اولین کاری که باید انجام می‌دادم، گردآوری مطالب مرتبط از منابع آن بود؛ یعنی متون، احکام، و نظرات دانشمندان، منابع قدیم و جدید، متون دینی و کتاب‌ها. قرآن و سنت، منابع اصلی‌ای بودند که برای فهم حقیقت زکات، احکام آن، اهداف و جایگاهش در اسلام به آن‌ها تکیه کردم. مطالب فراوانی در کتاب‌های تفسیر از همه دوره‌ها یافتم؛ تفسیر به روایت یا تفسیر به رأی، به‌ویژه تفسیر آیات احکام.

The first thing I had to do was to collect relevant material from its sources, that is, texts, injunctions, and opinions of scholars, new and ancient sources, religious texts and books. The Qur'an and Sunnah are the main sources that I relied on in understanding the reality of zakah, its injunctions, objectives, and position in Islam. I found plenty of material in books of commentary from all ages, commentary by narration or commentary by means of explanation, especially the explanation of verses on ahkam.

کتاب‌های حدیث دومین منبع اصلی را در اختیار من گذاشتند. من از متون و پانوشت‌ها بهره بردم، به‌ویژه از کتاب‌هایی که به فقه حدیث می‌پردازند، مانند «منتقی الأخبار» و «بلوغ المرام» و شرح‌های آن‌ها. همچنین از کتاب‌های فقهی که مکاتب مختلف فکری را نمایندگی می‌کنند، و از مطالعات تطبیقی بهره گرفتم، به‌ویژه آن‌هایی که دلایل شرعی را ارائه می‌دهند و به اعتراض‌هایی که دیگران مطرح کرده‌اند می‌پردازند، و نیز از کتاب‌های اصول فقه و قواعد آن، و از کتاب‌های فقه مالی و اداری، مانند «الأموال» اثر فقیه بزرگ ابوعبید قاسم بن سلام. برخی از مطالب از کتاب‌ها و مقاله‌های معاصر به دست آمد که به یک یا چند جنبه از نظام‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی اسلام می‌پردازند. همچنین از منابع ثانوی بهره بردم، مانند کتاب‌های زبان، تاریخ، کتاب‌شناسی‌ها، دایرةالمعارف‌ها، فهرست‌ها و مانند آن. نقل‌قول‌ها از هر یک از این کتاب‌ها، چه کهن و چه معاصر، به نویسندگانشان در متن یا در پانوشت منسوب شده‌اند، مگر آن‌که مرجع مشهور باشد یا پیش‌تر یاد شده باشد؛ در آن صورت تنها نام کتاب را ذکر کرده‌ام. در موارد نادری، عباراتی را نقل کرده‌ام که برای پژوهشگران بسیار آشناست، بی‌آن‌که منبع مشخصی برای آن‌ها ذکر کنم. در همه‌ی این موارد، از پیشینیان خود پیروی کرده‌ام که گفته‌اند: «برکت آن است که هر نقلی به گوینده‌اش نسبت داده شود.» مایلم در اینجا یادآور شوم که یکی از برکات این پژوهش آن است که راه را برای من گشود تا به مطالعات مالی و اقتصادی وارد شوم، مطالعاتی که پیش‌تر به سبب تخصص من در شریعت، از آن‌ها دور مانده بودم.

Books of hadith gave me the second major source. I benefitted from both texts and footnotes, especially from books dealing with hadith jurisprudence such as Muntaqa al Akhbar and Bulugh al Maram and their commentaries. I used books of jurisprudence representing schools of thought as well .as comparative studies, especially those that provide the evidence from Shari'ah and debate the objections raised by others, as well as books of jurisprudence methodology and rules (usul) and books of financial and administrative jurisprudence such as al Amwal by the great jurist Abu 'Ubaid al Qasim bin Sallam. Some material came from modern books and papers that deal with one or more aspect of the social, political, and economic systems of Islam. I also used secondary sources such as books on language, history, bibliographies, encyclopedias, indexes, etc. Quotes from any of those books, ancient or contemporary, are marked to their authors in the text or in a footnote unless the reference is well-known or was mentioned earlier, where I only mention the name of the book. On rare occasions I quote certain statements that are very familiar to scholars without mentioning a specific source for them. In all this I follow our predecessors who said, "It is a blessing for any quote to be attributed to its author". I would like to mention here, that one of the blessings of the present study is that it paved the way for me to get involve in financial and economic readings from which I used to be isolated as a result of my own specialty in Shari'ah.

از طریق این پنجرهٔ تازه، با جنبه‌های گوناگون نظام مالی و اقتصادی در اسلام، اصول و ارکان آن و انواع معاملاتی که به آن می‌پردازد، آشنا شدم. امیدوارم این آشنایی را در یک پژوهش مستقل آینده به رشتهٔ تحریر درآورم. افزون بر این، در جریان کار بر روی پژوهش حاضر توانستم مطالعهٔ خود را با عنوان «مسئلهٔ فقر و راه‌حل اسلامی آن» منتشر کنم.

