to al Hasan, who, Abu 'Ubaid argues, agrees with Anas, Ibrahim, al Shaibah, and Muhammad bin 'Ali.20 A similar story is reported by Ibn Abi Shaibah from Anas and al Hasan, under the title of "counting what is paid to 'ushr officers as zakah."21 Ibn Qudamah's understanding of the statement by Anas and al Hasan is thus incorrect, since "given on bridges" means paid at bridges and not spent on bridge construction and repair.

کتاب «المختصر النافع» توضیح می‌دهد که «در راه خدا» شامل هر آن چیزی می‌شود که به مسلمانان سود برساند یا ایشان را به خدا نزدیک کند، مانند حج، جهاد و ساختن سامانه‌های آبیاری. برخی از جعفریان می‌گویند این عبارت تنها به جهاد مربوط می‌شود.22

The book al Mukhtasar al Nafi' explains that "in the way of God" includes everything that benefits Muslims or brings them closer to God, such as pilgrimage, fighting, and building irrigation systems. Some Ja'farites say it only relates to jihld.22

نویسندهٔ «جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام»، دایره‌المعارفی فقهی بر مذهب جعفری، بیان می‌کند که مصالح عمومی‌ای چون آبیاری، مساجد، حج و همهٔ کارهای نیک، در عبارت «در راه خدا» داخل‌اند. او می‌افزاید: «این دیدگاه بیشتر فقیهان متأخر است و خودِ معنای این واژه نیز آن را تأیید می‌کند؛ زیرا «سبیل» به معنای راه است و «راه خدا» شامل هر چیزی می‌شود که خدا را خشنود کند، خواه جهاد در راه او باشد یا کارهای دیگر.»23

The author of Jawahir al Kalam fi Sharh Shara'i' al Islam, a Ja'fari encyclopedia of jurisprudence, states that public interests such as irrigation, mosques, pilgrimage, and all good deeds are included under "in the way of God". He adds, "This is the view of the majority of later scholars, supported by the implication of the term itself, since 'sabil' is way, and the way of God includes everything that pleases God, whether fighting for His cause or other things."23

در کتاب الروض النضیر، که از کتب فقه زیدی است، آمده است که زکات نباید برای خریدن تابوت برای میت یا ساختن مسجد هزینه شود. زیدیانی که این کار را جایز می‌دانند استدلال می‌کنند که چنین کارهای خیری در «سبیل الله» داخل‌اند، و اگرچه این عبارت بیشتر برای جهاد به کار می‌رود، به‌ویژه در دوران نخست اسلام، این کاربرد رایج نباید معنای اصلی این عبارت را محدود کند. هر چیزی که انسان را به خدا نزدیک کند باید در آن داخل باشد، مگر آنکه این عبارت با قیدهایی محدود شده باشد. صاحب البحر نیز با این نظر موافق است که این عبارت آشکارا عام است، مگر آنکه با دلیل خاصی محدود شده باشد.24

It is mentioned in al Rawd al Nadir, a book of Zaidi jurisprudence, that zakah must not be spent on buying coffins for the deceased or building mosques. Zaidis who allow this argue that such good deeds are included in 'the way of God', and although the term is often used for fighting, especially in the early eras of Islam, this popular usage must not restrict the original meaning of the term. All that brings a person closer to God must be included, except when the term is restricted by qualifiers. The author of al Bahr agrees that the term is clearly general, except when restricted by specific evidence.24

صاحب «شرح الأزهار» تا حدی با این نظر موافق است و می‌گوید که مصرف باقی‌ماندهٔ این سهم در مصالح عمومی مسلمانان جایز است، چنان‌که الهادی بیان کرده است. ابوطالب تأکید می‌کند: «این کار تنها پس از برآورده شدن نیازهای فقرا می‌تواند انجام شود.» برخی از شارحان «شرح الأزهار» پیشنهاد کرده‌اند که نه تنها باقی‌ماندهٔ این سهم، بلکه آنچه از هفت مصرف دیگر باقی بماند نیز در مصلحت عمومی مسلمانان صرف شود.25

The author of Sharh al Azhar partially agrees, saying it is permissible to spend the residue of this share on the public interest of Muslims, as stated by al Hadi. Abu Talib emphasizes, "This can be done only after satisfying the needs of the poor." Some commentators on Sharh al Azhar purpose that not only this share's residue be spent for the general interest of Muslims, but also what is left from the other seven categories.25

