الف. احادیث درباره «مکس»
احادیثی که باج‌ها و عوارض را نکوهش می‌کنند، چنانکه پیش‌تر دیدیم، بیشترشان غیرمعتبرند. و حتی آن احادیثی که به حد قبول می‌رسند، صریحاً هر نوع مالیاتی را ممنوع نمی‌کنند؛ زیرا واژه‌ای که در آنها برای مالیات به کار رفته «مکس» است که عربی است و چند معنا دارد. در لسان العرب (معتبرترین فرهنگ لغت عربی)، «مکس» این‌گونه تعریف شده است: پولی که از فروشندگان در بازارهای پیش از اسلام گرفته می‌شد. و نیز: آنچه که مأمور عشر جمع‌آوری می‌کند. ابن العربی می‌گوید: مکس درهمی اضافی است که مأمور زکات، افزون بر زکات واجب، دریافت می‌کند؛ و پیامبر ﷺ از گرفتن آن نهی فرموده است. او این حدیث را نقل می‌کند: «گیرنده مکس وارد بهشت نمی‌شود.» مکس همچنین به مالیاتی گفته می‌شود که مأمور مکس گرفته است. در اصل، واژه «مکس» به معنای جمع‌آوری است. مکس به معنای کاهش نیز هست؛ مکس، تخفیف از ارزش فروش است.۳۸ البیهقی می‌گوید: «مکس» به معنای کاهش است. اگر مأمور، از عواید زکات کم کند، او را «گیرنده مکس» می‌نامند.39
A. The sayings about maks The saying that discredit levies are mostly inauthentic, as we have seen earlier. Even those which reach the level of acceptance do not explicitly prohibit every tax, since the word used in them for tax is the Arabic maks, which has several meanings. In Lisan al Arab (the most respected Arabic dictionary), "maks is defined as money collected from venders in pre-Islamic markets. It is also defined as what is collected by the 'ushr officer. Ibn al 'Arabi says that maks is an added dirham collected by the zakah officer above the due zakah, the collection of which the Prophet (p) prohibits. He mentions the saying 'A maks collector does not enter heaven.' Maks is also defined as the tax collected by the maks officer. Originally, the word maks means collection. Maks also means reduction; maks is a discount of the value of sale."38 Al Baihaqi says, "Maks is reduction. If the officer reduces from the proceeds of zakah, he is called a maks collector."39
بر این اساس، تحقیر عشّارها (گردآورندگان مَکس) را می‌توان هشداری به مأموران زکات دانست؛ زیرا عشّار همان مأمور زکات ناراست و ستمگری است که بیش از آنچه واجب است از پرداخت‌کنندگان می‌گیرد یا بخشی از درآمد را که متعلق به فقیران است برای خود نگه می‌دارد. این برداشت را تفسیر برخی راویان از «عشّار» در این حدیث تأیید می‌کند، که آنان را مأمورانی می‌دانند که صدقه را به ناروا می‌گیرند.۴۰ افزون بر این، ابوداوود چنین احادیثی را در باب «جمع‌آوری صدقه» آورده است. این برداشت همچنین با احادیثی تأیید می‌شود که کسانی را تهدید می‌کنند که در حساب و گردآوری صدقه عادل نیستند. (برخی از این احادیث پیش‌تر در باب دوم از بخش چهارم آمده‌اند.) چنین احادیثی ناخواسته برخی از اصحاب را قانع کرد که به سبب مسئولیت سنگینی که در این کار است، از پذیرفتن سمت گردآورنده زکات خودداری کنند.
Accordingly, the demeaning of maks collectors can be understood as a warning to zakah officers, for a maks collector is the dishonest and unjust zakah officer, who takes from payers more than what is due or keeps part of the proceeds, that belong to the poor, for himself. This understanding is supported by some narrators' explanation of 'ushr collectors' in the saying as officers who take sadaqah improperly.40 Moreover, Abu Daud mentioned such sayings in the chapter on "collection of sadaqah." This understanding is also supported by sayings that threaten collectors who are not just in their calculation and collection of sadaqah. (Some of these sayings are mentioned earlier in chapter two of part four). Such sayings inadvertantly convinced some Companions to refuse positions as zakah collectors because of the great responsibility involved.