Through this new window I came to understand many aspects of the financial and economic system in Islam, its principles and pillars and the kinds of transactions it deals with. This I hope to put in a forthcoming independent study. Furthermore, while working on the present research I was able to put out my study entitled "The Problem of Poverty and its Islamic Solution".

ماہیت موضوع، اس کے اجزاء کے باہمی ربط، اور اس کے مواد کے انضمام نے اس کی ساخت اور تنظیم کو اس طرح متعین کیا ہے کہ ہر جزو دوسرے کا محتاج ہے۔ میں نے اسے زکوٰۃ پر ایک جامع علمی حوالہ جاتی کتاب بنانے کی کوشش کی، جس کی وجہ سے یہ کچھ طویل ہو گئی۔ یہ تحقیق نو حصوں اور ایک خاتمے میں تقسیم کی گئی ہے۔

The nature of the subject, interrelation of its parts, and integration of its material determine its structure as well as its organization in such a way that every ingredient requires the other I tried to make it a comprehensive scientific book of reference on zakah, which made it rather long. This study is divided into nine parts and a conclusion.

ترتیب این بخش‌ها از منطق مشخصی پیروی می‌کند: ابتدا وجوب زکات، سپس دارایی‌هایی که زکات بر آن‌ها واجب است، میزان‌های آن، اینکه به چه کسانی باید پرداخت شود و کجا نباید مصرف شود، ابزار جمع‌آوری و توزیع، اهداف و آثار زکات، و پس از آن زکات فطر و بحث درباره‌ی این‌که آیا غیر از زکات تکالیف مالی دیگری نیز وجود دارد، و شباهت‌ها و تفاوت‌های زکات با مالیات‌های معاصر.

The sequence of those parts follows the logical rationale, starting with the obligation of zakah, the assets it is required on, its ratios, to whom it should distributed, where it must not be used, means of collection and distribution, objectives and effects of zakah, followed by the fast breaking zakah and a discussion of whether there are other financial duties beyond zakah and the similarities and differences between zakah and contemporary taxes.

بخش یکم به وجوب زکات می‌پردازد که در آن نشان دادم همه ادیان در توجه به افراد فقیر و ناتوان جامعه شریک‌اند. اسلام چنین توجهی را از همان دوره مکی ابراز کرد. این توجه با تشریع زکات در آغاز دوره مدنی به اوج رسید. نظام زکات بر هر قانونگذاری مشابه در جهان پیشی گرفت. بخش دوم به اشخاص مشمول زکات می‌پردازد. در این بخش احکام مربوط به زکات کودکان و افراد دیوانه و مسئله مشمول بودن غیرمسلمانان به زکات را به تفصیل بیان کرده‌ام. بخش سوم به اموال و دارایی‌های مشمول زکات و نرخ‌های زکات می‌پردازد؛ اینکه چه نوع ثروتی در دام‌ها، پول و ارز، دارایی‌های تجاری، کشاورزی، معادن، دریانوردی، کشتی‌ها و شناورها، دارایی‌ها، فرآورده‌های حیوانی و غیره مشمول زکات است. در این بخش زکات ساختمان‌های اجاره‌ای، گیاهان و کارخانه‌ها، درآمد سرمایه غیرتجاری، حقوق و دستمزد و درآمد اهل حرفه را توضیح داده‌ام. در بخش چهارم به هشت مصرف زکات که در قرآن آمده است می‌پردازم: اینکه هر یک از این دسته‌ها چه مقدار باید دریافت کنند، آیا در هر توزیع زکات باید همه دسته‌ها را در بر گرفت، و موانع دریافت زکات. بخش پنجم به شیوه پرداخت و جمع‌آوری زکات، رابطه آن با دولت، و پیش‌پرداخت یا تأخیر در پرداخت زکات می‌پردازد. همچنین به مسئله انتقال درآمد زکات از کشوری به کشور دیگر و پرداخت آن به صورت ارزش یا جنس می‌پردازد. در بخش ششم اهداف و آثار زکات را ترسیم می‌کنم. در این بخش اهداف زکات را با توجه به نماز زکات، گیرنده زکات و کل جامعه تبیین می‌کنم. افزون بر این، این بخش به نقش زکات در حل برخی مشکلات اجتماعی و اقتصادی مانند بیکاری، فقر شدید و گدایی، بلاهای طبیعی، اختلافات و منازعات اجتماعی، و نیز مسئله اصلی فقر می‌پردازد. بخش هفتم به زکات فطره و احکام آن می‌پردازد. در بخش هشتم به مسئلهٔ سایر حقوق مالی غیر از زکات پرداخته شده است. در این بخش، دو دیدگاه مخالف دربارهٔ این موضوع، استدلال‌های هر یک از دو طرف و این‌که کدام‌یک صحیح‌تر است، بررسی شده است. در بخش نهم، زکات و مالیات را با هم مقایسه کرده و ویژگی‌های زکات به‌عنوان یک مالیات را ترسیم کرده‌ام. اصول، اهداف و تضمین‌های زکات در این بخش مورد بحث قرار گرفته و نیز این‌که زکات از نظر اصول و مقررات، بر اندیشهٔ معاصر دربارهٔ مالیات برتری دارد. این بخش همچنین به این مسئله می‌پردازد که آیا مالیات‌های دیگر افزون بر زکات مجازند یا این‌که می‌توان زکات را با سایر مالیات‌ها جایگزین کرد. در نتیجه‌گیری، نهاد زکات را خلاصه کرده‌ام و سخنان دانشمندان غیرمسلمان و نویسندگان، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، را دربارهٔ زکات و آثار آن در تحقق عدالت، برابری و همبستگی میان اعضای یک جامعه آورده‌ام.