در «الروضة الندیة» صدیق حسن خان، از پیروان اهل حدیث با اندیشه‌ای مستقل، می‌گوید: «سبیل الله یعنی راه رسیدن به او. بی‌گمان بزرگ‌ترین راه به‌سوی خدا جهاد در راه اوست، اما هیچ دلیلی وجود ندارد که این سهم از زکات تنها به این معنا محدود باشد. هزینه کردن در هر راهی به‌سوی خدا جایز است. از آنجا که این معنای لغوی این واژه است، باید به آن پایبند بمانیم، مگر آنکه دلیلی برخلاف آن داشته باشیم.» او ادامه می‌دهد: «از راه‌های رسیدن به خدا، یاری دادن به دانشمندانی است که منافع عمومی و دینی را برای خدا تحقق می‌بخشند، چه توانگر باشند و چه تهی‌دست. این امر به‌ویژه اهمیت دارد، زیرا دانشمندان وارثان پیامبران‌ﷺ و چراغ‌داران دین‌اند و این آیین اسلام از رهگذر ایشان حفظ می‌شود.»26

In al Rawdah al Nadiyyah, Siddiq Hasan Khan, a follower of ahl al hadith with an independent mind, says, "Sabil Allah means the way to Him. No doubt the greatest way to God is fighting for His sake, but there is no proof that this share of zakah is restricted to this meaning alone. It is permissible to spend on any way to God. Since this is the linguistic meaning of the term, we must stick to it, unless we have evidence to the contrary." He continues, "among the ways to God is supporting scholars who achieve public and religious interests for the sake of God, whether they are rich or poor. This is especially important, because scholars are the heirs of the prophets and the torchbearers of religion. Through them this religion of Islam is preserved."26

در تفسیر قرآنی خود، جمال الدین القاسمی بی‌آنکه نظری بیفزاید، این سخن فخر رازی را نقل می‌کند که معنای ظاهری این اصطلاح به جنگجویان محدود نمی‌شود؛ و نیز سخنی را که القفال به برخی فقها نسبت داده، و سخنی از التاج که هر راهی که برای خدا در نظر گرفته شود و فی‌نفسه نیکو باشد، زیر عنوان «در راه خدا» داخل است.27

In his commentary on the Qur'an, the late Jamal al Din al Qasimi quotes without comment al Razi's statement that the apparent meaning of the term is not restricted to fighters, the statement attributed by al Qaffal to some jurists, and a statement from al Taj, that every way intended for God which is good in itself is included under "for the sake of God."27

رشید رضا در مجلهٔ «المنار» می‌گوید: حقیقت این است که «فی سبیل الله» شامل همهٔ مصالح عمومی مسلمانان می‌شود که برای برپایی دین و دولت ضروری است، و شامل مصالح فردی نمی‌شود. از این رو حج داخل نیست، زیرا فریضه‌ای فردی است که بر کسانی که توانایی آن را دارند واجب است، اما برپایی عمومی رکن حج داخل است. هزینه کردن زکات برای ساختن جاده‌های حج و فراهم کردن آب و خدمات بهداشتی برای حاجیان نیز داخل است، در صورتی که کاربردهای بهتری در راه خدا وجود نداشته باشد. او ادامه می‌دهد: «فی سبیل الله» همهٔ مصالح عمومی مشروع را که دین و دولت با آن‌ها پایدار می‌ماند در بر می‌گیرد. بی‌گمان جهاد و خرید سلاح و هزینهٔ سربازان در صدر این فهرست قرار دارند. جهادی که در اینجا مقصود است، جهادی است که برای برتری دادن کلمهٔ خدا در زمین انجام می‌شود. دیدگاهی مشابه از محمد بن عبدالحکم نقل شده است که در این سهم زکات، ساختن بیمارستان‌های نظامی و خیریه، جاده‌ها و ارتش، راه‌آهن غیرتجاری، فرودگاه‌های نظامی، استحکامات و کشتی‌های جنگی را نیز وارد می‌داند. همچنین هزینه‌های آموزش و سفر سخنرانان، نویسندگان و مانندِ آنان که به سرزمین‌های کافران می‌روند تا ایشان را از اسلام آگاه کنند و کلمهٔ خدا را گسترش دهند نیز داخل است. خداوند می‌فرماید: {وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ ...}.30

Rashid Rida, in al Manar, says: The truth is that the sake of God includes all public interests of Muslims necessary for the establishment of religion and state, not including individual interests. Thus pilgrimage is not included because it is an individual obligation required from those who can afford it, but the general establishment of the pillar of pilgrimage is included. Spending zakah on building highways for pilgrimage and providing pilgrims with water and health services are included if there are no better uses in the way of God."28 He continues, "The sake of God covers all legitimate public interests by which religion and state are maintained. No doubt fighting and buying weapons and spending on soldiers top this list. Fighting that is meant here is that which is done in order to make God's word supreme on earth. A similar view is reported from Muhammad bin 'Abd al Hakam, who includes in this share of zakah building military and charitable hospitals, roads and armies, non-commercial railroads, military airports, fortifications, and military ships. Also included are expenses of training and travelling for speakers, writers, and the like who go to the lands of unbelievers to inform them about Islam and spread the word of God. God says 'let there be among you a group that calls for good . . . .'29,30

