بخش ۱: قابلیت زکات‌گیری دارایی‌های بهره‌برداری‌شده

Section 1: Zakatability of exploited assets.

بخش ۲: محاسبه‌ی این زکات

Section 2: Computation of this zakah.

بخش ۳: ملاحظه‌ی نصاب

Section 3: The consideration of nisab.

دارایی‌های بهره‌برداری‌شده به شکل‌های ثروتی گفته می‌شود که برای تولید خدمات یا کالاهای قابل مبادله به کار می‌روند و با فروش آن‌ها سود به دست می‌آید، بی‌آن‌که خود دارایی‌های بهره‌برداری‌شده مصرف شوند. از جمله آن‌ها دارایی‌هایی است که برای کسب سود اجاره داده می‌شوند، مانند ساختمان‌های مسکونی، وسایل حمل‌ونقل، جواهرات و دیگر اموال مادی که برای اجاره به کار می‌روند. در این دسته همچنین دام‌هایی قرار دارند که برای شیر، پشم یا گوشت پرورش داده می‌شوند، و کارخانه‌ها، کارگاه‌ها یا تجهیزاتی که برای تولید کالا به کار می‌روند. در فصل ششم درباره فرآورده‌های دامی بحث کردم و به این نتیجه رسیدم که باید با آن‌ها همانند عسل رفتار شود، به این صورت که یک‌دهم از خالص محصول زکات تعلق می‌گیرد، اما حیواناتی که این فرآورده‌ها را تولید می‌کنند معاف هستند. بنابراین در این فصل بحثی درباره دام‌ها نخواهم آورد.

Exploited assets are defined as forms of wealth used to produce exchangeable services or goods that are sold for profit without exhausting the exploited assets themselves. They include assets rented for profit, such as residential buildings, means of transportation, jewelry, and other material used for rental purposes. Also in this category are livestock raised for milk, wool, or meat, and factories, plants, or equipment used for producing goods. In chapter six, I discussed livestock products and concluded that they must be treated like honey, whereby one-tenth is charged on the net output, but the producing animals are exempted. Therefore, I will not include a discussion of livestock in this chapter.

تفاوت میان داراییهای مورد استفاده برای بهرهبرداری و داراییهای مورد استفاده برای تجارت این است که اولی به عنوان سرمایهی دائمی باقی میماند، در حالی که دومی دست به دست میشود. داراییهای بهرهبرداریشده که در بخشهای صنعت، حمل و نقل و خدمات به کار میروند، بخش بزرگی از اقتصاد معاصر را تشکیل میدهند.

The difference between assets used for exploitation and those used for trading is that the former remain as permanent capital, while the latter change hands. Exploited assets used in the industrial, transportation, and service sectors represent a large portion of the contemporary economy.

دو دیدگاه افراطی میان فقها وجود دارد. برخی مفهوم زکات را چنان گسترش می‌دهند که همه یا بیشتر دارایی‌ها را دربرگیرد، و برخی دیگر زکات را تنها به چند نوع از اموال محدود می‌کنند. کسانی که به محدود کردن قابلیت تعلق زکات گرایش دارند، چنین استدلال می‌کنند که:

Two extreme opinions exist among jurists. There are those who expand the concept of zakah to include all or most assets, and those who limit zakah to only a few kinds of wealth. Those who tend to limit the zakatability argue that:

۱. پیامبر خدا ﷺ داراییهای مشمول زکات را تعیین کردند و در میان آنها از این داراییهای بهرهبرداریشده، مانند ساختمانها، حیوانات اجارهای و ماشینآلات تولیدی، نامی نبردند. قاعده این است که مردم بدون نص روشن نباید به پرداخت هیچ عوارضی ملزم شوند، و چنین نصی وجود ندارد.

1. The Messenger of God (p) defined the zakatable assets, and did not mention among them these exploited ones such as buildings, rented animals, and productive machinery. The principle is that people must not be obligated to pay any charge without a clear text. There is no such text.

۲. فقهای اسلام در طول تاریخ و در کشورهای گوناگون آن، زکات را بر آن دارایی‌ها واجب ندانسته‌اند.

2. Jurists throughout the history of Islam and in all its various countries did not obligate zakah on those assets.

۳. ما نظریات علمی‌ای در دست داریم که زکات‌پذیری داراییِ مورد بهره‌برداری را نفی می‌کنند. فقها بیان کرده‌اند که خانه‌های مسکونی، ابزار صنعتگران، حیوانات باربری، اثاثیهٔ منزل و مانند آن‌ها همگی از زکات معاف‌اند. این بدان معناست که کارخانه‌ها، ساختمان‌ها، خودروها، هواپیماها و کشتی‌ها، صرف‌نظر از اندازه، ارزش یا درآمدشان، زکات‌پذیر نیستند.