دو نوع مقایسه در این پژوهش انجام شده است: نخست، مقایسه میان مذاهب فقهی به منظور گزینش دیدگاهی که بیشترین پشتوانه را از دلایل شرعی دارد؛ و دوم، مقایسه میان شریعت و دیگر نظام‌های حقوقی، چه الهی و چه غیرالهی، چه کهن و چه نو، به منظور نشان دادن ویژگی‌های این شریعت الهی که کامل و جاودانه آمده و نسخ‌کنندهٔ شرایع پیشین الهی است، در برابر نظام‌های ساختهٔ بشر که ناتوان‌اند. در مقایسهٔ دیدگاه‌های مختلف مذاهب اسلامی، خود را به چهار مذهب مشهور محدود نکردم، زیرا چنین کاری ممکن است به سایر مذاهب و آرای فقه اسلامی ستم باشد. از آنجا که دیدگاه‌هایی از سوی دانشمندان صحابه، تابعین و نسل‌های بعدی بیان شده، نباید این دیدگاه‌ها نادیده گرفته یا کنار گذاشته شوند. دربارهٔ صحابه، هیچ اختلافی در جایگاه و دانش ایشان نیست. فراتر از آنان، دیدگاه‌هایی از تابعین بزرگ همچون ابن مسیب، عمر بن عبدالعزیز، زهری، نخعی، حسن، عطاء، شعبی، میمون بن مهران و بسیاری دیگر وجود دارد. حتی در نسل‌های پس از تابعین نیز نام‌های بزرگی همچون ثوری، اوزاعی، ابوعبید، طبری، داوود ظاهری و بسیاری دیگر دیده می‌شود. همهٔ این دیدگاه‌ها در واقع میراث علمی بسیار ارزشمند و باارزشی را تشکیل می‌دهند که نادیده گرفتن آن، از دیدگاه علمی و دینی، اشتباهی بزرگ خواهد بود. افزون بر این، پژوهش خود را به مذاهب اهل سنت محدود نکردم، بلکه آن را به مذاهب زیدی و امامی نیز گسترش دادم.

Two kinds of comparisons are made in this study: comparison among schools of thought in order to select the opinion that is most supported by evidence in Shari'ah, and comparison between Shari'ah and other legal systems, divine or not, ancient or new, in order to show the characteristics of this divine Shari'ah that came final and perpetual as compared to prior divine laws that Shari'ah superseded or man-made systems that are inadequate. While comparing the different views of the Islamic schools I did not limit myself to the four famous schools for this may be unjust to other schools and opinions in Islamic jurisprudence. Since there are views expressed by scholars from among the Companions, the Followers, and the later generations, these views ought not be neglected or disregarded. As for the Companions, there is no dispute about their precedents and their knowledge. Beyond them there are views expressed by great followers such as Ibn al Musayyib, 'Umar bin Abd al 'Aziz, al Zuhri, al Nakha'i, al Hasan, 'Ata', al Sha'bi, Maymun bin Mahran, and many others. Even in the generations after the followers there are great names such as al Thawri, al Awza'i, Abu 'Ubaid, al Tabari, Dawud al Zahiri, and many others. All these views represent in fact a very precious and valuable scientific heritage, the neglect of which would be a great mistake both from the scientific and the religious points of view. Furthermore, I did not limit my study to the Sunnite schools, but expanded it to include schools of Zaidi and Imami.

تفاوت‌ها میان آنان و مذاهب اهل سنت در مسائل جزئی احکام ناچیز است، و ما دیده‌ایم که بزرگان علما، مانند الصنعانی در کتاب سبل السلام خود و الشوکانی در نیل الاوطار، دیدگاه‌های زیدیان و امامیان را، از جمله الهادی، القاسم، الباقر، الناصر و دیگران، یاد کرده‌اند. این کتاب‌ها میان علمای اهل سنت بدون هیچ‌گونه ناراحتی دست به دست می‌شود.