کسانی که معنای «فی سبیل الله» را گسترش می‌دهند، به معنای لغوی اصلی این عبارت تکیه می‌کنند، در حالی که کسانی که این معنا را به جهاد در راه خدا محدود می‌کنند (که اکثریت عالمان مذاهب فقهی چهارگانه‌اند)

Those who expand the meaning of "in the way of God" depend on the original linguistic meaning of the term, while those who restrict the meaning to fighting for God's cause (who are the majority of scholars from the four schools of jurisprudence)

این موضوع بر دو نکته استوار است: نخست آنکه زکات باید به مالکیت گیرنده درآید،۳۴ و دوم آنکه پروژه‌های منفعت عمومی جزو هشت مصرف مذکور نیستند. این آیه از آن جهت حصری است که با عبارت «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ . . .» آغاز شده است، و همچنین حدیثی که می‌گوید: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ جَزَّأَ الصَّدَقَاتِ وَجَعَلَهَا ثَمَانِيَةَ أَجْزَاءٍ . . .». ابن قدامه در کتاب المغنی این استدلال را ارائه کرده است.35

depend on two points: that zakah must be made owned by the recipient,34 and that public interest projects are not one of the eight categories. The verse is exclusive because it begins, "The sadaqat are only for . . ." as is the saying, "Indeed, God gives His ruling on zakah, and divides it into eight parts. . . ." This is presented as argument by Ibn Qudamah in al Mughni.35

در مورد نکته نخست، حرف اضافه‌ای که با مصرف «فی سبیل الله» به کار رفته «فی» است که دلالت بر تملیک ندارد. بر اساس این تفاوت، علما می‌گویند پرداخت زکات برای آزاد کردن بردگان یا ادای دین متوفی جایز است، هرچند زکاتی که در این موارد پرداخت می‌شود، به مالکیت گیرندگان درنمی‌آید. افزون بر این، شرط تملیک زکات به گیرنده با پرداخت آن به سازمان زکات دولت محقق می‌شود. پس از آنکه دولت آن را دریافت کند، می‌تواند بر اساس صلاحدید خود آن را خرج کند.

As for the first point, the preposition used with the category of the sake of God is "in" [fi], which dose not imply ownership. Based on this distinction, scholars say it is permissible to buy and free slaves or pay debts of the deceased from zakah, although zakah paid in these cases is not owned by the recipients. Moreover, the requirement of making zakah owned by the recipients is fulfilled when zakah is paid to the government's zakah agency. Once received by the state, it can be spent at the state's discretion.

دومین نکته این است که محدود کردن مصرف عواید زکات به هشت دسته، برای کسانی که معنای «فی سبیل الله» را گسترده می‌دانند قانع‌کننده نیست، زیرا آنان همواره استدلال می‌کنند که اموری مانند ساختن مساجد نیز در سهم فی سبیل الله داخل است. لازم است روشن شود که آیا این دسته به جهاد و دفاع از مسلمانان محدود است یا مصالح عمومی دیگر را نیز دربر می‌گیرد. برای این منظور باید کاربرد این اصطلاح را در قرآن بررسی کنیم.

As for the second point, the restriction of the expenditure of zakah proceeds to the eight categories cannot convince those who expand the meaning of 'for the sake of God', because they always argue that things like building mosques are included in the share of fi sabil Allah. It is necessary to determine whether this category is restricted to fighting and defending Muslim or covers other public interests too. To do this, we must survey the use of this term in the Qur'an.

اصطلاح «سبیل الله» بیش از شصت بار در قرآن کریم آمده است،۳۶ و به دو شکل به کار رفته است: بیشتر با حرف اضافه «فی» [فی] همراه است، چنان‌که در آیه‌ی مربوط به توزیع زکات؛ و بیست‌وسه بار با حرف اضافه «عن» ['عن] آمده است. در آن بیست‌وسه مورد، این اصطلاح پیش از یکی از دو فعلی قرار گرفته است که به معنای بازداشتن یا گمراه کردن است، مانند: «کسانی که کفر ورزیدند و (مردم را) از راه خدا بازداشتند، به‌راستی دور دور از راه گمراه شده‌اند»، «کافران اموال خود را خرج می‌کنند تا (مردم را) از راه خدا بازدارند...» و «و از میان مردم کسانی هستند که سخنان بیهوده را بی‌علم (و بی‌معنا) می‌خرند تا (مردم را) از راه خدا گمراه سازند.» اما هنگامی که اصطلاح «سبیل الله» با «فی» همراه می‌شود، چنان‌که در آیات «در راه خدا انفاق کنید»، «کسانی که در راه خدا هجرت کردند»، «در راه خدا جهاد کنید»، «کسانی که در راه خدا می‌جنگند»، «آنان می‌کشند و کشته می‌شوند» و «و درباره‌ی کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند مگویید "مردگانند"» آمده است، باید چگونه تفسیر شود؟