3. We have on hand scholarly opinions that negate the zakatability of exploited assets. Jurists have stated that residential homes, craftsman's tools, transportation animals, home furnishings, etc., are all exempt from zakah. This means factories, buildings, cars, planes, and ships are not zakatable, regardless of their size, value, or income.

هنگامی که درآمد این داراییها دریافت شود، یک سال نزد مالک بماند و از نصاب فراتر رود، آنگاه مانند پول، زکاتپذیر خواهد بود.

When the earnings of these assets are received, retained for one year, and exceed nisab, they are then zakatable, like money.

تحديدُ أنواعِ الأموالِ التي تجبُ فيها الزكاةُ موقفٌ معروفٌ مستقرٌّ في الفقه، يدافعُ عنه ابنُ حزمٍ ثم الشوكانيُّ وصديقُ حسنِ خان، حتى ذهبَ بعضُ الفقهاءِ إلى استثناءِ عروضِ التجارةِ والفواكهِ والخضروات من الزكاة. ويقولُ صاحبُ الروضةِ الندية مؤيداً هذا الرأي: «إيجابُ الزكاةِ في الأموالِ المتفقِ على عدمِ وجوبِ الزكاةِ فيها، كالمساكنِ والعقاراتِ والحيوانات، لمجردِ أنها تُؤجَّرُ طلباً للربحِ دون أن تُتَّخذَ للتجارةِ بالبيعِ والشراء، لم يكن معروفاً في القرونِ الأولى من الإسلام، فضلاً عن عدمِ قيامِ الدليلِ عليه من القرآنِ أو السنة.»1

از سوی دیگر، فقیهانی هستند که دایرهٔ اموال زکات‌پذیر را گسترش می‌دهند و زکات‌پذیری دارایی‌های بهره‌برداری‌شده، مانند کارخانه‌ها و ساختمان‌ها را ثابت می‌دانند. این دیدگاه برخی از مالکیان، حنبلیان و پیروان الهادی از زیدیه است. همچنین نظر برخی از عالمان معاصر است، از جمله ابوزهره، عبدالوهاب خلاف و عبدالرحمن حسن، چنان‌که در این بخش خواهیم دید. به نظر من، این رویکرد با دلایل زیر معتبرتر است:

On the other side there are jurists who expend the category of zakatable assets and establish the zakatability of exploited assets like factories and buildings. This is the position of some Malikites, Hanbalites, and the followers or al Hadi among Zaidis. It is also the view of some contemporary scholars, including Abu Zahra, 'Abd al Wahhab Khallaf, and 'Abd al Rahman Hasan, as we shall see in this section. In my opinion, this approach is more valid, for the following reasons:

۱. خداوند بر هر دارایی حقی معین را واجب کرده است: «و در اموالشان حقی معلوم است» و «از اموال ایشان صدقه‌ای بگیر.» پیامبر ﷺ نیز ما را به این امر فرا می‌خواند: «زکات اموال خود را بپردازید.» این متون میان انواع گوناگون دارایی‌ها تفاوتی نمی‌گذارند.

1. God obligates a defined due on each asset: "and in their wealth there is a defined due," "Out of their assets take a sadaqah." The Prophet (p) also exhorts us to "Pay the zakah on your assets." These texts do not distinguish between the different kinds of assets.

ابن العربی نظریهٔ ظاهریان را رد می‌کند که به‌دلیل نبودن نصی صحیح، زکات‌پذیری دارایی‌های تجاری را نفی می‌کنند. او می‌گوید: «این آیه که "از اموال ایشان صدقه‌ای بگیر" عام است. همهٔ انواع مال را در بر می‌گیرد، صرف‌نظر از دسته‌بندی، نام و مصرف آن. هر کس بخواهد بر این عمومیت هرگونه قیدی بزند، باید دلیل بیاورد.»2

Ibn al 'Arabi disproves the opinion of the Zahiris, who negate the zakatability of trade assets for lack of a correct text. "The verse 'Out of their wealth take a sadaqah' is general," he says. "It includes all kinds of wealth, regardless of classification, name, and purpose. Whoever wishes to impose any restriction on this generality is asked to bring proof."2

دلیل وجوب زکات بر اموال، رشد و افزایش است، چنان‌که فقیهانی که در پی علل احکام شرعی می‌گردند تا از آن‌ها در قیاس بهره گیرند، بیان کرده‌اند. (ایشان تقریباً همه فقیهان امت اسلامی را شامل می‌شوند، جز چند تن از ظاهریان، معتزله و شیعیان.) بنابراین، زکات بر خانه‌هایی که مالکان در آن سکونت دارند، بر لباس‌ها، زیورآلات، ابزار پیشه‌وران و اسب‌هایی که برای جهاد به کار می‌روند، واجب نیست و در این مورد اتفاق نظر وجود دارد. به همین دلیل نیز زکات از شتران و گاوانی که برای سواری و استفاده شخصی به کار می‌روند، ساقط است، و همچنین از هر داراییِ که خودبه‌خود یا با کار و تلاش انسان افزایش نمی‌یابد.