در جریان این پژوهش احساس کردم که صرفاً بیان حکم شرعی در هر مسئله کافی نیست. بلکه لازم است که علت و حکمت احکام، فضایل آنها و زیان آنچه ممنوع شده است توضیح داده شود. این کار در راستای روش خود قرآن است که تنها احکام را بیان نمی‌کند، بلکه علت، اهداف و فواید آنها را برای انسان‌ها، هم به‌صورت فردی و هم جمعی، بیان می‌کند. قرآن تنها از مؤمنان نمی‌خواهد که بدون دانستن دلیل احکام، تسلیم همه آنها شوند. اگر ارائه دلیل احکام شریعت به‌طور کلی شایسته است، در این زمان ضروری است، زیرا اندیشه‌های مغرضانه‌ای رواج دارد و فشارهای گمراه‌کننده‌ای از شرق و غرب وارد می‌شود. دیگر کافی نیست که تنها احکام شریعت را بیان کنیم و انتظار داشته باشیم که مؤمنان بگویند: «سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا!»

Throughout the course of this research, I felt it is not sufficient to give the bare Shari'ah injunction in each matter. Rather, it is necessary to explain the rationale and the virtues of the rulings and the detriment of what is prohibited. This is in spirit of the approach of the Qur'an itself in providing not just rulings but their rationale, their objectives, and their benefits to mankind, individually and collectively. Qur'an does not merely demand that believers submit to all rulings without knowing the reasoning behind them. If providing the reasoning for Shari'ah's rulings is advisable in general, it is indispensable at this time because there are malicious ideas spread around and misleading pressures from the East and the West. It is no longer sufficient to merely spell Shari'ah injunctions and expect believers to cry, "We comply with what we hear!".

هر پژوهشی که بخواهد دیدگاه‌ها و نظرات گوناگون مأخوذ از منابع مختلف را واکاوی و نقد کند، باید آن‌ها را با یکدیگر نیز مقایسه کند. اما اگر خود نویسنده پایبند به یک دیدگاه باشد یا به مکتبی فقهی گرایش داشته باشد، تمام تلاشش را به کار می‌گیرد تا از دیدگاهی که به آن معتقد است حمایت کند. از این رو، من خود را از هرگونه پیش‌داوری یا وابستگی به مکتب فقهی خاصی آزاد ساخته‌ام. این تعهد به بی‌طرفی در سنت این امت مسلمان ارزشمند شمرده می‌شود. پیروی از یک فقیه در همه آرایش، حتی در آن نظراتی که دلایل شرعی ضعیفی دارند، به معنای آن است که آن فقیه را قانون‌گذار یا وضع‌کننده شریعت بدانیم؛ زیرا تقلید خود نوعی تعطیل عقل و نفی فضیلت آن است. ابن جوزی گفته است: «عقل برای اندیشیدن و تعبد آفریده شده است.» چگونه کسی که چراغی برای روشنایی دارد، آن را خاموش می‌کند و در تاریکی راه می‌رود؟ دیگران نیز گفته‌اند: «کسانی که تقلید می‌کنند، یا ناامن‌اند یا نادان.»

Any research that hopes to dissect and scrutinise all views and opinions from the different sources must also compare them with each other. But if the author himself is subject to one view or biased to certain school of thought, he would do his best to support the view he subscribes to. Therefore, I have freed myself from any such preconceptions or alliance to any specific school of thought. This non-partisan commitment is well appreciated in the tradition of this Muslim ummah. Following one jurist in all his opinions, even those that are weakly supported by Shari'ah texts amounts to taking that jurist as a legislator or a maker of Shari'ah since imitation itself is a form of annulment of mind and its virtue. "The mind is created to think and adore", said Ibn al Jawzi. How could a person who has a candle to shed light put it out and walk in the darkness? Others have said "those who imitate are either insecure or stupid".

من بهعنوان یک محقق، یک ناقد و یک پژوهشگر که حقیقت را هرجا و از هر کس که باشد میجوید، به متون و دیدگاهها مینگرم. ممکن است حقیقت نزد پیشینیان و فقیهان باشد و ممکن است نزد نسلهای بعدی. ممکن است در مکتبهای فقهی دارای رأی باشد یا در مکتبهای حدیث، یا در مکتب ظاهریه. ممکن است در میان چهار مذهب مشهور یافت شود و ممکن است بیرون از آنها باشد. من به تعصبی که هر دیدگاه نوی را که پس از ائمه چهارگانه نخستین پدید آمده ممنوع میداند و معتقد است که پس از آنان هیچ رأیی پذیرفته نیست، و بر این باور است که اجتهاد پس از سه قرن نخست اسلام پایان یافته و حقیقت تنها در نوشتههای آن مکتبها و آن نسلها است، پایبند نیستم. از سوی دیگر، از کسانی که بیآنکه همه شرایط اجتهاد را داشته باشند ادعای اجتهاد میکنند و خواهان نوسازی همهجانبه و از بنیاد دین هستند، بیچون و چرا پیروی نمیکنم؛ کسانی که مرحوم رافعی با طنز دربارهشان گفت: «میخواستند دین، زبان، حتی خورشید و ماه را نوسازی کنند.» من در تمام پژوهشهایم به اصول بیطرفی، عدم تعصب، درستی، گشودگی ذهن نسبت به هر نوسازی سودمند و تلاش برای حفظ هر دیدگاه یا رأی کهن درست پایبندم. صفحات زرد و چروکیده، چاپ نامرغوب و خط ریز متون کهن مانع از آن نشده که آنها را بخوانم و گنجینههایشان را استخراج کنم، چه در متن اصلی، چه در شرحها و چه در حاشیهها.