The term 'sabil Allah' appears in the Qur'an more than sixty times,36 in either of two ways: more frequently preceded by the preposition "in" [fi] as in the verse on zakah distribution, and twenty-three times preceded by the preposition "from" ['an]. In those twenty-three places the term is preceded by one of two verbs that mean to prevent or mislead, such as "Those who reject faith and keep off (people) from the way of God have verily strayed far, far away from the path," "The unbelievers spend their wealth to hinder (people) from the path of God . . ." and "But there are among people those who purchase idle tales, without knowledge (or meaning) to mislead (people) from the Path of God." When the term sabil Allah is preceded by. "in", as in the verses "Spend in the way of God," and those who migrate in the way of God," "fighting in the way of God," "those who fight in the way of God," they kill and they are killed," and "and do not say about those killed in the way of God 'they are dead,'" how should the term be interpreted?

«سبیل» یعنی «راه». و «سبیل الله» راهی است که در پی نزدیکی و خشنودی خداوند است. خداوند پیامبرانی فرستاد تا آفریدگانش را به سوی خود راهنمایی کنند، و آخرین فرستاده‌اش را مأمور کرد که «با حکمت و موعظه‌ی نیکو به راه پروردگارت فراخوان» و به فرستاده‌اش دستور داد: «بگو: این راه من است؛ من و هرکس که از من پیروی کند، با بصیرت کامل به سوی خدا دعوت می‌کنیم.» مخالفت با راه خداوند، راه طاغوت یا ستمگری آشکار است که شیطان و پیروانش به آن فرا می‌خوانند، و سرانجامش آتش است و خشم خداوند را به دنبال دارد. خداوند این دو راه را با هم مقایسه کرده و می‌فرماید: «کسانی که ایمان آورده‌اند در راه خدا می‌جنگند، و کسانی که کافر شده‌اند در راه طاغوت می‌جنگند.» کسانی که به راه خدا فرا می‌خوانند اندک‌اند و کسانی که مردم را از آن باز می‌دارند بسیارند: «اموال خود را خرج می‌کنند تا (مردم) را از راه خدا بازدارند»، «و کسانی هستند که سخنان بیهوده را می‌خرند تا از راه خدا گمراه کنند»، «و اگر از اکثر کسانی که در زمین‌اند پیروی کنی، تو را از راه خدا گمراه می‌کنند.» مسئولیت‌ها و تقاضاهای راه خدا سنگین است و خواسته‌های دنیوی مردم معمولاً در برابر آن می‌ایستد. قرآن از پیروی این هوس‌ها برحذر می‌دارد: «و از هوس‌های خود پیروی مکن، زیرا که تو را از راه خدا گمراه می‌سازد.» اگر دشمنان خدا برای بازداشتن مردم از راه خدا مال و تلاش صرف می‌کنند، بر حامیان دین خدا واجب است که در راه خدا تلاش و مال خود را فدا کنند. از همین روست که اسلام، افزون بر تشویق عمومی مؤمنان به انفاق در راه خدا، بخشی از زکات واجب را به این هدف اختصاص داده است.

اصطلاح «سبیل الله»، هنگامی که در قرآن با انفاق (بخشش مال) همراه شده، به دو معنا به کار رفته است:

The term "sabil Allah," when associated in the Qur'an with spending, is used in two ways:

۱. معنای عمومی که از معنای لغوی اصلی برمی‌آید، همه فضایل و کارهای نیک را دربر می‌گیرد، چنان‌که در آیات آمده است: «مَثَلُ الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ» و «الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ». هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که «سبیل الله» در این آیات به جهاد در راه خدا محدود است. منت گذاشتن و آزار رساندن به گیرنده‌ای که در آیه ذکر شده، تنها نسبت به فقیران و نیازمندان می‌تواند رخ دهد. «سبیل الله» در آیه «وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ» معنایی گسترده دارد، چنان‌که ابن حجر بیان کرده است، و به جهاد محدود نمی‌شود. وگرنه، بخشیدن مال به فقیر، نیازمند و در راه‌مانده، نوعی گنج‌اندوزی به شمار می‌آمد.۳۷ برخی نویسندگان معاصر ادعا می‌کنند که «سبیل الله» هنگامی که با انفاق همراه شود، به جهاد محدود است،۳۸ اما چنین ادعایی با دلیل تأیید نمی‌شود.

1. The general meaning, derived from the original linguistic one, covers all virtues and good deeds, as in the verses, "The parable of those who spend their substance in the way of God is that of a grain of corn: it groweth seven ears, and each ear hath a hundred grains. God giveth manifold increase to whom He pleases," "Those who spend their substance in the cause of God, and follow not up their gifts with reminders of their generosity or with injury, their reward is with their Lord. On them shall be no fear, nor shall they grieve." No one can claim that "sabil Allah" is restricted to fighting for God's cause in these verses. Condescension and insult to the recipient mentioned in the verse can only be done toward the poor and needy. "Sabil Allah" has a broad meaning in the verse, "and those who hoard in treasures gold and silver, and spend it not in the way of God, promise them severe punishment," as stated by Ibn Hajar, and is not restricted to fighting. Otherwise, giving wealth to the poor, needy, and wayfarer would be a form of hoarding.37 Some contemporary writers claim that "sabil Allah," when associated with spending, is restricted to fighting,38 but such a claim is unsupported by evidence.

