چهارده قرن پیش، اسلام اصل منحصربه‌فرد خود را مطرح کرد: زکات باید در همان منطقه‌ای توزیع شود که در آن جمع‌آوری شده است، نه اینکه به دست فرمانروایی سپرده شود تا آن را صرف قصرها، خدمتکاران و ارتش کند، چنان‌که در آن زمان رایج بود. دانشمندان مسلمان اتفاق‌نظر دارند که زکات باید به مستحقانِ همان منطقه جغرافیایی‌ای که از آن جمع‌آوری شده است، داده شود.۱ این حکم درباره زکات دام، غلات و میوه‌ها صادق است. زکات مال نقدی نیز در محل قرار داشتنِ دارایی توزیع می‌شود، نه در محل سکونت صاحب آن، اگر او دور از مالِ زکات‌دادنی زندگی کند.2

Fourteen hundred years ago Islam introduced its unique principle that zakah must be distributed in the region in which it is collected, instead of being given to some ruler to spend on palaces, servants, and army, as was the common practice of the time. Muslim scholars agree that zakah should be distributed to deservants in the same geographical area from which it was collected.1 This applies to zakah collected on livestock, grain, and fruits. Zakah on money is distributed in the area of the asset and not where the owner lives, if he or she lives away from the zakated wealth.2

این اصل بر پایه سنت پیامبر ﷺ و خلفای راشدین او استوار است.

This principle is based on the tradition of the Prophet (p) and his Wise Successors.

هنگامی که پیامبر ﷺ مأموران زکات را به هر ناحیه یا منطقه‌ای می‌فرستاد، به آنان دستور می‌داد که زکات را میان فقیران همان منطقه توزیع کنند. دستوری که پیامبر ﷺ به معاذ داد (صحت آن مورد اتفاق است) چنین است: «زکات از ثروتمندانشان گرفته شود و میان فقیرانشان توزیع گردد...» معاذ دستورات پیامبر ﷺ را به دقت و بی‌کم‌وکاست اجرا کرد. او یمن را به نواحی‌ای تقسیم کرد که در هر یک از آن‌ها زکات جمع‌آوری و به‌طور مستقل میان مردم همان ناحیه توزیع می‌شد. او نامه‌هایی نوشت مبنی بر اینکه زکات باید در میان همان قبیله‌ای که از آن گرفته می‌شود توزیع شود.3

When the Prophet sent zakah officers to any area or region, he instructed them to distribute to the poor in the same region. The instructions he gave Mu'adh (its authenticity is agreed upon) says "zakah is to be distributed to the poor among them . . ." Mu'adh implemented the instructions of the Prophet (p) to the letter. He divided Yemen into regions such that zakah was collected and distributed within each region autonomously. He wrote letters to the effect that zakah be distributed within the same clan from which it is collected.3

ابو جُحَیفہ کہتے ہیں: "رسول اللہ ﷺ کے زکوٰۃ وصول کرنے والے عامل آئے اور ہم میں سے مالداروں سے زکوٰۃ لے کر ہمارے فقراء میں تقسیم کر دی۔ میں اُس وقت ایک کم سن یتیم تھا، تو انہوں نے مجھے ایک اونٹنی دی۔" یہ بات صحیح طور پر روایت ہوئی ہے کہ ایک دیہاتی عرب نے رسول اللہ ﷺ سے کئی سوالات کیے۔ انہی میں سے ایک یہ تھا: "اُس ذات کی قسم جس نے آپ کو بھیجا، کیا یہ اللہ ہی نے آپ کو حکم دیا ہے کہ ہمارے مالداروں سے صدقہ لے کر ہمارے فقراء میں تقسیم کریں؟" نبی ﷺ نے فرمایا: "ہاں۔" ابو عبید روایت کرتے ہیں کہ عمر (رضی اللہ عنہ) نے اپنی وصیت میں لکھا: "میں اپنے جانشین سے درخواست کرتا ہوں ... کہ وہ اُن کے مالوں کے کناروں سے (زکوٰۃ) لے اور اُن کے فقراء میں تقسیم کرے۔" یہی عمل خود عمر (رضی اللہ عنہ) کے زمانے میں بھی جاری تھا۔ سعید بن المسیّب کہتے ہیں: "عمر نے معاذ کو بنی کلاب یا بنی سعد کی طرف زکوٰۃ وصول کرنے کے لیے عامل بنا کر بھیجا۔ معاذ وہاں گئے، زکوٰۃ وصول کی اور سب کچھ تقسیم کر دیا، کچھ بھی باقی نہ رکھا۔ پھر وہ اُسی لباس میں واپس آئے جس میں گئے تھے۔" عمر (رضی اللہ عنہ) سے ایک بار پوچھا گیا کہ دیہاتی عربوں سے وصول کی گئی زکوٰۃ کے ساتھ کیا کیا جائے؟ انہوں نے جواب دیا: "اللہ کی قسم! میں صدقہ انہی کو لوٹا دوں گا، یہاں تک کہ ان میں سے ہر ایک سو اونٹوں کا مالک بن جائے، نر ہوں یا مادہ۔"7

