مالیات، به عنوان باج‌های الزامی که دولت آن‌ها را اجرا می‌کند، باید بر پایهٔ اصول معینی از عقل سلیم استوار باشد، وگرنه موجب ناآرامی و آشفتگی می‌شوند. دانشمندان و کارشناسان مالیاتی در طول چند قرن گذشته دربارهٔ این اصول بحث کرده‌اند. آدام اسمیت در قرن هجدهم این اصول را چنین خلاصه می‌کند: اصل عدالت، قطعیت، سهولت و صرفه‌جویی.1 بنابراین این فصل چهار بخش دارد که در آن‌ها این اصول، هم در ارتباط با مالیات‌ها و هم در ارتباط با زکات، بحث می‌شود.

Taxes, as obligatory levies enforced by the state, must be based on certain principles of common sense, otherwise they cause unrest end disturbance. Scholars and taxation experts throughout the past few centuries have argued over these principles. Adam Smith in the eighteenth century sums up these principles as: the principles of justice, certainty, convenience, and economy.1 This chapter consequently has four sections in which these principles are discussed in relation to both taxes and zakah.

بر اساس دیدگاه اسمیت، اصل عدالت به این معناست که همه شهروندان دولت باید در تأمین هزینه‌های حکومت سهیم باشند، هر یک به اندازه توانایی‌اش، یعنی متناسب با درآمدش که دولت از آن حمایت می‌کند.2 این اصل به‌طور کلی با شریعت و خود زکات نیز سازگار است، چنان‌که در این بخش توضیح داده خواهد شد.3

The principle of justice, according to Smith,2 means all citizens of the stats must share in financing the government's expenditures, each according to his ability, i.e. in proportion to his income, which is protected by the state.3 This principle is consistent with Shari'ah in general and with zakah itself, as will be explained in this section.

عدالت یک اصل کلی در اسلام است. این صفتی از صفات خداوند و یکی از نام‌های پرشکوه اوست که آسمان‌ها و زمین بر آن استوارند، و برای برپایی آن، خداوند پیامبران و کتاب‌ها فرستاد. قرآن کریم به صراحت می‌فرماید: «ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنان کتاب و میزان را نازل کردیم تا مردم به عدالت قیام کنند.»۴ این اصل عدالت در زکات به شیوه زیر نمایان است:

Justice is a general principle in Islam. It is one of the characters of God, one of His glorious names on which the heavens and earth are based, for the establishment of which God sent messengers and Books. The Qur'an declares in explicit words, "We sent aforetime Our apostles with clear signs, and sent down with them the Book and the Balance (of right and wrong) that people may stand forth in justice."4 This principle of justice is apparent in zakah in the following manner:

۱. برابری در تکلیف زکات بر هر مسلمانی که مالک نصاب باشد واجب است، صرف‌نظر از نژاد، رنگ، موقعیت اجتماعی یا جنسیت. ضعیف و قوی، شریف و عامی، فرمانروا و رعیت، عالم و جاهل، همه در وجوب زکات برابرند. این وضعیت در مالیات‌ها چنین نیست، به‌ویژه در کاربردهای غربی در گذشته، آنگاه که اشراف و روحانیون از پرداخت مالیات معاف بودند.5

1. Equality in obligation Zakah is obligated on each Muslim who owns nisab, regardless of race, color, social status, or sex. The weak and the strong, the noble and the common, the governor and the subjects, the learned and the ignorant. All are equal in the obligation of zakah. This is not the case with taxes, especially in past Western applications when nobles and clergymen were exempt from taxes.5

ابن حزم می‌گوید: «زکات بر مردان و زنان، خردسال و بزرگسال، عاقل و دیوانه واجب است، زیرا خداوند می‌فرماید: "از اموال ایشان صدقه‌ای بگیر تا آنان را پاک و پاکیزه سازی". این حکم همه را در بر می‌گیرد، زیرا همه به پاکی و پاکیزگی‌ای که از جانب خداست نیازمندند. پیامبر ﷺ به معاذ فرمود: «به ایشان خبر ده که خداوند بر آنان صدقه‌ای واجب کرده است که از ثروتمندان ایشان گرفته و به تهیدستانشان داده شود.» این متن شامل هر مسلمان ثروتمندی می‌شود.»6

Ibn Hazm says, "zakah is obligatory on men and women old and young, sane and insane, for God says 'Out of their wealth take sadaqah, so thou might purify and sanctify them'. This covers everyone, for all are in need of the purification and sanctification of God. The Messenger of God (p) told Mu'adh, 'Inform them that God imposes on them a sadaqah, to be taken from the rich among them and rendered to the poor among them.' This text includes every rich Muslim."6

اطمینان در مالیات به این معناست که مالیات باید به شکلی روشن و مشخص تعریف شود، بدون ابهامی که امکان اجرای خودسرانه را فراهم کند. اطمینان نه تنها به محاسبه و تعیین مقدار پرداختی، بلکه به زمان و روش پرداخت نیز مربوط می‌شود. آدام اسمیت معتقد است که اصل اطمینان بسیار مهم است، زیرا مالیات‌دهنده باید با اطمینان کامل از تمامی تعهدات خود آگاه باشد. از نظر اسمیت، اطمینان حتی ممکن است از خود عدالت نیز مهم‌تر باشد.