اما فهم دیگری از سخنان دربارهٔ «مکس» وجود دارد که ممکن است قانع‌کننده‌تر باشد. «مکس» در این سخنان به‌عنوان مالیات‌های ناعادلانه تفسیر می‌شود که در زمان ظهور اسلام در سراسر جهان رایج بودند. مالیات‌ها بدون حق مشروع گرفته می‌شدند و تنها در خدمت هوس‌های پادشاه صرف می‌شدند؛ مالیاتی که بارِ آن به‌طور عادلانه میان کسانی که توان پرداخت داشتند توزیع نمی‌شد، و درآمدهای آن در راه منفعت مردم هزینه نمی‌شد؛ مالیاتی که عمدتاً بر تهیدستان تحمیل می‌شد، در حالی که اربابان ثروتمند از آن معاف بودند.
However, there is another understanding of sayings on maks which may be more convincing. Maks in these sayings is explained as unjust taxes, that were predominant all over the world at the time of Islam's rise. Taxes were collected without due right and spent only on whims of the king, taxes whose burdens were not distributed justly among those who could afford them, whose proceeds were not spent for the benefit of people, taxes that were mainly imposed on the poor, from which the rich lords were exempted.
نویسندهٔ «التبیین»، که از پیروان مذهب حنفی است، می‌گوید: آن متونی که عشرگیرها را نکوهش می‌کنند، اشاره دارند به کسانی که «اموال مردم را به ناحق می‌گیرند، همان‌گونه که امروزه ستمگران انجام می‌دهند».۴۱ در «الدرّ المختار» و کتاب‌های دیگر نیز عبارت‌های مشابهی دیده می‌شود.۴۲ این مالیات‌ها بهترین تفسیر واژهٔ «مَکس» هستند. همچنین، عشرگیرانی که در این احادیث تهدید شده‌اند، همان گیرندگانی‌اند که ستمگران و ظالمان برای گرفتن مالیات‌های ناروا به کار می‌گیرند.
The author of al Tabyin, a Hanafite, says, texts that degrade 'ushr collectors are references to those who "take funds from people unjustly, as done by tyrants today."41 In al Durr al Mukhtar and other books, one finds similar statements.42 These taxes are the best interpretation of the word maks. Also, the 'ushr collectors threatened in the sayings are collectors used by tyrants and oppressors to collect unjust taxes.
این فهم با نظر الذهبی در کتاب الکبائر او سازگار است که گفته است: «عشّارِ مکس دست راست ستمگر است. چنین عشّارانی در حقیقت خودشان ستمگرند، زیرا آنچه را حق ایشان نیست می‌گیرند و به کسانی می‌دهند که سزاوار آن نیستند.»43
This understanding is consistent with al Dhahabi's opinion, expressed in his al Kaba'ir, that "The maks collector is the right hand of the oppressor. Such collectors are in fact themselves oppressors, since they take what is not due and give it to those who do not deserve it."43
ماليات‌ای که بر اساس شرایط مذکور در بخش دوم این فصل، برای تأمین خدمات ضروری در راستای مصلحت عمومی، بهبود سطح زندگی، آموزش نادانان، فراهم کردن کار برای بیکاران، سیر کردن گرسنگان، حمایت از هراسان و درمان بیماران وضع می‌شود، ظالمانه نیست. این ماليات‌ها مشروع‌اند و حکومت اسلامی حق وضع آنها را دارد.
Taxes levied under the conditions listed in section two of this chapter to provide for needed services in the public interest to improve the standard of living, to educate the ignorant, to provide jobs for the jobless, to feed the hungry, to protect the frightened, and to cure the ill are not unjust. They are lawful, and the Islamic government has the right to impose them.