Abu Juhaifah says, "The zakah officer of the Messenger of God (p) came and collected zakah from the rich among us and distributed it to our poor. I was then a minor orphan, so he gave me a she-camel."4 It is correctly reported that a bedouin Arab asked the Messenger of God (p) several questions. Among them was, "By God Who sent you, is it God who commanded you to take the sadaqah from our rich and distribute it to our poor?" The Prophet answered, "Yes." Abu 'Ubaid reports that 'Umar wrote in his will "I ask my successor . . . to take from the peripheries of their wealth and distribute is among their poor."5 This was the practice during the time of 'Umar himself. Sa'id bin al Musayyib says "'Umar sent Mu'adh as zakah officer to bani Kilab or bani Sa'd. Mu'adh went there, collected zakah, and distributed all of it, leaving nothing. He came back in the same own clothes that he went in."6 'Umar was once asked what to do with the zakah collected from bedouin Arabs. He answered, "By God, I shall render the sadaqah to themselves, until each of them becomes the owner of a hundred camels, male or female."7

انتقال زکات از منطقهای که در آن جمع میشود، در حالی که هنوز در آن منطقه فقیرانی وجود دارند، با حکمتی که زکات برای آن واجب شده است منافات دارد. صاحب المغنی میگوید: «چون زکات برای بینیاز ساختن فقیران است، اجازه دادن به انتقال آن موجب میشود که فقیران همان منطقه نیازمند بمانند.» ۸ دانشمندان و حاکمان پس از پیامبر ﷺ همین رهنمود را پیروی میکردند. عمران بن حصین، از اصحاب، در زمان امویان به عنوان مأمور زکات گمارده شد. هنگامی که از مأموریت خود بازگشت، از او پرسیدند: «پول کو؟» عمران گفت: «آیا مرا فرستادهای که پول برای تو بیاورم؟ آن را همانگونه که در زمان پیامبر خدا ﷺ جمع میکردیم جمع کردم و همانگونه که آنروز تقسیم میکردیم تقسیم کردم.» ۹ طاووس در یکی از مناطق یمن مأمور جمعآوری زکات شد. والی از او حساب خواست و پاسخ داد: «از ثروتمندان گرفتم و به تهیدستان دادم.» ۱۰ فرقد السبخی میگوید: زکات واجب مالم را گرفتم تا در مکه توزیع کنم. در آنجا با سعید بن جبیر دیدار کردم، که گفت: «آن را برگردان و در شهر خودت توزیع کن.» ۱۱ سفیان نقل میکند: «زکات را از الری به کوفه بردند، اما عمر بن عبدالعزیز دستور داد آن را به الری بازگردانند.»12

Transporting zakah from the region in which it is collected while that region still contains poor people violates the reason for which it is collected. The author of al Mughni says "since zakah is meant to enrich the poor, permitting transporting it leaves the poor of that region in need."8 Scholars and governors after the Prophet followed the same guidance. 'Imran bin Husain, a Companion, was appointed zakah officer at the time of the Umayyads. When he returned from his mission, he was asked "Where is the money?" 'Imran said, "Did you send me to bring you money?" I collected it the same way we used to at the time of the Messenger of God (p), and distributed it the same way we used to."9 Taus was appointed zakah officer in one of the regions in Yemen. He was asked for his account by the governor and his answer was, "I took from the rich and gave to the destitute.10 Farqad al Sabkhi says, I took zakah due on my wealth to distribute it in Makkah. There I met Said bin Jubair, who said, 'Take it back and distribute it in your hometown.'"11 Sufyan narrates "Zakah was taken from al Riy to al Kufah, but 'Umar bin 'Abd al Aziz ordered it taken back to al Riy."12

ابوعبید می‌گوید: «علما همه اتفاق دارند که این روایات به این معناست که مردم هر منطقه بر زکات خودشان اولویت دارند، تا زمانی که در آن منطقه کسی نیازمند باقی باشد، یا تا زمانی که تمام زکات توزیع شود.» او ادامه می‌دهد: «اگر کارگزار زکات جمع‌آوری‌شده را به جای دیگری منتقل کند، در حالی که هنوز در منطقه‌ای که زکات از آن جمع‌آوری شده نیاز وجود دارد، حکومت باید آن را به منطقه‌اش بازگرداند، همان‌گونه که عمر بن عبدالعزیز چنین کرد و سعید بن جبیر نیز همین را بیان کرده است.»13