Certainty in taxation means the tax must be well defined in an exclusive manner without ambiguity that leaves room for arbitrary application. Certainty refers to time and procedure of payment in addition to the calculation and definition of the amount that must be paid. Adam Smith believes the principle of certainty is very important, since the taxpayer must know with certainty all his obligations. Certainty, according to Smith, may even be more important than justice itself.

بی‌شک، یقین‌پذیری نقش بسیار مهمی در پایداری هر نظام مالیاتی دارد.

There is no doubt that certainty has much to do with the stability of any tax system.

اگر مالیاتدهندگان با مالیاتها، نرخهای آنها و روشهای پرداخت آشنا شوند، پرداخت مالیات برای آنان و نیز برای دولت آسانتر میشود. به همین سبب، برخی از متخصصان مالیات، مانند کانارد، معتقدند که هر مالیات قدیمی خوب و هر مالیات جدید مشکوک است. ثبات نظام مالیاتی، همچون ثبات قانون تجارت، به ایجاد اعتماد به این نظام و آیندهٔ آن، و در نتیجه به رونق فعالیتهای اقتصادی کمک میکند.28

If the taxpayers become accustomed to the taxes, their rates, and payment procedures, tax payments become easier for them and for the government as well. Because of this, some taxation specialists, like Canard, believe that every old tax is good and every new tax is dubious. Stability of the taxation system, like stability of business law, helps build confidence in the system and its future, and thus in the prosperity of economic activities.28

بی‌شک، نظام زکات درجه بالایی از یقین را فراهم می‌کند. زکات را خداوند در کتاب ابدی خود واجب کرده است؛ هیچ‌کس نمی‌تواند چیزی به آن بیفزاید یا از آن بکاهد. خداوند مقدارهای آن را تعیین کرده که از پیامبر خداﷺ به ما رسیده است، و میراث عظیمی از فقه داریم که توضیحات و جزئیات آن را ارائه می‌دهد. همه احکام اساسی زکات ثابت و غیرقابل تغییر است و با هیچ تلاش بشری دگرگون نمی‌شود. دانستن این احکام اساسی برای هر مسلمان، به عنوان بخشی از دین اسلام، واجب است. زکات پایدارترین نهاد مالی است که بشریت تاکنون شناخته است.

Undoubtedly , the system of zakah provides a high degree of certainty. Zakah is imposed by God in His eternal Book; no one can add or delete any thing in it. God determines its rates which have been reported to us by God's Messenger, and we have an enormous heritage of jurisprudence that provides explanations and details. All the basic rulings of zakah are fixed and unchangeable by any human effort. Knowing these basic rulings is obligatory for each Muslim as part of the religion of Islam. Zakah is the most stable financial institution humanity has ever known.

سهولت، سومین اصل مالیات‌گذاری‌ای که آدام اسمیت بیان کرده، بدین معناست که خود مالیات و روش‌های جمع‌آوری آن باید تا حد امکان برای مؤدیان آسان باشد، تا آنان مالیات را با خرسندی و رضایت، یا دست‌کم بدون تردید و دشواری، بپردازند.

Convenience, the third principle of taxation given by Adam Smith, means that the tax and its collection procedures must be made most convenient to taxpayers, so they give the tax with pleasures and satisfaction, or at least without doubt or inconvenience.

با یک نگاه گذرا به احکام و دستورهای اسلامی درباره زکات، روشن می‌شود که این اصل تا چه اندازه رعایت شده است. این موضوع در موارد بسیاری آشکار است:

A quick glance at Islamic laws and instructions about zakah reveals how much this principle is observed. This is apparent in many occasions:

1. احمد از عبدالله بن عمر روایت می‌کند که رسول خدا ﷺ فرمودند: «صدقهٔ چهارپایان مسلمانان باید در آبشخورهایشان گرفته شود.» و در روایت دیگری که احمد و ابوداود نقل کرده‌اند، پیامبر ﷺ فرمودند: «نباید اموال زکات‌پذیر آورده یا برده شود. زکات واجب آنان نباید جز در محل خودشان گرفته شود.»۲۹ به گفتهٔ خطابی، «نه آوردن و نه بردن» به این معناست که از پرداخت‌کنندگان زکات خواسته نشود اموالشان را نزد گردآورنده بیاورند، و نیز پرداخت‌کنندگان نباید اموالشان را با قصد دشوار ساختن کار گردآورنده، از او دور کنند تا او نتواند اموال زکات‌پذیر را پیگیری کند. اموال زکات‌پذیر باید در همان محل‌هایی که این اموال در آنجا قرار دارند شمارش شده و زکات آن برآورد شود.۳۰ شوکانی می‌افزاید: «این سخن به این معناست که گردآورنده همان کسی است که برای گردآوری زکات سفر می‌کند، زیرا این کار برای پرداخت‌کنندگان آسان‌تر است.»31