۲. معنای دوم «سبیل الله» را به یاری دین خدا، پیکار با دشمنان آن، و بلند کردن کلمۀ خدا بر روی زمین محدود می‌کند. بافتی که این اصطلاح در آن به کار رفته است، تعیین می‌کند که آیا به معنای گسترده است یا معنای محدود.

2. The second meaning restricts "sabil Allah" to supporting the religion of God, fighting its enemies, and raising high the word of God on earth. The context within which the term is used determines whether it refers to the broad or restricted meaning.

به نظر من، معنای عام با این آیه سازگار نیست، زیرا آیه مصرفکنندگان مشخصی از زکات را برمیشمارد، چنانکه سخن پیامبر ﷺ نیز بر آن دلالت دارد: «همانا خداوند حکم پیامبر یا هیچکس دیگری را در [تقسیم] صدقات نمیپذیرد، بلکه خود حکم داد و آن را به هشت بخش تقسیم کرد.» افزون بر این، معنای عام «فی سبیل الله» در واقع هفت دستهٔ دیگر را نیز دربر میگیرد. پس چرا خداوند آن هفت دسته را برشمرده است؟ کلام پرشکوه خداوند از تکرار بیهوده و زیادهگویی به دور است. پس باید برای دستهٔ «در راه خدا» معنایی مشخص وجود داشته باشد. از این رو فقیهان مسلمان و مفسران قرآن قرنهاست که این عبارت را به معنای جهاد (جنگ در راه او) و پشتیبانی از جنگ دانستهاند. دانشمندان میگویند: هرگاه عبارت «فی سبیل الله» بدون قید بیاید، به معنای جنگ در راه خداست. ابن اثیر میگوید: «این اصطلاح بر اثر کاربرد فراوان، مختص به جهاد شد.» این برداشت با روایتی از طبرانی پشتیبانی میشود که روزی برخی از یاران با رسول خدا ﷺ بودند و مردی جوان و نیرومند را دیدند.

In my opinion, the general meaning is not suitable to this verse, since the verse lists specific deservants of zakah, as confirmed by the saying of the Prophet (p), "Indeed, God does not accept the ruling of a prophet, or anybody else on [the distribution of] sadaqat so he Himself gave His ruling, and divided it into eight parts." Moreover, the general meaning of "sabil Allah" includes in fact the other seven categories. Why then does God ennumerate the other seven? The glorious words of God are void of useless repetition or redundancy. There must be a distinct meaning for the category of "in the way of God." Therefore, Muslim jurists and Qur'an commentators have for centuries understood this term to means jihad (fighting for His cause), as well as supporting fighting. Scholars state, Whenever the term "sabil Allah" is left unrestricted, it means fighting for God's sake." Ibn al Athir says, "The term became specific to jihad as a result of frequent use." This understanding is supported by a report of al Tabarani that one day, some Companions were with the Messenger of God and saw a strong young man.

آنان گفتند: «امیدواریم این جوانی و نیرو در راه خدا به کار گرفته شود»، یعنی در جهاد.

They said, "We hope this youth and strength are used in the way of God,"43 meaning in jihad.

چندین سخن صحیح از پیامبر ﷺ و یارانش نشان می‌دهد که معنای بی‌واسطهٔ اصطلاح «سبیل الله» جهاد است. از جمله آن‌ها این روایت صحیح است که عمر گفت: «اسبی را در راه خدا دادم»، یعنی برای جهاد؛ و سخنی که البخاری و مسلم نقل کرده‌اند که «رفتن در بامداد یا بازگشت در شامگاه در راه خدا بهتر است از دنیا و آنچه در آن است»؛ و سخنی که البخاری نقل کرده که «هرکس از سر ایمان به او و باور به وعده‌اش، اسبی را در راه خدا بدهد، خوردن، نوشیدن، دفع و ادرار آن اسب در روز قیامت در ترازوی کارهای نیک او افزوده خواهد شد»؛ و سخنی که النسائی و الترمذی نقل کرده‌اند که «هرکس مبلغی را در راه خدا انفاق کند، برای او هفتصد برابر ثبت می‌شود»؛ و سخنی که البخاری نقل کرده که «کسی که پاهایش در راه خدا غبارآلود شود، هرگز آتش به او نخواهد رسید». در هیچ‌یک از این نقل‌ها کسی «سبیل الله» را جز به معنای جهاد نمی‌فهمد.

