بخش ۱: زکات عسل بنا بر نظر کسانی که آن را واجب می‌دانند و کسانی که واجب نمی‌دانند۔

Section 1: Zakah on honey according to those who obligate it and those who do not.

بخش ۲: میزان واجب

Section 2: The obligated rate.

بخش ۳: نصاب عسل

Section 3: Nisab of honey.

بخش ۴: فرآورده‌های حیوانی مانند لبنیات، ابریشم و جز آن

Section 4: Animal products such as dairy products, silk, etc.

عسل یکی از نعمت‌هایی است که خداوند به عنوان غذا، دارو و شیرینی به بشر ارزانی داشته است. خداوند در سوره‌ای که به نام زنبور عسل، یعنی سوره النحل، نامیده شده است، آن را نشانه‌ای از لطف خود به انسان‌ها برمی‌شمارد. خداوند می‌فرماید: {و پروردگارت به زنبور وحی کرد که از کوه‌ها و درختان و از آنچه (مردم) می‌سازند، خانه‌هایی برای خود بگیر، سپس از همه میوه‌ها بخور و راه‌های پروردگارت را که آسان شده است، پیروی کن. از شکم آن‌ها شربتی با رنگ‌های گوناگون بیرون می‌آید که در آن برای مردم شفاست. همانا در این برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌ای است.}1

Honey is one of the goods bestowed by God on humanity as a food, medicine, and sweet. God mentions it as a sign of His grace to human beings in a sura that is named after bees, sura al Nahl. God says "And thy Lord taught the bee to build its cells in hills, on trees, and in people's habitation, then to eat of all the produce (of the earth) and find with skill the spacious paths of its Lord: There issues from within their bodies a drink of varying colors, wherein is healing for men; verily in this is a Sign for those who give thought."1

ابو حنیفہ اور ان کے شاگرد کہتے ہیں کہ شہد پر زکات واجب ہے، بشرطیکہ شہد کی مکھیوں کے چھتے خراجی زمین پر نہ ہوں۔ یہ ان کے اس اصول کا تسلسل ہے کہ خراج اور عشر یکجا نہیں ہوتے۔ شہد پر اس زمین کی پیداوار پر بھی زکات واجب ہے جو غیر قابلِ کاشت ہو، اور اس سے یہ مفہوم نکلتا ہے کہ وہ زکات کے قابل نہیں۔ امام احمد کی رائے بھی یہی ہے۔

Abu Hanifah and his disciples say that zakah is obligated on honey, provided that the beehives are not located on kharaji land. This is an extension of their principle that kharaj and 'ushr are not concurrent. Zakah is also obligated on honey produced on nonarable land, which is by implication non-zakatable.2 This is also the opinion of Ahmad.

الأثرم نقل أن أحمد سُئل عن العسل: هل يرى فيه الزكاة؟ فأجاب: «نعم، بلى؛ قد أخذ عمر الزكاة من العسل». ثم سأله الأثرم: هل يتطوع أصحاب العسل بإخراج مقدار الزكاة؟ فأجاب أحمد: «لا، بل هي مفروضة عليهم».3

Al Athram says Ahmad was asked whether he believes that honey is zakatable, and answered. "Yes indeed; 'Umar collected zakah on honey." A1 Athram then asked whether honey growers contribute the amount of zakah voluntarily. Ahmad answered, "No, it was imposed on them."3

این دیدگاه مورد قبول مکحول، الزُّهری، سلیمان بن موسی، الأوزاعی و اسحاق است۔ صاحب «البحر» آن را همچنین به عمر، ابن عباس، عمر بن عبدالعزیز، الہادی، المؤیّد باللہ، و روایتی از الشافعی نسبت داده است۔ الترمذی یادآور می‌شود که اکثر علما این دیدگاه را پذیرفته‌اند۔ ابن عبدالبر این را رد می‌کند و معتقد است که برعکس آن درست است۔5

This view is shared by Makhul, al Zuhri, Sulaiman bin Musa, al Awza'i, and Ishaq.4 The authorof al Bahr also attributes it to 'Umar, Ibn 'Abbas, 'Umar bin 'Abd al Aziz, al Hadi, al Mu'ayad bi Allaah, and a narration to al Shafi'i. Al Tirmidhi mentions that most scholars accept this view. This is challenged by Ibn 'Abd al Barr, who asserts the opposite is true.5

این نظر بر دو دسته از دلایل استوار است: روایات از پیامبر ﷺ و از اصحاب، و استدلال عقلی و قیاس. نخست، متون:

This opinion is supported by two groups of evidence: reports from the Prophet and the Companions, and rationale and analogy. Firstly, the texts:

از عمرو بن شعیب، از پدرش، از پدربزرگش روایت است که پیامبر ﷺ

A. 'Amr bin Shu'aib, from his father from his grandfather, narrates that the Prophet (p)

«از عسل زکات یک دهم گرفت.» روایت ابن ماجہ۔ دارقطنی می‌گوید: «این روایت از عبدالرحمن بن الحارث و ابن لہیعہ از عمرو به‌صورت موصول از پیامبر ﷺ نقل شده، و از یحییٰ بن سعید الانصاری از عمرو به‌صورت مرسل.» حافظ (ابن حجر) یادآور می‌شود که این، مشکل این حدیث است، به‌ویژه از آن رو که عبدالرحمن و ابن لہیعہ به دقت و ضبط شناخته نشده‌اند۔ گفته شده است که عمرو بن الحارث، که مورد اعتماد است، و اسامہ بن زید نیز همین را از عمرو بن شعیب نقل کرده‌اند، چنان‌که ابن ماجہ و دیگران روایت کرده‌اند۔6

"collected the one-tenth due from honey." Reported by Ibn Majah. Al Daraqutni says "This is narrated from 'Abd al Rahman bin al Harith and Ibn Lahi'ah from 'Amr as linked to the Prophet, and from Yahya bin Sa'id al Ansari from 'Amr as mursal." Al Hafiz notes that this is the problem with this saying, especially since 'Abd al Rahman and Ibn Lahi'ah are not known as accurate. It is noted that 'Amr bin al Harith, who is trustworthy, and Usamah bin Zaid also narrate the same from 'Amr bin Shu'aib, as reported by Ibn Majah and others.6

ابوداوود و نسائی روایت می‌کنند که هلال، از بنی مُطعَن، به پیامبر ﷺ

Abu Daud and Al Nasa'i report that Hilal, from Bani Mat'an, used to pay the Prophet (p)

یک‌دهم مالیاتی را که بر کندوهای زنبور عسل واجب بود، دریافت می‌کرد و دره‌ای معروف به سلابه را برای او حفاظت می‌کرد. هنگامی که عمر خلیفه شد، سفیان بن وهب درباره این موضوع به او نامه نوشت. عمر پاسخ داد: «تا زمانی که هلال آنچه را به پیامبر خدا ﷺ می‌داد، یعنی یک‌دهم واجب بر عسلش را به تو می‌دهد، سلابه را برای او حفاظت کن. و اگر نداد، آنچه در آن دره است برای همه مردم است.» الحافظ در «الفتح» می‌گوید سند این سخن تا عمرو بن شعیب درست است. روایات عمرو بن شعیب قوی است، دست‌کم هنگامی که با راویان قوی‌تر در تعارض نباشد.7

the one-tenth due on the beehives be had, and had the Prophet protect a valley known as Salabah for him. When 'Umar became the head of state, Sufian bin Wahb wrote him about this. 'Umar replied, "As long as Hilal gives you that which he was giving the Messenger of God, the one-tenth due on his honey, then keep protecting Salabah for him. If he does not, then what is in that valley is for everybody." Al Hafiz in al Fath says the chain of this saying is correct up to 'Amr bin Shu'aib. 'Amr's record is strong, at least when he is not opposed by stronger narrators.7

مالک، الشافعی، ابن ابی لیلی، الحسن بن ابی صالح و ابن المنذر معتقدند که عسل زکات‌پذیر نیست؛ زیرا هیچ حدیث قوی یا اجماعی در این باره وجود ندارد، و عسل به شیر شباهت دارد که بدون اختلاف زکات‌پذیر نیست.

Malik, al Shafi'i, Ibn Abi Laila, al Hasan bin Abi Salih, and Ibn al Mundhir believe that honey is not zakatable, based on the lack of any strong saying or ijma' on the matter, and the similarity between honey and milk, which is unanimously not zakatable.