ب۔ اس قول کے بارے میں کہ مسلمانوں سے عُشر ساقط ہو گیا
یہ قول کہ مسلمانوں سے عُشر ساقط کر دیا گیا، اگرچہ درست نہیں، مگر یہ اس بات کی صریح دلیل نہیں کہ تمام محصولات حرام ہیں؛ بلکہ اس قول کی کئی دوسری تعبیرات بھی ہیں جو اسے جائز محصول کے مطابق بنا دیتی ہیں۔
B. Saying about elimination of 'ushr The saying that 'ushr are eliminated for Muslims, although not correct, is not explicit in indicating that all taxes are prohibited, in fact, there are several other interpretations of this saying that make it consistent with just taxation.
ابو عبید دربارهٔ این و سخنان مشابه تفسیر می‌کند که سخنانی که در آنها عشّار و ماکس‌گیران نکوهش شده‌اند، آشکارا به رسمِ رایج دوران جاهلیت اشاره دارد؛ یعنی رسمِ پادشاهانِ عرب و غیرعرب که بر بازرگانانی که از سرزمینشان عبور می‌کردند، مالیاتی (ده درصد) می‌بستند. این موضوع از نامه‌هایی که پیامبر ﷺ به نواحی مختلف عربستان نوشت آشکار است که در آنها فرمود: «آن قوم را نه به گرد آمدن در دسته‌ها وادار کنند و نه عُشر بر ایشان بندند.» از این رو می‌دانیم که این کار از رسوم جاهلیت بود که خداوند با اسلام آن را لغو کرد و به‌جای آن، زکات واجب شد که پاک‌کنندهٔ مال است و به میزان یک‌چهارمِ یک‌دهم، یعنی پنج درهم از هر دویست درهم، پرداخته می‌شود. کارگزارانی که زکات را چنانکه واجب است گرد می‌آورند، عُشّارگر نیستند. ایشان عُشر نمی‌گیرند، بلکه تنها یک‌چهارمِ عُشر را می‌گیرند. این مطلب در سخنی که می‌گوید «بر مسلمانان عُشری نیست، عُشر تنها بر یهودیان و مسیحیان است» و در سخنی که به پیامبر ﷺ منسوب است که «عُشّارگر کسی است که صدقه را بدون حق آن گرد آورد» بیان شده است. همچنین به همین دلیل ابن عمر وقتی از او پرسیدند «آیا خبری داری که عمر از مسلمانان عُشر گرفته باشد؟» پاسخ داد: «نه، ندارم.» و سخن زیاد بن حدیر که گفت: «ما بر مسلمانان و اهل پیمان عُشر (ده درصد) نمی‌بستیم» بدین معناست که او از مسلمانان یک‌چهارمِ یک‌دهم و از اهل پیمان نصفِ یک‌دهم می‌گرفت.44
Abu 'Ubaid comments on this and similar sayings, Sayings in which 'ushr and maks collectors are denounced clearly refer to the predominant Jahiliyah [pre-lslamic) practice of both Arab and non-Arab kings, imposing taxes (ten percent) on merchants who passed through their land. This is obvious from the messages the Prophet (p) wrote to the different regions of Arabia in which he said, "That people shall not be forced to gather in processions nor charged 'ushr. From this we know that it was a jihiliyah practice which God abolished with Islam, and which was substituted by the purifying obligation of zakah at the rate of one-fourth of a tenth, i.e. five dirhams out of each two hundred dirhams. Commissioners who collect zakah the way it is obligated are not 'ushr collectors. They do not take 'ushr; they only take one-fourth of 'ushr. This is explained in the saying that reads "No 'ushr are imposed on Muslims," 'ushr are only on Jews and Christians," and in the saying linked up to the Prophet that the 'ushr collector" is he who collects sadaqah without due right." Also, this is the reason Ibn 'Umar answered the question "Do you have any information that 'Umar collected 'ushr from Muslims.'" by replying "No, I do not." The saying of Ziyad bin Hudair that, "we used not to charge 'ushr (ten percent) on Muslims or people of the Pledge " means that he collected from Muslims one fourth of one-tenth and from people of the Pledge one-half of one tenth.44