Abu 'Ubaid says, "Scholars all agree that these reports mean people of every region have priority on their zakah, as long as they still have anyone in need, or until all the zakah is distributed." He goes on, "If the officer transports collected zakah while there still is need in the region from which it was collected, the government must return it to its region, as did 'Umar bin 'Abd al 'Aziz, and as stated by Sa'id bin Jubair."13

النخعی و بصری اجازه می‌دهند که شخص زکات را به جایی ببرد تا آن را به خویشاوندان خود که دور از او زندگی می‌کنند بدهد. ابو عبید می‌گوید: «این تنها در موارد فردی جایز است، نه در سطح گسترده‌ی زکاتی که حکومت آن را اداره می‌کند.» ابو عبید دربارهٔ روایتی که ابوالعالیه، از صحابه، زکات واجب خود را به مدینه می‌برد، می‌گوید: «گمان می‌کنم او آن را برای خویشاوندان و بستگان خود می‌برد.»14

Al Nakha'i and al Basri allow a person to transport zakah in order to give it to his own kin who live away from him. Abu 'Ubaid says, "This is permitted in individual cases only, not on the massive level of zakah administered by the government." Abu 'Ubaid comments on the story that Abu al 'Aliyah, a Companion, used to take his due zakah to Madinah, "I believe he was taking it to his kindred and relatives."14

علمای اتفاق نظر دارند که تمام اموال زکات اضافی را می‌توان به مناطق همسایه یا به حکومت مرکزی منتقل کرد. ابو عُبید روایت می‌کند که معاذ تا زمان وفات پیامبر ﷺ و در دوران ابوبکر در یمن ماند، سپس نزد عمر آمد و عمر جایگاه او را تأیید کرد. یک سال معاذ یک سوم زکاتی را که در آن سال جمع‌آوری شده بود نزد عمر فرستاد. عمر ناراحت شد و به او گفت: «من تو را نه به‌عنوان گردآورنده و نه به‌عنوان گیرنده جزیه فرستادم. تو را مأمور کردم که از ثروتمندان بگیری و به فقیران بدهی.» معاذ پاسخ داد: «چیزی برای تو نفرستاده‌ام که در اینجا کسی را پیدا کنم که از من بگیرد.» سال بعد، معاذ نصف زکات جمع‌آوری‌شده را نزد عمر فرستاد. آن‌ها سخنانی مشابه سال پیش رد و بدل کردند. در سال سوم، معاذ تمام زکات جمع‌آوری‌شده را نزد عمر فرستاد. عمر همان‌گونه که در سال‌های قبل از او پرسیده بود، از او پرسید و معاذ گفت: «نتوانستم کسی را پیدا کنم که بخواهد چیزی از آن را بگیرد.»15

Scholars agree that all excess zakah funds may be transported to neighboring areas or to the central government. Abu 'Ubaid reports that Mu'adh stayed in Yemen until the Prophet died and during the era of Abu Bakr, then went to 'Umar, who confirmed his position. One year Mu'adh sent 'Umar one third of the zakah collected in that year.'Umar was annoyed and told him, "I did not send you as a collector or as a taker of jiziah. I assigned you to take from the rich and render to the poor." Mu'adh answered, "I have not sent you anything that I can find anyone to take from me here." The following year, Mu'adh sent 'Umar one half of the collected zakah. They exchanged statements similar to the previous year. In the third year, Mu'adh sent 'Umar all the collected zakah. 'Umar questioned him the same way he did the previous years, whereupon Mu'adh said, "I could not find anyone who would take any of it."15

اعتراض عمر نشان می‌دهد که زکات باید در همان سرزمینی که جمع‌آوری می‌شود توزیع گردد، اما پذیرش او پس از توضیح معاذ نشان می‌دهد که انتقال زکات در صورتی که در منطقه‌ی آن مستحقی وجود نداشته باشد، جایز است.

'Umar's objection indicates that zakah must be distributed in the land where it is collected but his acceptance after Mu'adh's explanation shows that it is permissible to transport zakah when no deservants exist in its region.

علاوه بر این مورد متفق‌علیه، مواردی وجود دارد که با وجود باقی ماندن نیاز در سرزمین جمع‌آوری، ممکن است انتقال بخشی از زکات جمع‌آوری‌شده به سود کلّی جامعه باشد. مثلاً شافعیان چنین انتقالی را در این موارد جایز نمی‌دانند. حنبلیان نیز همین‌گونه‌اند.16 از سوی دیگر، حنفیان انتقال زکات را مکروه، اما حرام نمی‌دانند. ایشان می‌افزایند که اگر انتقال زکات برای رفع نیاز خویشاوندان فقیر پرداخت‌کننده، یا مردم یا لشکریانی که در سرزمین دیگری در نیاز شدید به سر می‌برند، انجام شود، مکروه نیست. همین حکم درباره انتقال زکات برای منفعت جامعه مسلمانان نیز جاری است؛ یعنی هنگامی که مسلمانانِ در سرزمین غیرمسلمان آن را به کشورهای مسلمان منتقل کنند، یا برای کمک به دانشمندان و دانشجویان نیازمند. مالکیان پخش زکات در منطقه جمع‌آوری را واجب می‌دانند، اما انتقال آن را زمانی جایز می‌شمارند که نیاز در مناطق دیگر مبرم‌تر از منطقه جمع‌آوری باشد.18 زیدیان انتقال را جز برای برآوردن نیازهای مبرم‌تر، نیازمندان خویشاوند، یا دانشجویان مکروه می‌دانند.19 اباضیان انتقال را در صورتی که توسط حکومت برای تقویت دولت اسلامی انجام شود، جایز می‌دانند.20

