آیهٔ فهرست‌کنندهٔ مصارف زکات [۹:۶۰] هشت گروه را برمی‌شمرد، اما چهار گروه را با حرف اضافهٔ «به» ذکر می‌کند — به فقرا، به مساکین، به کارگزاران (عاملین)، به کسانی که دل‌هایشان به دست آوردن نزدیک شده است — و چهار گروه دیگر را با حرف اضافهٔ «در» ذکر می‌کند — در آزاد کردن بردگان، در (یاری) کسانی که بدهکارند، در راه خدا، در (یاری) در راه‌ماندگان. قرآن کامل است؛ حتی تغییر یک حرف اضافه بیهوده نیست، پس چرا ابتدا «لِ» [در عربی «لِ»] و سپس «فِی» [در عربی «فِی»] به کار رفته است؟

The verse listing categories of zakah recipients [9:60] counts eight categories, but mentions four of them using the preposition "to"--to the poor, to the needy, to the workers, to those whose hearts are being reconciled--and uses the preposition "in" with the other four categories--in freeing slaves, in (aid of) those under debt, in the way of God, in (aid of) the wayfarer. The Qur'an is perfect; not even a change of preposition is done in vain, so why is "to" [the Arabic "li"] used first and "in" [the Arabic "fi"] used later?

الزمخشری می‌گوید که استفاده از حرف اضافه «فی» برای четыре دستهٔ آخر نشان می‌دهد که آنان سزاوارتر از چهار دستهٔ نخست به زکات‌اند، زیرا «فی» بر جایی دلالت دارد که چیزها در درون آن قرار داده می‌شوند؛ یعنی این چهار دستهٔ آخر ظرف‌هایی هستند که صدقات باید در آنها نهاده شود.۱ ابن المنیّر در الانتصار در شرح یادداشت زمخشری می‌نویسد: «تفاوت دیگر و مهم‌تر این است که زکات به چهار دستهٔ نخست چنان داده می‌شود که آنان مالکان آن می‌گردند، در حالی که زکات لزوماً به افراد چهار دستهٔ آخر داده نمی‌شود، بلکه در راه منفعت آنان صرف می‌گردد. به دیگر سخن، زکات به مولای برده داده می‌شود تا آزادی برده را فراهم کند؛ همچنین برای خداوند داده می‌شود، به طلبکار بدهکاران، یا برای کمک به مسافری که می‌خواهد به وطنش برسد.»۲ رازی نیز همانند ابن المنیّر یادآور می‌شود که «إلی» دلالت بر مالکیت دارد، در حالی که «فی» بیانگر هدف صرف‌کردن است. خلاصه آنکه زکات به چهار دستهٔ نخست داده می‌شود، و برای چهار دستهٔ آخر داده می‌شود نه لزوماً به ایشان.۳ همین مطلب در تفسیر خازن نیز آمده است.4

Al Zamakhshari says the use of the preposition "in" for the last four categories indicates they are more deservant of zakah than the first four, since "in" indicates a place inside which things are put, meaning that these last four categories are containers in which sadaqat should be put.1 In al Intisar, Ibn al Munayyir comments on al Zamakhshari's note, "The other, more important, difference is that zakah is given to the first four categories in such a manner that they become its owners while zakah is not necessarily given to persons in the last four categories, but spent for their benefit. In other words, zakah is given to the master of the slave to gain the slave's freedom; it is also given for the sake of God, to the creditor of those under debt, or to help the wayfarer reach home."2 Al Razi notes, similarly to Ibn al Munayyir, that "to" indicates ownership, while "in" cannotes the purpose of the spending. In summary, zakah is given to the first four categories, while it is given for, and not necessarily to the last four categories.3 The same is stated in al Khazin's commentary.4