جنگ‌هایی که صحابه و تابعین در آن‌ها نبرد کردند، تنها برای این بود که مردم را از پرستش انسان‌های دیگر به پرستش خداوند آفریننده رهنمون شوند، ستم را ریشه‌کن سازند و عدالت اسلام را برپا دارند. برخی بر این گمانند که این‌گونه جنگ‌ها دیگر رخ نمی‌دهد و جنگ‌های معاصر در کشورهای مسلمان صرفاً ناسیونالیستی‌اند و هیچ ارتباطی با دین ندارند، از این رو نباید زکات به مسلمانانی داده شود که در چنین جنگ‌هایی می‌جنگند.

The wars in which the Companions and Followers battled were fought solely to help people quit the worship of human creatures for the worship of God, the creator, to eradicate oppression and establish the justice of Islam. Some people think this kind of war does not happen anymore and that contemporary wars in Muslim countries are merely nationalistic, having nothing to do with religion, so zakah must not be given to Muslims who fight such wars.

چنین تفکری کاملاً نادرست است، زیرا اولاً جهاد اسلامی به جنگ‌هایی که صحابه در آن شرکت داشتند محدود نیست. درست است که جنگ‌های صحابه و تابعین در تاریخ بشریت بی‌نظیر است، از نظر اهداف مبارزان مسلمان، آداب و رفتار اخلاقی ایشان در حین و پس از جنگ. بی‌شک جنگ‌های صحابه ایده‌آل‌ترین جنگ‌ها در تاریخ مسلمانان است، اما تاریخ شاهد جنگ‌های بسیار دیگری بوده است که در آن‌ها مسلمانان از ارزش‌ها، اماکن مقدس و جوامع خود دفاع کردند؛ اماکن و جوامعی که کمتر از جنگ‌های صحابه و تابعین مقدس نیستند، و در آن‌ها از سرزمین‌های مسلمانان در برابر متجاوزان مغول و صلیبی دفاع شد. اگر جنگ صحابه و تابعین برای دفاع از اسلام بود، جنگ رهبرانی چون نورالدین، صلاح‌الدین و قطز در دفاع از کاشانه اسلام بود. جهاد برای حفظ سرزمین مسلمانان همان‌قدر واجب است که برای حفظ دین اسلام واجب است. دفاع از سرزمین مسلمانان از نظر اسلامی مشروع است، به شرطی که صرفاً بر پایه دوست داشتن یک کشور نباشد. مسلمان می‌تواند سرزمین نیاکان خود را ترک کند و در جایی که اسلام به‌طور کامل اجرا می‌شود زندگی کند، همان‌گونه که پیامبر ﷺ و یارانش برای رضای خدا از مکه به مدینه هجرت کردند.

Such thinking is grossly erroneous, because, first of all, Islamic jihad is not restricted to the wars in which the Companions fought . It is true that the wars fought by the Companions and Followers are unique in the history of humanity, in regard to the goals of the Muslim fighters, their manners, and their moral behavior during and after the wars. No doubt the wars of the Companions are the most ideal wars in Muslim history, but history has witnessed many other wars in which Muslims defended their values, sacred places, and communities, which are no less sacred than the wars of the Companions and Followers, and which defended Muslim lands against Mogul and Crusader aggressors. If the fighting of the Companions and Followers were for the cause of Islam, the fighting of leaders like Nur al Din, Salah al Din, and Qutuz were in defense of the home of Islam. Jihad is obligatory in order to protect Muslim land as much as it is obligatory to protect the Islamic faith. Fighting in defense of Muslim land is legitimate Islamically, if it is not based simply on love of a country. A Muslim may leave the homeland of his ancestors and go live where Islam is fully implemented, as the Prophet and his Companions did by migrating from Makkah to Madinah for the sake of God.