پس از این بررسی دیدگاه‌ها و متون گوناگون درباره انتقال زکات جمع‌آوری‌شده، روشن می‌شود که اصل کلی این است که زکات باید در همان منطقه‌ای توزیع شود که در آن جمع‌آوری شده است. فقرا و نیازمندان آن سرزمین بر دیگران مقدم‌اند، زیرا زکات از همسایگان، خویشاوندان و دوستانشان گرفته می‌شود.

After this survey of the different opinions and texts on the transportation of collected zakah, it appears that the general principle is that zakah must be distributed in the same area where it is collected. The poor and needy in that land have priority over all others, since zakah is collected from their neighbors, kin, and friends.

با این حال، من هیچ دلیلی نمی‌بینم که این قاعده کلی استثنا نداشته باشد، به‌ویژه اگر این استثنا توسط حکومتی عادل و با مشورت شورای نمایندگان، با توجه به مصالح عمومی مسلمانان و اسلام صورت گیرد. مالک به‌زیبایی می‌گوید: «انتقال زکات جایز نیست، مگر آنکه از طریق اجتهاد حکومت و با توجه به نیاز مبرم انجام شود».21 ابن القاسم، شاگرد مالک، می‌افزاید: «اگر این کار از روی ضرورت انجام شود، اشکالی ندارد».22 از سحنون نقل شده که گفته است: «اگر حکومت بداند که سرزمینی خاص نیازی شدید دارد، می‌تواند قسمتی از زکات جمع‌آوری‌شده را به‌طور قانونی به آنجا منتقل کند. هنگامی که فاجعه‌ای رخ می‌دهد، کمک به آسیب‌دیدگان آن بر سایر مصارف زکات مقدم است، زیرا مسلمان برادر مسلمان است؛ او را رها نمی‌کند و به او ستم نمی‌کند».23

However, I find no reason why this general principle should not have exceptions, especially if the exception is made by a just government in consultation with the representative council, in view of the public interests of Muslims and Islam. As Malik wonderfully puts it, "Transporting zakah is not permissible, except when done through the government's ijtihad, in view of pressing need."21 Ibn al Qasim, Malik's disciple adds, "If this is done out of necessity, it is all right."22 Suhnun is reported to say, "If the government knows a certain land has dire need, it can lawfully transport some of the collected zakah there. When catastrophe befalls, relieving its victims has priority above other uses of zakah, since a Muslim is a brother to a fellow Muslim; he does not let him down nor oppress him."23

در «المدوّنة»، مالک ذکر می‌کند که در سالی که قحطی به مدینه رسید، عمر به عمرو بن العاص که در مصر بود نامه نوشت: «کمک، کمک برای عرب‌ها! کاروانی برای ما بفرست که آغازش به من برسد در حالی که پایانش هنوز نزد تو باشد، با آردی که در جامه‌ها پیچیده شده است.» و هنگامی که کمک رسید، عمر خوراک و جامه‌ها را میان مردم گرسنه تقسیم کرد و مأمورانی را گماشت تا به کشتن شترها کمک کنند و گفت: «عرب‌ها شترها را دوست دارند. می‌ترسم که آنان ترجیح دهند آن‌ها را زنده نگه دارند. مردم را وادارید که شترها را ذبح کنند و از گوشت و چربی آن‌ها بخورند، و جامه‌هایی را که به‌عنوان کیسه‌های آرد به کار رفته است، به آنان بدهید تا بپوشند.»24

In al Mudawwanah, Malik mentions that in the year when famine hit al Madinah, 'Umar wrote to Amr bin al 'As, who was in Egypt, "Help, help, to the Arabs. Send us a caravan whose beginning should reach me while its end is still at your place, loaded with flour wrapped in garments." 'Umar, when the relief arrived, divided food and clothes among the hungry people and appointed assignees to help slaughter the camels, saying, "Arabs love camels. I am afraid they may prefer to keep them alive. Have people slaughter the camels and eat their meat and fat, and give them the garments that are used as bags of flour, to wear."24