رشید رضا، پس از آن مرحوم محمود شلتوت، دسته‌هایی را که سزاوار زکات‌اند به دو گونه تقسیم می‌کنند: افراد و مصالح. افراد شامل چهار دسته‌ی نخست به‌علاوه‌ی کسانی‌اند که در بدهی‌اند و در راه‌مانده، و مصالح شامل آزادسازی بردگان و فی‌سبیل‌الله است. نویسنده‌ی المنار پیش از عبارت «کسانی که در بدهی‌اند» و «در راه‌مانده» از حرف عطف «و» استفاده می‌کند و این دو دسته را به چهار دسته‌ی نخست پیوند می‌دهد، در حالی که پیش از «آزادسازی بردگان» و «فی‌سبیل‌الله» حرف جر «فی» به کار رفته است. این افزودن غیرمتوالی، احترام شایسته‌ای به فصاحت قرآن نمی‌گذارد. بهتر آن است که افزوده‌ها را به ترتیب بگیریم و چهار دسته‌ی آخر را با هم گروه‌بندی کنیم، زیرا پیش از آن‌ها حرف جر «فی» آمده است؛ این همان نظر زمخشری، ابن المنیّر، رازی و دیگران است. ابن قدامه نیز دیدگاه رازی و همراهانش را تأیید می‌کند و می‌گوید: چهار دسته‌ای که زکات می‌گیرند، چنان است که آن مال برای همیشه ملک ایشان می‌شود و نیازی به بازپس‌دادن نیست. چهار دسته‌ی دیگر زکات را برای هزینه‌کردن در هدفی از پیش تعیین‌شده دریافت می‌کنند، و اگر آن را در آن هدف هزینه نکنند، می‌توان آن را از ایشان پس گرفت. چهار دسته‌ی آخر زکات را برای به‌کارگیری در تحقق برخی اهداف می‌گیرند، در حالی که چهار دسته‌ی نخست خود هدف‌های زکات‌اند. برای نمونه، هدف زکات با دادن به فقیر محقق می‌شود و بدین‌سان فقیر توانگر می‌گردد. از سوی دیگر، اگر کسی از چهار دسته‌ی آخر مقداری زکات برای هدفی بگیرد که با هزینه‌کردن مبلغ کمتری قابل تحقق است، باقی‌مانده باید بازگردانده شود، مگر در مورد جنگجو در راه خدا. (این استثنای اخیر شامل تجهیزات نظامی مانند سلاح و اسب نمی‌شود که باید به صندوق زکات بازگردانده شوند.) این تفکیکی که ابن قدامه انجام داده، بی‌تردید درست است. او میتوانست با ذکر تغییر حرف جرّی که در قرآن با دستههای ذکرشده به کار رفته است، آن را تأیید کند، چنانکه شارح کتاب غایة المنتهی بدان اشاره کرده است.8

Rashid Rida,5 followed by the late Mahmud Shaltut,6 divides categories that deserve zakah into two kinds: individuals and interests. Individuals include the first four plus those under debt and the wayfarer, while interests include freeing, slaves and the sake of God. The author of al Manar uses the additive conjunction "and" before the word "those under debt" and "wayfarer," relating these two categories to the first four, since the preposition "in" is used immediately before "liberating slaves" and "sake of God." This non-sequential addition does not show proper respect for the eloquence of the Qur'an. It is better to take the additions in sequence, grouping the last four categories together, because they are preceded by the preposition "in" which is the choice of al Zamakhshari, Ibn al Munayyir, al Razi, and others. Ibn Qudamah supports the view of al Razi and his colleagues, saying Four categories receive zakah such that it becomes their property forever and they do not need to return it. The other four categories do not take zakah but to spend it for a pre-determined purpose, and if they do not spend it for that purpose, it can be taken back from them. The last four categories take zakah in order to use it toward fulfilling some objectives, while the first four categories are themselves objectives of zakah. For example, the purpose of zakah is fulfilled by giving the poor, thus making the poor rich. On the other hand, if a person in one of the last four categories ware given an amount of zakah for a purpose which can be achieved by spending a lesser amount, the reminder must be returned, except in the case of the fighter for the sake of God,"7 (This lost exception does not apply to military equipment such as weapons and horses, which must be returned to the zakah fund.) This distinction made by Ibn Qudamah is undoubtedly correct. He could have supported it by quoting the change of preposition used in the Qur'an with the listed categories, as noted by the commentator of Ghayat al Muntaha.8

صرف زکات برای آزاد کردن بردگان می‌تواند به دو شکل باشد:

Spending zakah in liberating slaves may take two forms:

۱. این زکات می‌تواند برای کمک به برده‌ی مکاتَب به کار رود تا او بهای آزادی‌اش را به مولایش بپردازد. برده‌ی مکاتَب (العبدُ المكاتَب) برده‌ای است که با مولای خود توافقی دارد که با پرداخت مبلغی معین به مولایش، آزادی را به دست می‌آورد. خداوند به مسلمانان فرمان داده است که با بردگانی که خواهان قرارداد آزادی‌اند، قرارداد مکاتبه ببندند. خداوند همچنین مسلمانان را فرمان داده است که به بردگان در پرداخت مبلغ قراردادی به مولایشان یاری رسانند. خداوند می‌فرماید: {و کسانی از بردگانتان که خواهان نوشته‌ای برای آزادی‌شان به بهای معین باشند، اگر در ایشان خیری می‌دانید، آن نوشته را برایشان بنویسید و از آنچه خداوند به شما داده است، به ایشان بدهید} یعنی خداوند مولایان را نیز فرمان داده است که به بردگان در پرداخت مبلغ قراردادی‌شان یاری رسانند. افزون بر این، خداوند برای آزاد کردن بردگان سهمی از زکات را مقرر کرده است. ابوحنیفه، شافعی، شاگردانشان و لیث بن سعد، آیه‌ی زکات را ناظر بر بردگان مکاتَب می‌دانند. آنان به روایتی استناد می‌کنند که ابن عباس عبارت «و در آزادی بردگان» را به معنای بردگان مکاتَب تفسیر کرده است. گفته می‌شود که جمله‌ی پایانی همان آیه‌ی یادشده این برداشت را تأیید می‌کند.10

1. This zakah can be used to help a contracted slave pay his master. A contracted slave (al 'abd al mukatab) is a slave who has an agreement with his master that upon paying the master an agreed upon amount, the slave gains freedom. God orders Muslims to contract slaves who desire liberating contracts. God also ordains Muslims to help slaves provide the contractual ransom to their masters. God says, "and if any of your slaves ask for a deed in writing [to enable them to earn their freedom for a certain sum] give them such a deed if ye know any good in them; yea, give them something yourselves out of the wealth which God has given you."9 In other words, God also orders the masters to help slaves pay their contractual sum. In addition to this, God assigns a share of zakah for liberating slaves. Abu Hanifah, al Shafi'i, their disciples, and al Laith bin Sa'd, consider the verse of zakah a specific reference to contracted slaves. They present as evidence a report that Ibn 'Abbas interprets the verse " . . . and in liberating slaves," to mean contracted slaves. This is said to be supported by the last sentence of the above mentioned verse.10

۲. راه دوم آزادسازی این است که با درآمد زکات، برده خریداری و آزاد شود. این کار می‌تواند به‌دست حکومت، یک زکات‌دهنده، یا گروهی از زکات‌دهندگان با هم انجام شود. این نظر مالک، احمد و ابن اسحاق است. ابن العربی استدلال می‌کند که این از ظاهر عبارت قرآن برمی‌آید، زیرا واژه‌ای که به‌کار رفته و به «گردن‌ها» ترجمه می‌شود، هرگاه در قرآن درباره بردگان به‌کار رفته باشد، به معنای آزادکردن آنان است. اگر خداوند مقصودش زیرگروه خاص بردگان مکاتبه‌ای بود، آن را با نامش ذکر می‌کرد. به گفته ابن العربی، برده مکاتبه‌ای می‌تواند به‌عنوان فردی بدهکار و نه به عنوان عنوان آزادسازی بردگان، زکات دریافت کند، مگر با تعمیم بیش از حد این اصطلاح.11

شایان ذکر است که اسلام نخستین نظامی بود که با به‌کار بستن چند شیوه در کنار هم، آغاز به حذف تدریجی و همگانیِ بردگی کرد. اسلام نخست منابع بردگی را خشکاند؛ با ممنوع ساختن ربودن و فروختن انسان‌های آزاد، بردگی قانونیِ بدهکاران و مجرمان، و نیز به بردگی کشیدن اسیران جنگ‌هایی که برای تجاوز یا سودِ اقتصادی آغاز شده بود. تنها یک منبع بردگی باقی ماند که دست‌نخورده ماند: جنگ مشروع از نظر اخلاقی که هدفش جلوگیری از تجاوز و ستم بود.۱۶ حتی در چنین جنگی، دولت اسلامی ناگزیر نیست اسیران جنگی را به بردگی بکشاند. این تنها گزینه‌ای است که باز گذاشته شده تا رفتاری همسنگ با رفتاری که اسیران مسلمان از کافران دریافت می‌کنند، فراهم شود. متن‌های قرآنی درباره اسیران جنگ‌های مشروع حتی به بردگی به‌عنوان یک گزینه اشاره‌ای نمی‌کنند. قرآن می‌فرماید: {تا آنگاه که آنان را به‌تمامی مغلوب ساختید، بندی استوار بر آنان ببندید؛ پس از آن یا منّت‌گذاشتن است یا فدیه گرفتن.}17