I read texts and views as an investigator, an examiner, a researcher who seeks the truth regardless of where or whom it comes from. It may be found with predecessors jurists or with later generations. It may be found in opinionated schools of jurists or in schools of hadith, or in the school of Zahiriyah. It could be found among the four reputed schools or outside them. I do not subscribe to fanaticism that puts a taboo on all new opinions found after the early four imams believing that none are accepted after them, that ijtihad came to an end after the first three centuries of Islam and that truth lies only in the writings of those schools and those generations. On the other hand, I would not blindly follow those who claim to be making ijtihad without fulfilling all its requirements, those who call frr top to bottom renovation, about whom the late al Rafi'i said in mockery "They wanted to renovate religion, language, even the sun and the moon." I am committed throughout my research to the principles of no bias, non-partisanship, righteousness, openmindedness to every and all useful renovation and keenness to retain every correct ancient view or opinion. Yellowed and wrinkled pages, bad printing and small script of the old texts did not prevent me from perusing them and extracting their treasures, whether in the original texts, commentaries, or footnotes.

من در بیان قول راجح بر دیگر اقوال و در استنباط آرای جدید یا نیمه‌جدید، بر مجموعه‌ای از قواعد تکیه کردم که مبنای شرعی دارند. این قواعد را می‌توان چنین خلاصه کرد:

I relied on a set of rules that represent the Shari'ah basis in pointing out the opinion that overrules others and in deducting new opinions or quasi-new views. These rules can be summarized in the following:

۱. اخذ به عمومات متون، مگر آنکه دلیلی بر تخصیص آن وجود داشته باشد. بسیاری از متون دین ما از نظر صیغه عام هستند تا چندین مورد و جزئیات و اجزای فراوان را دربر گیرند. همین امر خود یکی از معجزات این دین است که آن را شایسته آن می‌سازد که آخرین دین باشد و با همه زمان‌ها و مکان‌ها سازگار گردد.

1. Adopting general texts, unless there is an evidence that restricts them. Many texts in our religion are general in form so that they cover multiple cases as well as individual details and ingredients. This in itself is one of the miracles of this religion that equips it to be the final religion and makes it suit all times and places.

بنابراین، آیات قرآن و سخنان پیامبر ﷺ باید عام پذیرفته شوند، مگر آنکه دامنهٔ آنها با متنی دیگر محدود شده باشد که درست، صحیح و در معنایش روشن باشد. در این صورت، تخصیص مقدم است. من از کسانی نیستم که سخنان محکم و صحیح را به این دلیل رد می‌کنند که با متون عام قرآن مخالف‌اند. از سوی دیگر، با موضع کسانی هم موافق نیستم که تخصیصی را که در حدیث آمده، بی‌درنگ می‌پذیرند، با اینکه ممکن است حدیث دقیقاً صحیح نباشد یا دلالت روشنی نداشته باشد. برای نمونه، من با موضع امام ابوحنیفه همراه نیستم که سخن «در خرمایی که کمتر از پنج وَسق است زکات نیست» را رد کرد تا عمومیت متن «و از آنچه از زمین برای شما رویانده‌ایم» و متن «در آنچه آسمان سیرابش کند، یک‌دهم است» را حفظ کند، زیرا این سخن درست و مورد اتفاق است. توضیحی که ابوحنیفه داده، یعنی اینکه سخن دربارهٔ خرمایی است که برای تجارت نگه داشته می‌شود، توضیحی بسیار ضعیف و تحمیلی است. از این رو، با نظر دو شاگرد ابوحنیفه و اکثریت علما همراهم که در محصولات زمین نصاب وجود دارد، همان‌گونه که در سایر انواع مال چنین است.

Consequently, Qur'anic verses and the Messenger's sayings should be received and taken as general, except when their scopes are narrowed by another text that is correct, authentic and clear in its meaning. In this case, the restriction comes first. I am not among those who reject clear-cut (muhkam) and authentic (sahih) sayings because they oppose general texts in the Qur'an. On the other hand, I do not share the position of those who quickly accept a restriction coming in the hadith even though the hadith may not be exactly authentic or may not have a clear-cut indication. I do not, for example, subscribe to the position of Imam Abu Hanifah in rejecting the saying that "There is no zakah in date that is below five wasq" in order to preserve the generality of the text "and of the fruits of the earth which we have produced for you"3 and the text "in what is watered by the sky there is one tenth", because the first saying is correct and agreed upon. The explanation given by Abu Hanifah that the saying deals with date that is kept for trading is a very weak and heavy-handed explanation. For that reason I go along with the opinion of the two disciples of Abu Hanifah and the majority of scholars that there is nisab in the produce of earth, the same as other sorts of wealth.