ابو عبید گویا موضعی میانه اختیار کرده است. او پس از ذکر دو نظر چنین اظهار می‌کند: «به نظر می‌رسد مطلوب آن است که تولیدکنندگان عسل تشویق شوند زکات آن را بپردازند، زیرا اگر نپردازند ممکن است گناهکار باشند. اما نباید به پرداخت آن الزام شوند، و کسانی که از پرداخت زکات عسل خودداری می‌کنند، مانند منکرانِ پرداخت زکات دیگر اموال، نباید با آنان جنگیده شود. در این موضوع از پیامبر ﷺ حدیث صحیحی نقل نشده است و عسل در فرمان‌های مکتوب آن حضرت دربارهٔ زکات نیز یاد نشده است. اگر زکات عسل مانند سایر انواع زکات بود، باید متنی وجود می‌داشت که شرایط آن، حد نصاب و زمان دریافت آن را مستند کند. پذیرفتن پرداخت آن، آن‌گونه که عمر هنگامی که زکات عسل نزد او آورده شد چنین کرد، مسئلهٔ دیگری است. حکومت باید این زکات را هنگامی که تولیدکنندگان می‌پردازند بپذیرد.»16

Abu 'Ubaid seems to have taken a position in the middle. After mentioning the two opinions, he comments, "It seems preferable that producers of honey be encouraged to pay zakah, because they may be sinning if they do not pay it. But they should not be obligated to do so, and those who prevent zakah on honey must not be fought the way the preventors of other zakah can be fought. There is no correct tradition from the Messenger on this subject, nor is honey mentioned in his written ordinances on zakah. If zakah on honey was like other forms of zakah, we would have some text that documents its conditions, minimum exemption, and the date of collection. Accepting its payment, as 'Umar did when zakah of honey was brought to him, is another issue. The state must accept this zakah when paid by producers."16

نتیجه‌گیری شخصی من این است که عسل، مانند هر محصول کشاورزی دیگر، برای سود تولید می‌شود و از این رو باید زکات‌پذیر باشد. این نتیجه‌گیری بر اساس موارد زیر است:

My personal conclusion is that honey, like any other crop, is produced for profit and must therefore be zakatable. This is based on the following:

الف. متون عام میان یک نوع مال و نوع دیگر تفاوتی قائل نمی‌شوند، مانند این آیات: {از اموالشان زکات بگیر}، {از پاکیزه‌های آنچه کسب کرده‌اید و از آنچه برایتان از زمین بیرون آورده‌ایم انفاق کنید}، و {از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید} و مانند اینها.

A. The general texts do not make a distinction between one sort of wealth and the other, such as the verses "Out of their wealth take zakah," "Spend out of the good things you have earned and out of what We have produced for you from the earth," and "Spend out of what We have given you as subsistence," etc.

ب. یک قیاس میان دانه‌ها و میوه‌هایی که زکات بر آن‌ها واجب است وجود دارد. محصول کشاورزی همانند محصول کندوهای عسل است و باید با آن به یک شکل رفتار شود.

B. There is an analogy to grains and fruits that are zakatable. The output of farming is like the output of the beehives, and must be treated equally.

C. الأحادیث والروایات التی تتناول العسل بشکل خاص، وإن کانت منتقدة، فإنها تعضد بعضها بعضاً، کما ذکره ابن القیم. ولعل هذا هو السبب فی أن الترمذی لا ینفی صحتها، بل یقول: «لیس فی هذا الباب شیء صحیح عن النبی ﷺ ذو بال». ویُفهم من هذا القول أن أشیاء یسیرة قد رُوِیت. ثم یواصل الترمذی: «لکن هذا قول أکثر أهل العلم».18

C. The sayings and stories that deal with honey in specific, which, although they are criticized, support each other, as stated by Ibn al Qayim. That is perhaps why al Tirmidhi does not negate their authenticity but says, "Nothing of importance is authentically reported from the Prophet on this issue."17 This statement implies that small things may have been reported. Al Tirmirdhi continues, "But this is the view of most scholars."18

الشوکانی در «الدر البهیۃ» قولِ زکات‌پذیر بودنِ عسل را برمی‌گزیند و می‌گوید: «در عسل یک‌دهم واجب است». صدیق حسن خان نیز در شرحِ خود از این دیدگاه پشتیبانی می‌کند و یادآور می‌شود که «احادیث، در مجموع، کمتر از آن نیستند که زکات‌پذیر بودنِ عسل را ثابت کنند». [۱۹] استدلالی که می‌گوید عسل، از آن رو که مایعی است که به‌وسیلهٔ جانوری تولید می‌شود، با قیاس بر شیر زکات‌پذیر نیست، رد می‌شود؛ زیرا شیر در اصل از راه زکاتِ دام زکات‌پذیر است، در حالی که از زنبورها هیچ چیزی گرفته نمی‌شود، و بنابراین این شباهت ایجاب می‌کند که عسل زکات داشته باشد.20