It should be noted that Islam was the first system to start a gradual mass elimination of slavery, by using several means together. Islam first dried up the sources of slavery by prohibiting the kidnapping and selling of free persons, legal slavery of debtors and criminals, or the enslaving of prisoners of wars waged for aggression or economic benefit. Only one source of slavery, morally-lawful war aimed at preventing aggression and oppression, was left intact.16 Even in such a war, the Islamic state need not enslave prisoners of war. This is only an option left open in order to provide for treatment comparable to that which Muslim prisoners receive from the unbelievers. Qur'anic texts regarding prisoners of lawful wars do not even mention slavery as an option. The Qur'an says, "When ye have thoroughly subdued them, bind a bond firmly on them; thereafter is the time for either generosity or ransom."17

در همان حال، اسلام راه‌های مداومی برای آزادسازی بردگان مقرر کرده است. اسلام آزاد کردن بردگان را ترغیب می‌کند و آن را یکی از نشانه‌های تسلیم در برابر خدا قرار داده است، همچنین کفاره‌ای است که کسانی که برای گناهان یا خطاهای خود طلب آمرزش می‌کنند انجام می‌دهند، مانند شکستن روزه در ماه رمضان یا شکستن سوگند. اسلام آزاد کردن بردگان را به عنوان فقه الزکاة (جلد دوم) الزامی دانسته است، دکتر یوسف القرضاوی، ص ۴۶.

At the same time, Islam prescribes continuous means for liberating slaves. Islam urges freeing slaves, and makes it one expression of submission to God, as well as a compensation performed by persons seeking forgiveness for sins or errors, such as breaking fast in Ramadan or breaking an oath. Islam requires freeing slaves as Fiqh al Zakah (Vol. II), Dr. Yusuf al Qardawi 46

غرامت برای کتک زدن ناحق او. در قرآن به اربابان دستور داده شده که بردگان خود را در برابر مبلغی توافق‌شده به آزادی مکاتبه کنند، و جامعه مسلمانان فراخوانده شده که به بردگان مکاتب کمک مالی کرده و برایشان کار فراهم کند تا مبلغ لازم برای آزادی‌شان را به دست آورند. خداوند می‌فرماید: «و کسانی از بردگانتان که خواهان نوشته‌ای [برای کسب آزادی‌شان در برابر مبلغی معین] باشند، اگر در ایشان خیری می‌دانید، برایشان نوشته‌ای بدهید؛ و از مالی که خدا به شما داده، به ایشان بدهید.»۱۸ افزون بر این، خداوند آزادسازی بردگان را یکی از هشت مصرف زکات قرار داده است. سهم زکات اختصاص‌یافته به آزادی بردگان می‌تواند یک‌هشتم یا بیشتر یا کمتر از این منبع مالی بزرگ و پیوسته در جامعه مسلمانان باشد.۱۹ این مصرف گاه، در صورت برآورده شدن دیگر گروه‌های دریافت‌کننده زکات، می‌تواند بیشتر یا تمام درآمد زکات را به خود اختصاص دهد، چنان‌که در زمان عمر بن عبدالعزیز چنین شد. یحیی بن سعید می‌گوید: «عمر بن عبدالعزیز مرا به عنوان مأمور گردآوری زکات آفریقا فرستاد. آن را گرد آوردم و به دنبال مستمندانی گشتم تا آن را به ایشان بدهم، اما هیچ‌کس را نیافتم.»

بخشی از درآمد زکات که برای آزادسازی بردگان مسلمان مصرف می‌شود، به گفته احمد، می‌تواند شامل اسیران جنگی مسلمانی نیز بشود که در دست دشمنان دولت اسلامی گرفتار شده‌اند، بر این پایه که هر دو مورد آزادی مسلمانان را در بر دارد.۲۱ ابن العربی، فقیه مالکی، می‌گوید که دانشمندان درباره جواز این کار اختلاف دارند. اصبغ می‌گوید روا نیست، اما ابن حبیب بر جواز آن است. او استدلال می‌کند که اگر زکات در غیر این صورت برای آزادی بردهٔ مسلمانی به کار می‌رفت که مالکش مسلمان دیگری در جامعه‌ای مسلمان است، آزادسازی مسلمانان از دست دشمن کافر ستمگر، بی‌تردید اولویت دارد.۲۲ امروزه جنگ‌های بسیاری در جهان جریان دارد که در آن‌ها مسلمانان به اسارت غیرمسلمانان درمی‌آیند؛ آزادی آنان به یکی از اهداف زکات بدل می‌شود.