برخی بر این باورند که هر اقدام نظامی که مسلمانان انجام می‌دهند، بدون توجه به اهداف آن، در راه خداست. باید میان جنگ برای خدا و جنگ‌های ملی‌گرایانه یا طبقاتی تمایزی اساسی قائل شد. جنگ برای خدا صرفاً از انگیزه‌ای اسلامی برمی‌خیزد و به سوی برافراشته شدن کلمه‌ی خدا، یا دفاع از سرزمین اسلام و مسلمانان، جهت می‌گیرد. هر جنگی که از این محتوای معنوی تهی باشد، جنگی زمینی است، چه به دست مسلمانان انجام شود و چه به دست کافران. جنگ‌هایی که از این اهداف و جهت‌ها جدا باشند، نمی‌توانند با زکات تأمین مالی شوند. فرض کنیم گروهی از کمونیست‌های آلبانیایی یا آسیای مرکزی با اصل مسلمان تصمیم بگیرند برای آزادسازی سرزمین خود با کمونیست‌های شوروی بجنگند و دولتی کمونیستی، مستقل و ملی‌گرا بنیان گذارند. آیا چنین جنگی جهاد در راه خداست و آیا می‌توان زکات را در آن هزینه کرد؟ پاسخ من قاطعانه نه است، زیرا یک کمونیست آسیای مرکزی، هرچند از اصل مسلمان باشد، از یک کمونیست روسی بهتر نیست، چرا که در اسلام تفاوت‌های ملی و نژادی نادیده گرفته می‌شود. جنگ برای رهایی گروهی ستمگر، به سود گروهی دیگر از ستمگران، جنگی اسلامی نیست. تنها جنگ برای برپایی دین خدا بر زمین در اسلام مقدس است و تنها این نوع جنگ شایسته‌ی فدا کردن جان‌ها و اموال است. جنگ برای رهایی مسلمانان و سرزمین مسلمانان از استعمار و دیگر اشکال ستم، به عنوان وسیله‌ای برای برپایی اسلام بر زمین پذیرفتنی است، اما جنگ برای رهاسازی خاک و گل به منظور برپایی ایدئولوژی‌های دیگر، جهاد شمرده نمی‌شود و با زکات تأمین مالی نمی‌شود. ابومحمد عبدالغنی الحافظ به سند خود از عبدالرحمن بن ابی نعم روایت می‌کند: «با عبدالله بن عمر نشسته بودم که زنی آمد و گفت: ای ابوعبدالرحمن، شوهرم در آخرین وصیت خود گفته است که مالش در راه خدا خرج شود. ابن عمر گفت: هرگونه که او خواسته، در راه خدا خرج شود.» عبدالرحمن گفت: «تو به سؤال او پاسخ ندادی.» عبدالله گفت: «می‌خواهی به او چه بگویم؟ آیا بگویم پولش را به این لشکرهایی بدهد که زمین‌ها را ویران می‌کنند و راه‌ها را می‌بندند؟» گفتم: «پس تو به او چه می‌گفتی؟» عبدالله پاسخ داد: «به او می‌گفتم آن را به مردمان نیکوکار و به حاجیانِ خانهٔ مقدس خدا بدهد. آنان میهمانان الرحمن‌اند، آنان میهمانان الرحمن‌اند؛ آنان میهمانان الرحمن‌اند.»[48] ابن عمر در توصیف جنگ زمانهٔ خود به‌عنوان «در راه خدا» تردید داشت، با آنکه لشکرهای آن روزگار تنها یک پرچم، یک شعار و یک جهت داشتند، یعنی اسلام. ابن عمر دربارهٔ لشکرهای زمانهٔ ما چه می‌گفت، لشکرهایی که حتی نامی از خدا یا واژهٔ اسلام بر زبان نمی‌آورند، لشکرهایی که مردانشان نماز نمی‌خوانند و خدا را نمی‌پرستند و فرماندهانشان در میگساری و فساد غرق‌اند؟ دربارهٔ لشکرهایی که ایدئولوژی‌شان بر پایهٔ سکولاریسمی استوار است که جایی برای خدا، پیامبر او ﷺ یا کتاب مقدس او ندارد، چه می‌گفت؟

Some people believe every military action taken by Muslims is in the way of God, regardless of its objectives. An essential distinction must be made between fighting for the sake of God and nationalistic or class wars. Fighting for the sake of God is motivated purely by Islamic vision and directed toward making the word of God supreme, or defending the homeland of Islam and Muslims. Any war devoid of this spiritual content is an earthly war, whether waged by Muslims or unbelievers. Wars detached from the above goals and directions cannot be financed by zakah. Let us suppose that a group of Albanian or Central Asian communists of Muslim origin decided to fight the Soviet communists in order to liberate their homeland and establish a nationalistic, independent communist state. Is such a war jihad in the way of God, and can zakah be spent on such a war? My answer is an emphatic no, because a central Asian communist, though of Muslim origins, is no better than a Russian communist, since national and racial differences are disregarded in Islam. A war for liberation form a group of oppressors for the benefit of another group of oppressors is not an Islamic war. Only fighting for establishing the religion of God on earth is sacred in Islam, and only this kind of war deserves the sacrifice of human souls and material wealth. Fighting for the liberation of Muslims and Muslim land from colonialism and other forms of oppression are acceptable as means to establishing Islam on earth, but fighting for the sake of liberating the soil and mud in order to establish other ideologies is not recognized as jihad, and cannot be financed by zakah. Abu Muhammad 'Abd al Ghani al Hafiz reports, via his own chain, from 'Abd al Rahman bin Abi Na'm, "I was sitting with 'Abd Allah bin 'Umar, when a woman came and said, "O Abu 'Abd al Rahman, my husband, in his last will, says his wealth should be spent in the way of God." Ibn 'Umar said, "Let it be spent as he wished, in the way of God." 'Abd al Rahman said, "You did not answer her question." 'Abd Allah said, "What do you want me to tell her? Should I tell her to give the money to these troops that destroy land and cut off roads?" I said, "What would you tell her then?" 'Abd Allah replied, "I would tell her to give it to righteous people, to pilgrims to the sacred House of God. They are the comers to al Rahman, they are the comers to al Rahman; they are the comers to al Rahman."48 Ibn 'Umar hesitated to describe the war of his time as in the way of God, although the troops then had only one banner, one slogan, and one direction, that of Islam. What would Ibn 'Umar say about armies of our time, that do not even mention the name of God or the word Islam, armies whose men do not pray or worship God and whose generals are sunk in drinking and immorality? What would he say about armies whose ideologies are based on secularism, which has no place for God, His Messenger, or His sacred Book?