اتفاقِ همهٔ علمای این امت، به ویژه در نسل‌های نخست، بر برخی مسائل، نشانهٔ آشکاری است بر اینکه آنان این اتفاق را بر پایهٔ دلایل محکم شرعی بنا نهاده‌اند، خواه نصّی باشد، خواه مصلحتی عام، یا واقعیتی مادّی. بر این اساس، باید به چنین اتفاقی احترام بگذاریم تا ارزش اجماع در شریعت حفظ شود؛ اجماعی که تعادل در قانون‌گذاری را پاس می‌دارد و از هرج‌ومرج و آشفتگی تشریعی جلوگیری می‌کند.

The agreement of all scholars of this ummah, especially in the early generations, on certain issues is an obvious indication that they have based the agreement on strong Shari'ah evidence, be it a text, general benefit, or a material fact. Consequently, we should respect such an agreement so that we can preserve the value of ijma' in Shari'ah, that keeps balance in legislation and prevents chaos and legislative confusion.

از نمونه‌های این اجماع، اتفاق علما بر وجوب زکات در طلا به همان میزان که در نقره است، یعنی یک‌چهلم، و اتفاق ایشان بر اینکه مثقال برابر با یک و سه‌ هفتم درهم است.

Examples of this ijma' is the agreement of scholars that zakah is obligatory on golden assets at the same rate as it is on silver, i.e. one fourth of a tenth, and their agreement that a mithqal is one and three sevenths of a dirham.

من از اجماعِ حقیقی یاد کردم، زیرا برخی فقیهان دربارهٔ مسائلی که هنوز محلِّ اختلاف است ادعای اجماع کرده‌اند. این به آن دلیل است که در نسل‌های نخست عالمان بسیار بودند و بیشترشان در چند کشور پراکنده بودند، به‌گونه‌ای که دانستنِ موضعشان دربارهٔ برخی مسائل بسیار دشوار بود. امام احمد تا آنجا پیش رفت که گفت: «هر کس ادعا کند که اجماع بر هر امری واقع شده است، دروغگوست؛ زیرا چگونه می‌تواند بداند؟ ممکن است مردم اختلاف کرده باشند و او خبر نداشته باشد. بلکه باید گفت: "تا آنجا که من می‌دانم، دربارهٔ چنین مسئله‌ای اختلافی نیست" یا "هیچ دیدگاه مخالفی به من نرسیده است".»

I mentioned true ijma' because some jurists reported ijma' on issues that are still controversial. This is because in early generations there were many scholars most of whom were dispersed in several countries, so that it was very difficult to know their stand on certain issues. Imam Ahmad went so far as to state "Whoever claims that an ijma' on any matter did ever exist is a liar, for how could he know? People may have differed without him knowing. Instead, one may say "To my knowledge there are no disagreements on such an issue' or 'No different opinions have been reported to me'".

در این موارد ادعای اجماع یا بیان نبودن هیچ اختلافی گزارش شده، در حالی که شواهد روشنی وجود دارد که درباره آن‌ها اتفاق نظری در کار نبوده است. مثلاً الشافعی درباره زکات چهارپایان گفته است: «در هر سی‌تا یک تبیع و در هر چهل‌تا یک مسنّه است و من هیچ اختلافی میان علما در این باره نمی‌شناسم». قطعاً اختلافی وجود داشته که جابر بن عبدالله، سعید بن المسیب، قتاده و گردآورندگان زکات ابن الزبیر در مدینه آن را نقل کرده‌اند. نمونه دیگر آن است که ابن المنذر گزارش کرده که اجماع بر این است که زکات را نمی‌توان به غیرمسلمانان داد، در حالی که دیگر علما از الزهری، ابن سیرین و عکرمه نقل کرده‌اند که این کار جایز است، و به نظر می‌رسد این دیدگاه عمر نیز بوده است، بنا بر روایاتی که از او نقل شده است. همچنین ابن قدامه در المغنی گفته است: «ما هیچ اختلافی بر این دیدگاه که بنی هاشم اجازه دریافت زکات ندارند نمی‌شناسیم». الحافظ ابن حجر در فتح‌الباری بر این سخن این‌گونه تعلیق زده است: «اما الطبری گزارش کرده که ابوحنیفه گفته است که آن‌ها اگر بهره ذوی القربی به ایشان داده نشود، می‌توانند زکات دریافت کنند، و این سخن الطحاوی نیز هست.»

قیاس عبارت است از اعمال حکمِ یک مورد، که به موردی مشابه داده شده، به سبب علتِ مشترک میان آن دو. این امری است بر پایه‌ی یک منطق طبیعی که خداوند در ذهن‌های انسان نهاده است، و به گفته‌ی ابن القیم، جزئی از «المیزان» (معیار درست) است که همراه کتاب مقدس خداوند نازل شده و خداوند آن را پشتوانه‌ی کتاب قرار داده است. خداوند می‌فرماید: { خداوند است که کتاب را به حق نازل کرده و میزان را [نیز] } ۹ و { ما رسولان خود را پیش از این با دلایل روشن فرستادیم و همراه آنان کتاب و میزان را نازل کردیم تا مردم به عدالت قیام کنند } ۱۰. مقصود از میزان در اینجا عدالت و معیارها و وسایلی است که با آن‌ها عدالت را می‌شناسیم. قیاسِ مناسب، همان میزان است.