The share of zakah proceeds used to gain the freedom of Muslim slaves can include Muslim prisoners of war who have fallen in the hands of enemies of the Islamic state, according to Ahmad, on the grounds that both cases gain the freedom of Muslims.21 Ibn al 'Arabi, a Malikite, says that scholars differ on whether this is permissible. Asbagh says it is not allowed, while Ibn Habib believes it is allowed. The latter argues that if zakah is otherwise going to be used to gains the freedom of a Muslim slave owned by another Muslim in a Muslim society, freeing Muslims from an oppressive unbelieving enemy, obviously takes priority.22 There are many ongoing wars in the world today in which Muslims fall prisoner in the hands of non-Muslims; gaining their freedom becomes one of the objectives of zakah.

در تفسیر «المنار»، رشید رضا (رحمه‌الله) می‌گوید: «تحریر (آزادسازی) امروز معادلِ نوین خود را در رهایی مردم از ذلت و ستم قدرت استعماری دارد، که آزادسازیِ توده‌ای است، در مقایسه با آزادکردنِ برده‌های فردی.»۲۳ شیخ محمود شلتوت تأکید می‌کند: «… به نظرم امروز شکلی از بردگی را داریم که برای بشریت خطرناک‌تر است. آن بردگیِ اندیشه‌ها، ثروت و اقتدارِ ملت‌هاست که آزادی‌شان را در سرزمین خودشان سلب می‌کند. بردگیِ یک فرد با مرگ آن شخص پایان می‌یابد، اما امروز ملت‌ها و مردمانی کامل، نسل به نسل، در شکلی پیوسته از ستمِ طاقت‌فرسا زیر قدرتِ بی‌رحم به بردگی کشیده می‌شوند.»

In the commentary al Manar, the late Rashid Rida says "liberating has its modern equivalent in liberating people from the humiliation and oppression of colonial power, which is mass liberation as compared to freeing individual slaves."23 Shaikh Mahmud Shaltut emphasizes, ". . . I think we have today a form of slavery that is more dangerous to humanity. It is the enslavement of peoples ideas, wealth, and authority, depriving them of their freedom in their own land. The enslavement of an individual ends with the death of the person, but today entire nations and peoples are enslaved, generation after generation, in a continuous form of overwhelming oppression under ruthless power.

این شکل از بردگی سزاوار ریشه‌کن شدن است و سزاوار تلاش‌های بیشتری برای رهایی مردم از آن است؛ نه تنها با به کار گرفتن درآمد زکات و صدقات، بلکه با فدا کردن تمام ثروت و جان‌های خود. این باید چشمان ما را به مسئولیت عظیم مسلمانان ثروتمند در یاری رساندن به مردمان امت مسلمان بگشاید.23

This form of enslavement deserves extermination and deserves more efforts to liberate people from it, not only by using the proceeds of zakah and charity, but also by sacrificing all our wealth and ourselves. This must open our eyes to the tremendous responsibility of rich Muslims to help peoples of the Muslim nation."23

اگرچه رشید رضا و شلتوت به درستی ستمِ تحمل‌ناپذیری را که قدرت‌های متجاوز بر ملت‌های مستعمره روا داشته‌اند توصیف می‌کنند، با گسترش معنای آزاد کردن بردگان تا این حد موافق نیستم، زیرا نباید واژه‌ها را این‌گونه بی‌پروا به کار برد. اما در مورد یاری رساندن به مردمان ستمدیده، ما با عنوان زکات که «در راه خدا» صرف می‌شود، فرصت بزرگی در اختیار داریم، افزون بر این‌که همه منابع دولت‌ها و مردم مسلمان باید برای آزادی مسلمانان و سرزمین‌های مسلمان‌نشین مشارکت کنند.

Although Rida and Shaltut correctly describe the unbearable oppression inflicted on colonized nations by aggressive powers, I do not agree on expanding the meaning of freeing slaves to such and extent, because words should not be so loosely applied. As for helping the oppressed peoples, we have great opportunity under the title of zakah spent "for the sake of God," in addition to all the resources of Muslim states and people that must contribute toward the liberation of Muslims and Muslim lands.