بنابراین، لغو عُشر به معنای لغو مالیاتی ستمگرانه از دوران پیش از اسلام است که پادشاهان عرب و غیرعرب آن را به میزان ده درصد تحمیل می‌کردند، و جایگزین آن زکات به میزان دو و نیم درصد بر دارایی‌های تجاری می‌شود. و منظور از یهودیان و مسیحیان در این سخن، اهل ذمه نیستند، بلکه یهودیان و مسیحیان بیگانه‌ای‌اند که با کالا از خارج دولت اسلامی می‌آمدند. از ایشان ده درصد گرفته می‌شد، چنانکه ابوعُبید از عبدالرحمن بن معقل روایت می‌کند که گفت: «از زیاد بن حدیر پرسیدم از چه کسانی ده درصد می‌گرفتید؟ پاسخ داد: "از مسلمان یا اهل ذمه ده درصد نمی‌گرفتیم." گفتم: پس از چه کسانی ده درصد می‌گرفتید؟ گفت: "از بازرگانان کشورهای غیرمسلمان، زیرا آنان هنگامی که بازرگانان ما به سرزمینشان می‌رفتند، از ایشان ده درصد می‌گرفتند."»۴۴ این بر پایه معامله به مثل است، رویه‌ای بسیار رایج میان ملت‌ها حتی امروز. اما اهل ذمه، یعنی یهودیان و مسیحیان ساکن سرزمین مسلمانان، نه ده درصد از ایشان گرفته می‌شد و نه مانند مسلمانان دو و نیم درصد. از ایشان پنج درصد گرفته می‌شد، چنانکه ابوعُبید می‌گوید: «در آغاز علت آن را نمی‌دانستم. سپس گزارشی از عمر را بررسی کردم و دیدم که او با ایشان بر همین اساس پیمان بسته است.»۴۵ به نظر می‌رسد که دو برابر کردن میزان برای ایشان نسبت به میزان اعمال‌شده بر مسلمانان، جبرانِ معافیت ایشان از هرگونه مالیات بر دام و پول بوده است، در حالی که مسلمانان همچنان مکلف به پرداخت زکات بر این اموال بودند.
Thus, abolishing 'ushr is the abolition of an oppressive pre-Islamic tax imposed at the rate of ten percent by kings of Arabs and non-Arabs, and substituting it by zakah at the rate of 2.5 percent on trade's assets. And what is meant by Jews and Christians in this saying is not people of the Pledge, but foreign Jews and Christians who came from outside the Islamic state with merchandise. They were charged ten percent, as reported by Abu 'Ubaid from 'Abd al Rahman bin Ma'qil, who says, "I asked Ziyad bin Hudair whom he used to charge ten percent? He answered, 'We did not charge ten percent on a Muslim or a person of the Pledge.' I said, 'Whom then did we used to charge ten percent?' He replied, 'Traders from non-Muslim countries, since they use to charge our merchants ten percent when they went there.'"44 This is on the basis of equal treatment, a very common practice among nations even today. As for people of the Pledge Jews and Christians within the Muslim land - they were not charged ten percent, nor were they charged 2.5 percent like Muslims. They were charged five percent, as stated by Abu 'Ubaid, who adds "At first I did not know the reason. Then I studied a report from 'Umar and found that he made the treaty with them on that basis.45 It seems that duplicating the rate for them as compared to the rate applied on Muslims was compensation for their exemption from any tax on livestock and money, while Muslims still had to pay zakah on these properties.