بهترین راه برای صرف سهم «فی سبیل الله» در امروز، همان‌گونه که رشید رضا، از اصلاح‌گرایان، پیشنهاد می‌کند، تأسیس انجمنی از فعالان اسلامی است که زکات را جمع‌آوری کنند و آن را برای بازسازی دولت اسلامی هزینه نمایند. او می‌گوید: «جهاد برای برپایی دولت اسلامی از جهاد برای حفظ آن هم مهم‌تر است، و یکی از راه‌های بازسازی دولت اسلامی، ترویج دعوت به اسلام و دفاع از ایدئولوژی آن است، در جایی که دفاع از آن با شمشیر لازم نباشد.»50

The best way to spend the share of "in the way of God" today is, as the reformist Rashid Rida suggests, to establish an association of Islamic activists to collect zakah and spend it to re-establish the Islamic state. He suggests that "Jihad for establishing the Islamic state is even more important than jihad to protect it, and that one of the ways to re-establish the Islamic state is to promote the call for Islam and defend its ideology, when defending it by the sword is not needed.50

مهم‌ترین شکل جهاد امروز، تلاشِ جدی، هدفمند و سازمان‌یافته برای بازسازیِ جامعه و دولتِ اسلامی و پیاده‌سازیِ شیوه‌ی زندگیِ اسلامی در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است. این، بی‌شک شایسته‌ترین مصرفِ زکات است.

The most important form of jihad today is serious, purposive organized work to re-build the Islamic society and state and to implement the Islamic way of life in the political, cultural, and economic areas. This is certainly the most deserving area of zakah.

ت معمولاً از منابع عادی دولت تأمین می‌شود. این امر در دولت اسلامی نخستین نیز صادق بود، که ارتش خود را از محل فیء و خراج تأمین می‌کرد. امروزه نیز بودجه عمومی دولت برای ارتش در نظر گرفته می‌شود. تأمین یک ارتش منظم به منابعی عظیم نیاز دارد که بسیار بیش از درآمد زکات است. اگر ارتش‌های مدرن به زکات متکی می‌بودند، شاید تمام درآمد آن را می‌بلعیدند و باز هم به بیشتر نیاز داشتند.

Armies are normally financed by the state's regular resources. This was the case in the early Islamic state, which financed its army from fai' and kharaj. It is also the case today that the government's general budget provides for its army. Financing a regular army requires huge resources that by far exceed the proceeds of zakah. If modern armies were to depend on zakah, they would take perhaps all of its proceeds and still need more.

بنابراین، من معتقدم که امروزه باید به جهاد فرهنگی، آموزشی و اطلاع‌رسانی در راه خدا اولویت داده شود، به شرطی که چنین جهادی تلاشی کاملاً اسلامی باشد و هدفش بازسازی دولت اسلامی باشد. نمونه‌هایی از فعالیت‌هایی که به تأمین مالی از محل زکات به‌شدت نیازمندند تا در خدمت به هدف برتری کلمه خدا قرار گیرند عبارت‌اند از: ایجاد مراکز دعوت به اسلام [دعوه] که اطلاعات صحیح و خالص اسلامی را به زنان و مردان در سراسر جهان ارائه می‌دهند، و تأسیس مراکز اسلامی حتی در کشورهای مسلمان، برای ارائه آموزش و تربیت اسلامی و حفظ ایمان جوانان مسلمان از انحراف، بی‌دینی و فساد رفتاری. این مراکز بسیار حیاتی‌اند، زیرا جوانان مسلمان را آماده می‌کنند تا از اسلام حمایت کنند و در برابر تجاوز دشمنان آن مقاومت نمایند. نمونه دیگر، تأسیس روزنامه‌ای کاملاً اسلامی است که به مردان و زنان مسلمان در زندگی روزمره‌شان راهنمایی ارائه دهد و آگاهی سیاسی و اجتماعی اسلامی را رهبری کند. انتشار کتاب‌های اسلامی حوزه دیگری است که در آن می‌توان جهاد در راه خدا را به‌کار بست، زیرا آشکار ساختن گنجینه‌های این دین به‌عنوان شیوه‌ای بهتر از زندگی ضروری است. نمونه دیگری از جهاد، تأمین نیروی کار تمام‌وقت در راه خدا است. این فعالیت‌ها و مانندِ آن‌ها شایسته سهمی از زکات در راه خدا هستند.