Analogy means applying to a case the same ruling given to a similar case because of common reason ('illah). It is a matter of natural rationale implanted by God in human minds and, according to Ibn al Qayim, an ingredient of al Mizan (right criteria) that descended from God with his Holy Book and made by God a support of the Book. God says: "It is God who has sent down the Book in truth, and the Balance9" and "We sent aforetime our apostles with clear signs and sent down with them the Book and the Balance that men may stand forth in justice".10 The balance is meant here as justice and the criteria and means with which we know justice. Appropriate analogy is the Balance.

بهتر است که آن را با نام شریفی که خداوند به آن داده بنامیم و بدانیم که بر هر مسلمانی لازم است تا جایی که ممکن است آن را به کار ببندد. این درباره نام «قیاس» صادق نیست، زیرا قیاس ممکن است درست یا نادرست باشد، ستوده یا ناپسند، صحیح یا ناصحیح. قیاس درست و صحیح همان «میزان» است که خداوند همراه کتابش فرستاد.

It is better to give it the noble name that is given to it by God and to recognize that there is an obligation on every Muslim to apply it as much as possible. It is not so with the name "analogy" because analogy may be right or wrong, praised or disclaimed, correct or incorrect. The right and correct analogy is the Balance that God sent along with his Book11.

امام ابن تیمیه گفت: «قیاس واژهای فراگیر است. هم قیاس درست را دربر میگیرد و هم قیاس نادرست را، اما در شریعت تنها قیاس درست پذیرفته است. قیاس به معنای رفتار یکسان با مواردی است که شبیه هماند و تفکیک میان مواردی که متفاوتاند. کاربرد نخست آن قیاس الطرد (قیاس مثبت) و کاربرد دوم آن قیاس العکس (قیاس منفی) نامیده میشود. قیاس بهاین معنا بخشی از عدالت و میزانی است که خداوند همراه با فرستادهاش نازل کرده است. قیاس درست آن است که علت حکم شرعی در هر دو مورد وجود داشته باشد و چیزی که با آن مخالفت کند یا مانع اجرای همان حکم شود، در میان نباشد. این نوع قیاس همواره با شریعت سازگار است. همچنین، قیاس با نادیده گرفتن تفاوتهای غیرمرتبط نیز قیاسی درست است، آنجا که تفاوت ظاهری میان دو مورد، بیاثر و غیرمرتبط نشان داده شود. این نوع قیاس نیز با شریعت سازگار است.»12

Imam Ibn Taimiyah said, "Analogy is an inclusive word. It includes correct analogy and incorrect analogy, but only the correct analogy is accepted in Shari'ah. It implies treating similarly, cases that are similar and differentiating between cases that are distinct.. The first application is called qiyas al tard (positive analogy) and the second is called qiyas al 'aks (negative analogy). Analogy in this meaning is part of justice and balance sent by God with His messenger. Appropriate analogy is one in which the reason on which a Shari'ah injunction is based exists in the two cases without anything that opposes it or prevents the application of the same injunction. This kind of analogy is always consistent with Shari'ah. By the same token, analogy by disregarding irrelevant differences is also a correct analogy where an acclaimed difference between the two cases is shown as irrelevant. Again this kind of analogy is also consistent with Shari'ah."12

اجماع علمای مسلمان بر این است که احکام شریعت برای سود بشر در زندگی دنیوی و در روز رستاخیز پس از مرگ وضع شده‌اند، خواه این سودها ضروری باشند، یا مورد نیاز، یا مایه بهبود. امام شاطبی استدلال کرده است که این امر را می‌توان با بررسی احکام شریعت و نگریستن در دلایل حمایت‌کننده آن‌ها، چه کلی و چه جزئی، تحقق بخشید. این امر تنها بر یک مورد یا یک نص اختصاص ندارد، زیرا تمام شریعت بر این واقعیت بنیادین استوار است.۱۵ شاطبی این نکته مهم را بیان کرده است که در باب عبادات، اصل آن است که مردم بدون جستجوی توضیح یا علت، پذیرفته و اطاعت کنند. اما در معاملات و روابط میان مردم، اصل بر آن است که به دنبال معانی و علل بگردند۱۶. شاطبی برای تأیید این دیدگاه استدلال‌های بسیار قوی ارائه می‌دهد، ولی متأسفانه این استدلال‌ها از حدود این نوشتار بیرون است. آنچه در اینجا باید تأکید شود این است که زکات، با وجود آنکه به سبب پیوند با نماز در شمار عبادات قرار گرفته، در حقیقت صرفاً یک عبادت محض نیست. بیشتر به یک معامله نزدیک است، زیرا نهاد مالی اصلی مسلمانان است. زکات رابطه‌ای میان دولت، ثروتمندان و فقیران است. شاید به همین دلیل است که همه آثار مربوط به مسائل مالی و اداری در اسلام فصلی را به زکات اختصاص می‌دهند، همان‌گونه که فصولی را به خراج، درآمدهای دولتی و مانند آن اختصاص می‌دهند. بنابراین زکات بخشی از نظام اجتماعی در اسلام است. اگر می‌خواستیم مسائل فقه را بر اساس معیارهای معاصر دوباره دسته‌بندی کنیم، زکات را در شمار نظام اجتماعی-مالی قرار می‌دادیم، نه در کنار عبادات محض. همچنین وقتی از حقوق سخن می‌گوییم، زکات را به‌عنوان بخشی از حقوق مالی دولت مطرح می‌کنیم.