البته ترمذی تفسیر دیگری از این حدیث ارائه میدهد که بر اساس آن عشر لغو شده است. او استدلال می‌کند که از مسلمانان عشر گرفته نمی‌شود، زیرا عشر مالیاتی بر اشخاص بوده نه بر اموال، همانند جزیه. پیامبر ﷺ می‌فرماید: «عشر، یعنی جزیه، تنها بر یهودیان و مسیحیان است و بر مسلمانان نیست.» در برخی روایات این حدیث که ابوداود نقل کرده، عبارت چنین آمده است: «بر مسلمانان خراجی نیست.» واژه خراج به معنای جزیه به کار می‌رفت که پیش‌تر «خراج بر سرها» نامیده می‌شد.47
Al Tirmidhi gives another interpretation of the saying abolishing 'ushr. He argues that Muslims are not charged 'ushr because 'ushr was the levy on persons and not on wealth, like jiziah. The Prophet says "'ushr i.e. jiziah is only on Jews and Christians and not on Muslims." In some versions of the saying reported by Abu Daud, the words are "There is no kharaj on Muslims." The word kharaj was used to mean jiziah, which used to be called "kharaj on heads."47
به طرز عجیبی، در «التیسیر» مناوی تلاش می‌شود تا نتیجه گرفته شود که سخنان مذکور همه‌ی مالیات‌ها را ممنوع می‌کنند.
Strangely, in al Taisir al Munawii attempts to conclude that the above-mentioned sayings prohibit all taxes:
به نظر می‌رسد که این حدیث به عمر نرسیده بود، زیرا او مکس را برقرار کرد. المقریزی و دیگران می‌گویند که به عمر خبر رسید که هنگامی که بازرگانان مسلمان به هند می‌رفتند، از آنان ده درصد گرفته می‌شد. سپس او به ابوموسی اشعری، که در آن زمان والی بصره بود، نوشت: «از هر بازرگان مسلمانی که از کنار تو می‌گذرد، از هر دویست درهم، پنج درهم بگیر، و از بازرگانان اهل ذمه، از هر بیست درهم، یک درهم.» بعدها عمر بن عبدالعزیز این مکس را لغو کرد.48
It seems that this saying did not reach 'Umar, since he imposed maks. Al Maqrizi and others say 'Umar was informed that when Muslim merchants went to India they were charged ten percent. He then wrote to Abu Musa al Ash'ari, then governor of Basrah, "collect from each Muslim merchant that passes by you at the rate of five dirhams from each 200 dirhams, and from people-of-the-Pledge merchants at the rate of one dirham out of each 20 dirhams." Later 'Umar bin 'Abd al 'Aziz abolished this maks.48
این اشاره‌ای است به نامهای که عمر بن عبدالعزیز به یکی از عاملان خود نوشت: «مکس را لغو کن»، و به عامل دیگری نوشت: «به خانه‌ای در شهر رفه که خانهٔ مکس نامیده می‌شود برو و آن را ویران کن.»49
This is a reference to what 'Umar bin 'Abd al 'Aziz wrote to one of his governors, "Abolish the maks," and to another "Ride to the house in the city of rafah that is called the house of maks, and demolish it."49
در واقع، این نظر المناوی از دقت و صحت برخوردار نیست، به دلایل زیر:
In fact, this opinion of al Munawi lacks accuracy and correctness because of the following:
او این سخن را درباره «عُشر» حَسَن یا صحیح می‌داند. این سخن نه صحیح است و نه حسن، همان‌گونه که خودش در حاشیه‌هایش بر «فیض القدیر» به آن اشاره کرده است.
A. He grades the saying about 'ushr good or correct. The saying is neither correct nor good, as he himself mentions in his comments on Faid al Qadir.
ب. او گمان می‌کند که عمر ﵁ کاری انجام داده که با یک سخن صحیح در تضاد بوده، و هیچ‌یک از صحابه، با وجود شمار زیادشان و اشتیاقشان به اجرای احکام پیامبر ﷺ، به‌ویژه در امری که به توده‌های بزرگی از مردم مربوط است، این موضوع را به توجه عمر نرساندند.
B. He presumes 'Umar took an action contradictory to a correct saying, and not one Companion brought that to 'Umar's attention, despite their large number and their keeness to fulfill the ordinances of the Prophet, especially in a matter that relates to masses of people.