1. Ahmad reports from 'Abd Allah bin 'Umar that the Messenger (p) said "Sadaqat of Muslims' livestock must be collected at their watering places." in another version reported by Ahmad and Abu Daud, the Prophet (p) said, "There should be no bringing or taking away of zakatable assets. Their due sadaqat must not be collected except in their own locales."29 According to al Khattabi, "No bringing and no taking away" means zakah payers must not be asked to bring their assets to the collector, nor should the payers take their assets away from the collector with the intention of making it difficult for him to pursue the zakatable items. Zakatable items must be counted and zakah estimated in the localities of these assets."30 Al Shawkani adds, "This saying means the collector is the one who travels for zakah collection, since this is easier for payers."31

۲. دستورات پیامبر ﷺ مقرر می‌کند که زکات واجب از میانگین کیفیت اموال زکات‌پذیر پرداخت شود، نه از بهترین آن‌ها. در دستورالعمل پیامبر ﷺ به معاذ، پیامبر ﷺ

2. The prophet's instructions ordain taking due zakah out of the average quality of zakatable items and not the best of them. In his instructions to Mu'adh, the Prophet (p)

اصل صرفه‌جویی ایجاب می‌کند که هزینه‌های وصول حداقل باشد. این هزینه‌ها شامل مواردی است که دولت می‌پردازد، مانند حقوق مأموران وصول و هزینه‌های اداری و حمل‌ونقل، افزون بر آنچه پرداخت‌کنندگان برای تهیه گزارش‌ها و حساب‌ها یا برای پیگیری شکایات و اعتراض‌های خود به مبالغ برآورد‌شده صرف می‌کنند.

The economical principle means collection cots must be minimum. These cots includes what the state pays, such as collectors' salaries and administrative and transportation costs, in addition to what the payers expend to prepare reports and accounts or to process their complaints or objections to the estimated amounts .

بدیهی است که هدف از مالیات، تأمین درآمد خالص برای دولت به منظور پوشش هزینه‌های عمومی است. هنگامی که اصل صرفه‌جویی رعایت نشود، بخش عمده‌ای از عواید صرف حفظ و تداوم خود فرایند جمع‌آوری می‌شود.34

Obviously, the purpose of a tax is to bring net income to the state to finance public expenditures. When the principle of economy is not observed, a large portion of proceeds is used to sustain the collection process itself.34

اسلام اسراف را منع کرده و میانه‌روی و گاه صرفه‌جویی را واجب می‌داند. این حکم در مورد اموال عمومی همان‌قدر صادق است که در مورد هزینه‌های فردی. بلکه شریعت اسلامی در استفاده از اموال عمومی بسیار بیشتر بر صرفه‌جویی تأکید دارد.

Islam prohibits extravagance and ordains moderation and sometimes thrift. This applies as much to public funds as to individual spending. Rather Islamic law is much keener to economize when using public funds.

پیش‌تر نشان داده شد که پیامبر (ص) در برابر هدایایی که به کارگزاران زکات داده می‌شد، چقدر سختگیر بود و نیز در کاهش هزینه‌های جمع‌آوری زکات می‌کوشید. ایشان بر کارگزارانی که هدایایی از پرداخت‌کنندگان زکات می‌پذیرفتند خشمگین می‌شد و از آنان می‌خواست که این هدایا را به بیت‌المال مسلمانان بازگردانند.

It was show earlier how strict the Messenger (p) was about gifts to zakah officers, and economizing collection costs. He was angered by collectors who accepted gifts from payers, and asked them to give these gifts to the public treasury.

زکات، از نظر اصولی، باید در همان محلی که جمع‌آوری می‌شود خرج شود؛ این کار هزینه‌های حمل‌ونقل را کم می‌کند. پیش‌تر دیدیم که مأموران زکات برای جمع‌آوری می‌رفتند و در حالی بازمی‌گشتند که هیچ وجه باقی‌مانده‌ای نداشتند، زیرا تمام درآمدها را در همان منطقه توزیع کرده بودند.

Zakah, in principle, must be spent in the same locale it is collected, it economizes transportation coats. We saw earlier how zakah officers went for collection and came back with no residual funds, since they distributed all proceeds in the same area.