It is established among Muslim scholars that the injunctions of Shari'ah are ordained for the benefit of mankind in their earthly living and upon their resurrection after death, whether these benefits are necessities, needed or improvements. Imam al Shatibi argued that this can be verified by surveying the injunctions of Shari'ah and looking into their supportive evidence, universal or specific. This does not apply only to one case or one text - since all Shari'ah is established after this underlying fact.15 Al Shatibi made the important point that with regard to worship the principle is that people accept and obey without seeking explanation or reasons. As for transactions and interrelations, the principle is to look for meanings, and rationale"16. Al Shatibi provides very strong arguments to support this view, but unfortunately they fall beyond the limit of the present work. What should be emphasized here however, is that zakah, despite the facts that it is associated with prayers under the label of worships, is in reality not purely a worship. It is closer to being a transaction because it is the major financial institution for Muslims. Zakah is a relationship between the state, the wealthy, and the poor. This is perhaps why all works on financial and administrative issues in Islam include a chapter on zakah the same way they include chapters on kharaj, state revenues, etc. Zakah is, as such, a part of the social system in Islam. If we were to re-sort issues of fiqh according to contemporary standards, we would classify zakah as part of the socio-financial system and not with the pure worships. Similarly, when we talk about law, we talk about zakah as part of the financial law of the state.

هدف ما در کل این کتاب این است که آسانی برای خواننده را با دقت در جزئیات ترکیب کنیم و از واژگان و عبارات دشوار پرهیز کنیم. حتی هنگام نقل قول، سعی می‌کنم روشن‌ترین نقل‌قول‌ها را با ساده‌ترین واژگان برگزینم، و گاه می‌کوشم واژگان موجود در نقل‌قول را بدون آن‌که به معنای آن خللی وارد شود، روشن‌تر سازم. به نظر من موفق‌ترین سبک، سبکی است که دقت یک عالم و وضوح یک واعظ را در کنار هم قرار دهد، و امیدوارم که در این کار موفق شده باشم.

Our aim in this whole book is to combine easiness for the reader with accuracy of details and to avoid difficult wording and statements. Even when I quote, I try to select the clearest quotations with the simplest words, and at times I try to clarify words in the quotation without affecting its meaning. In my opinion the most successful style is that which puts side by side the accuracy of a scholar and the clarity of a preacher, and I hope I am successful in that.

این پژوهش بیش از شش سال پیش به عنوان رساله دکترای من تهیه شده است.

I should mention that this study was prepared more than six years ago as my PhD.

رسالهٔ دکترا بود، اما به دلیل شرایطی اجتنابناپذیر نتوانستم آن را ارائه کنم. این نوشتهها نزد من ماند و شروع به بازبینی، اصلاح و ویرایش آنها کردم تا آنکه خداوند اجازه داد این اثر به این شکل منتشر شود. امیدوارم که در میان پژوهشگران بیطرف پذیرفته شود و از نقدهای صادقانه بهره ببرم.

dissertation but I could not then present it because of unavoidable circumstances. The papers remained in my hands and I began reviewing, correcting and editing them until God permitted this work to come out in this form. I hope it will be accepted among non-partisan researchers and that I will benefit from sincere critiques.

امیدوارم مسلمانان، رویه‌های کنونی دینشان را بازبینی کنند و پس از دوری طولانی به آن بازگردند و این تکلیف زکات را بخش مهمی از نهادهای اجتماعی و مالی خود قرار دهند. بدین ترتیب، رضای خدا را به دست خواهند آورد، بسیاری از مشکلات اجتماعی را حل خواهند کرد و جوانانشان را از اندیشه‌های گمراه‌کننده و انحرافی محفوظ خواهند داشت.

I hope Muslims will review the current practices of their religion and will come back to it after long abandonment and make this obligation of zakah an important part of their socio-financial institutions. This way they would earn the pleasure of God, solving many social problems and protecting their youth from misleading and deviant ideas.

اگر در این پژوهش به آن اهداف دست یابم، سپاس و ستایش تنها از آنِ خداست. این تلاش را برای او انجام دادم و تنها از او خواسته‌ام که آن را برای مردم سودمند گرداند. و اگر به آن هدف نرسید، همین بس که توان خود را به کار گرفته‌ام، و امیدوارم خداوند پاداش این کوشش و نیت نیکم را به من عطا فرماید، زیرا پاداش هر کس بر پایهٔ نیت اوست.