ج. او پیشنهاد می‌کند که عمر، با تأیید کامل همه‌ی صحابه، کاری نکوهیده را انجام داد که یکی از گناهان کبیره است. گیرنده‌ی مکس وارد بهشت نمی‌شود.
C. He suggests that 'Umar, with full approval of all the Companions, committed a denounced action that is one of the great sins. A maks collector does not enter heaven.
این آشکارا با دستور پیامبر ﷺ در تناقض است که باید از سنت خلفای راشدین پیروی کنیم که عمر یکی از آنان است.
This is an obvious contradiction to the order of the Prophet that we must follow the tradition of the Wise Successors of whom Umar is one.
D. گفته آخر او دلالت دارد بر اینکه عمر بن عبدالعزیز این حکم ستمگرانه عمر بن الخطاب را لغو کرد. این یک واقعیت تاریخی است که عمر متأخر مشتاق بود که در پی قدمهای عمر بن الخطاب برود، و به همین دلیل بسیاری از مورخان او را شبیه ابن الخطاب می‌دانند. عمر بن عبدالعزیز باج‌ها و رسوم ستمگرانه‌ی بنی‌امیه، یعنی خانواده‌ی خودش، را لغو کرد، زیرا عشق او به خدا و پیامبرش ﷺ اجازه نمی‌داد که از خانواده‌اش پیروی کند. روشن است که عمر بن عبدالعزیز مالیات‌های ناحق را که بیش از آنچه درست و شایسته بود بود لغو کرد، و به گردآورندگان زکات دستور داد که در برآورد و گردآوری آن عادل و منصف باشند. به همین دلایل است که بسیاری از علمای مسلمان او را پنجمین از خلفای راشدین می‌خوانند. جایگاه عمر بن عبدالعزیز را ابن حزم روشن می‌کند که از زریق بن حیان الدمشقی، مأمور او در مصر، روایت می‌کند که: «عمر بن عبدالعزیز برای من نوشت: به هر مسلمانی که از کنار تو می‌گذرد توجه کن و از آنچه از دارایی آشکار او است (کالای تجاری‌ای که اداره می‌کند) یک دینار از هر چهل دینار را بگیر. آنچه کمتر از آن باشد به نسبت آن گرفته می‌شود.»50
D. His last statement implies that 'Umarr bin 'Abd al 'Aziz abolished this oppressive ruling of 'Umar bin al Khattab. It is a historical fact that the later 'Umar was keen to follow the footsteps of 'Umar bin al Khattab, and for that reason he is considered similar to Ibn al Khattab by many historians. 'Umar bin 'Abd al 'Aziz abolished oppressive levies and practices of the Umayyads, his own folks, because his love of God and his messenger would not allow him to follow his family. It is obvious that 'Umar bin 'Abd al 'Aziz abolished unjust dues that exceeded what was right and proper, and ordered zakah collectors to be fair and just in their estimation and collection. For reasons like this he is called the fifth of the Wise Successors by many Muslim scholars. The position of 'Umar bin 'Abd al 'Aziz is clarified by Ibn Hazm, who reports from Zuraiq bin Hayyan al Dimashqi, a commissioner in Egypt, that 'Umar bin 'Abd al 'Aziz wrote me, 'Look after whoever passes by you of Muslims and take from what is apparent of their wealth (the trade inventory they administer) at the rate of one dinar out of each forty dinar. What is less than that is charged proportionately.'"50
آنچه این پژوهش را دغدغه‌مند می‌کند این است که گفته‌ی «بر مسلمانان عُشر نیست» نمی‌تواند دستاویزی برای منع وضع مالیات‌های عادلانه بر مردم مسلمان باشد، هنگامی که دولت اسلامی به آنها نیازمند است. این سخن، هم از جهت صحت سندش و هم از جهت دلالتش، مورد پذیرش نیست.
What concerns this study is that the saying "There are no 'ushr on Mulims" cannot be used to prohibit imposing just taxes on Muslim people when the Islamic state needs them. This saying is not accepted from the point of view of its authenticity as well as its indication.