Al Shawkani, in al Dur al Bahiyah, selects the view that honey is zakatable, saying, "A one-tenth due is obligated on honey." In his commentary, Siddiq Hasan Khan supports this view, noting that "the sayings, taken together, do not fall short of substantiating the zakatability."19 The argument that honey, being a liquid produced by animals, is not zakatable by analogy to milk, is refuted on the basis that milk is in principle zakatable through zakah paid on livestock, while bees are not charged anything, so the similarity requires that honey be zakated.20

همه کسانی که زکات را بر عسل واجب می‌دانند، در این توافق دارند که نرخ آن ده درصد است، بر اساس روایاتی که در این موضوع نقل شده و به قیاس با میوه‌ها و غلات.۲۱ اما درباره در نظر گرفتن هزینه‌های تولید، ابوعُبید روایت می‌کند که عمر گفت: عسلی که در دره‌ها و دشت‌ها تولید می‌شود، با نرخ ده درصد زکات دارد، در حالی که عسلی که در کوهستان‌ها تولید می‌شود، با نرخ پنج درصد زکات دارد.۲۲ ظاهراً این حکم با در نظر گرفتن هزینه‌های تولید صادر شده است. الناصر از اهل بیت با این نظر مخالف است و استدلال می‌کند که نرخ باید یک‌پنجم باشد، همانند مورد فیء، زیرا عسل قابل اندازه‌گیری نیست و از زمین به دست نمی‌آید.۲۳ به او پاسخ داده می‌شود که عسل شبیه میوه‌هاست، زیرا همچون میوه‌ها «از درختان به دست آمده است» (هکتار). افزون بر این، ده درصد با روایات تعیین شده است.۲۴ به نظر من نرخ باید ده درصد باشد، اما باید بر درآمد خالص حاصل از عسل پس از کسر هزینه‌های تولید اعمال شود، همان‌گونه که در مورد غلات و میوه‌ها چنین است.

All those who obligate zakah on honey agree that the ratio is ten percent, based on the texts reported on the issue and in analogy to fruits and grains.21 As for consideration of production costs, Abu 'Ubaid reports that 'Umar said honey produced in valleys and plains is zakatable at ten percent, while honey produced in mountains is zakatable at five percent.22 This is apparently in consideration of production costs. Al Nasir from Ahl al Bait disagrees, arguing that the rate must be one-fifth, as in the case of fai' because honey is not measurable, nor does it come from the earth.23 He is answered that honey is similar to fruits, because like fruits, 'it came from trees' (the hector). Moreover, onetenth is indicated by the texts.24 I think ten percent should be the rate, but it must apply to the net income from honey after deduction of production costs, as with grains and fruits.

ما در این باره هیچ روایتی دربارهٔ نصاب عسل نداریم، و از این رو فقها در آن اختلاف کرده‌اند. ابوحنیفه بر این باور است که عسل نصابی ندارد، همان‌گونه که غلات و میوه‌ها نصاب ندارند.25 ابویوسف نصاب آن را ارزش پنج وسق از ارزان‌ترین غله، مانند جو، می‌داند، بر اساس دیدگاه او مبنی بر اینکه برای کالاهایی که با پیمانه سنجیده نمی‌شوند، ارزش کم‌ترین نصاب قابل سنجش معیار قرار گیرد. از ابویوسف روایتی نیز وجود دارد که نصاب را ده رطل می‌داند.25 از محمد روایات متعددی نقل شده که نصاب را پنج فرق، پنج من، یا پنج قربه تعیین می‌کند، بر پایهٔ قاعدهٔ او در استفاده از پنج واحدی که معمولاً برای اموالی به کار می‌رود که در احادیث ذکری از آن‌ها نیامده است.

We have no reports about the nisab of honey, so people differ on it. Abu Hanifah argues that there is no nisab, as with grains and fruits.25 Abu Yusuf considers nisab to be the value of five wasq of the cheapest grain, such as barley, in accordance with his view of considering the value of the lowest measurable nisab applicable to products that are not measurable. There is also a report from him that nisab is ten ratl.25 There are several narrations from Muhammad which set nisab at five faraq, five man, or five qurbah, following his rule of using five units usually used for items not mentioned in sayings.

یک فَرَق سی‌وشش رِطل است، یک مَن دو رِطل است، و یک قِربَة یکصد رِطل است.

One faraq is thirty-six ratl, one man is two ratl, and one qurbah is one hundred ratl.

همچنین از احمد روایتی آمده که نصاب ده فَرَق است و به عمر نسبت داده شده است. از احمد روایت شده که یک فَرَق شانزده رِطل است.

There is also a report from Ahmad that nisab is ten faraq, attributed to 'Umar. It is reported from Ahmad that one faraq is sixteen ratl.

به نظر من، ارزش پنج وسق از یک غلهٔ متوسط، مانند گندم، را باید ملاک قرار داد، زیرا گندم نوعی غذای متوسط و عمومی است. پیامبر ﷺ نصاب را در غلات و میوه‌ها پنج وسق قرار داد، و عسل باید بر اساس قیاس با آن‌ها بررسی شود. با قیاس است که میزان زکات یک‌دهم تعیین می‌شود؛ پس چرا نصاب را بر همین مبنای ارزش تعیین نکنیم، به‌ویژه که در نظر گرفتن ارزش پست‌ترین غله برای پرداخت‌کنندگان زکات عادلانه نیست؟

My personal opinion is to estimate the value of five wasq of an average grain, such as wheat, since it is kind of an average universal food. The Prophet made five wasq nisab in grain and fruits, and honey must be treated by analogy. It is by analogy that the rate is determined at one-tenth, so why not determine nisab on the same basis of value, especially since considering the value of the lowest grain is not fair to zakah payers?

امروزه بسیاری از صنایع بر محور فرآورده‌های حیوانی مانند شیر، ابریشم، تخم‌مرغ و گوشت می‌چرخند.

Today many industries revolve around animal products like milk, silk, eggs, and meat.

در زمان پیامبر ﷺ، صحابه و علمای بزرگ، بیشتر این محصولات در مقیاس بزرگ تولید و تجارت نمی‌شدند. در نتیجه، گزارشی درباره‌ی این محصولات به دست ما نرسیده است. می‌توان پاسخ پرسش زکات‌پذیری این محصولات را از دلایلی استنباط کرد که فقها برای واجب دانستن زکات بر عسل و معاف دانستن شیر حیوانات چرنده از زکات ذکر کرده‌اند. دلیل اصلی آنان این است که منبع شیر، یعنی دام، زکات‌پذیر است، در حالی که منبع عسل زکات‌پذیر نیست. این یعنی هر محصولی که منبعش زکات‌پذیر نیست، خودش زکات‌پذیر است. بنابراین شیر و دیگر محصولات دام‌های علوفه‌خواری که زکات‌پذیر نیستند، مانند عسل زکات‌پذیرند. هر یک از اینها فراورده‌ی حیوانی‌ای است که خود حیوان زکات‌پذیر نیست.

Most of these were not large-scale businesses in the time of the Prophet, the Companions, and the great scholars. The result is that we have no reports about these products. One can derive an answer to the question of the zakatability of these products from the reasons cited by jurists to establish zakah on honey and to exempt the milk of pastured animals from zakah. The main reason cited is that the source of milk, livestock, is zakatable, while the source of honey is not. This implies that all products whose sources are not zakatable are themselves zakatable. Therefore, milk and other products of non-zakatable fed livestock are zakatable, like honey. Each of these is an animal product where the animal is not zakatable.

من معتقدم که فرآورده‌های حیوانی باید به میزان ده درصد از خروجی خالص زکات داده شوند، مگر آنکه خود حیوانات دارایی تجاری به شمار آیند. قاعده این است که هر چیزی که منشأ آن مشمول زکات نیست، باید به‌عنوان محصول زکات داده شود؛ مانند محصولات کشاورزی نسبت به زمین، عسل نسبت به زنبورها، فرآورده‌های لبنی نسبت به دام، تخم‌مرغ نسبت به طیور، و ابریشم نسبت به کِرم ابریشم. این نظر یحیی، از شیعیان، است که زکات را بر ابریشم واجب می‌داند.26

I believe that animal products must be zakated at ten percent of the net output unless the animals themselves are considered trade assets. The rule is that anything whose source is not zakatable must be zakated as an output, like crops with respect to land, honey with respect to bees, dairy products with respect to livestock, eggs with respect to poultry, and silk with respect to the silkworm. This is the opinion of Yahya, a Shi'ite, who obligates zakah on silk.26

برخی از فقها، چهارپایان غیر سائمه‌ای را که برای فراورده‌ها و زاد و ولد آن‌ها نگهداری می‌شوند، همچون کالاهای تجاری به شمار می‌آورند و زکات یک‌چهلم (یک‌چهارم از یک‌دهم) را هم بر اصل مال و هم بر افزایش آن واجب می‌دانند.

Some jurists treat non-pastured animals used for their products and reproduction like trade assets and obligate a one-fourth of one-tenth due on both the principal and growth.