2. The reason for which zakah is imposed with respect to assets is growth, as noted by jurists who look for the reasons behind Shari'ah rulings in order to use them in analogy. (They include practically all jurists of the Islamic nation except a few Zahiris, Mu'tazilities and Shi'ites.) Consequently, zakah is not obligated on houses inhabited by owners, clothes, jewelry, craftsmen's tools, or horses used for fighting, by unanimous agreement. This is also why zakah is waived from camels and cows used as personal transportation, and from every asset that does not grow on its own or by human action.

۱. این‌که پیامبر ﷺ فلان دارایی را زکات‌پذیر ذکر نکرده‌اند، نشانهٔ زکات‌ناپذیری آن نیست؛ زیرا پیامبر ﷺ تنها دارایی‌های رشدکننده‌ای را یاد کرده‌اند که در جامعهٔ عرب در زمان ایشان رایج بود، مانند شتر، گاو، گوسفند، گندم، جو، خرما، کشمش و پول نقره. مسلمانان در نسل‌های پیاپی، به قیاس بر آنچه پیامبر ﷺ یاد فرموده‌اند، و به سبب عبارات عام به‌کاررفته در متون و با توجه به مقاصد زکات، زکات را بر بسیاری از دارایی‌های دیگر واجب دانسته‌اند. از جمله این موارد است:

1. The fact that the Prophet (p) does not mention a certain asset as zakatable is not in indication of non-zakatability, because the Prophets only mentions growing assets common in Arab society at his time, such as camels, cows, lambs, wheat, barley, dates, raisin, and silver money. Muslims throughout generations obligated zakah on many assets by analogy to these mentioned by the Prophet, because of the general terms used in the texts, and in consideration of the objectives of zakah. Some examples are:

الشافعی در کتاب الرسالة دربارهٔ زکات پذیر بودن طلا می‌گوید: «رسول خدا (ص) زکات را بر نقره واجب کرد. پس از آن، مسلمانان بر طلا زکات گرفتند، یا به سبب نصی از پیامبر که به ما نرسیده، یا از راه قیاس، زیرا طلا پیش و پس از اسلام، توسط مردم به‌عنوان معیار ارزش در مبادلاتشان به کار می‌رفته است».³ احتمال اینکه حدیثی وجود داشته باشد که به الشافعی نرسیده باشد، بسیار بعید است. بنابراین تنها دلیل، قیاس است، همان‌گونه که ابوبکر بن العربی در شرح سنن الترمذی بیان کرده است: «تجارت عرب در زمان پیامبر (ص) با پول نقره انجام می‌شد، پس پیامبر (ص) آن را ذکر کرد تا مقصود همهٔ پول‌های رایج باشد. ذکر نقره به‌گونهٔ شمول همهٔ انواع پول فهمیده می‌شد، اما وقتی مردم نسل‌های بعد خواستار نصی خاص برای هر چیز شدند، خداوند درِ هدایت را به روی آنان بست و ایشان از مسیر پیشینیان خود منحرف شدند».4

A. Al Shafi'i says in al Risalah about the zakatability of gold, "The Messenger of God (p) imposed zakah on silver. Afterward, Muslims collected zakah on gold, either by virtue of a text from the Prophet that did not reach us, or by analogy, since gold is used by people as a determinant of value for their exchange, before and after Islam."3 The possibility that there is a saying that did not reach al Shafi'i is very remote. The only reason, then, is analogy, as stated by Abu Bakr bin al 'Arabi in Sharh al Tirmidhi: "The Arabs' trade at the time of the Prophet used silver currency, so the Prophet mentions it to mean all money used. His mentioning of silver was understood as inclusive of all kinds of money, but when people in later generations started asking for a specific text on everything, God shut in their faces the door of guidance and they deviated from the track of their predecessors."4

ب. هیچ متن صریحی درباره زکات‌پذیری دارایی‌های تجاری وجود ندارد. با این حال، ابن المنذر نقل می‌کند که این اموال به اجماع زکات‌پذیرند. تنها ظاهریه با آن مخالف‌اند.

B. There is no clear text about the zakatability of trade assets. In spite of that, Ibn al Mundhir reports that they are zakatable by ijma'. Only the Zahiris disagree.

زکات کے قابلِ ادا بڑھنے والے اموال جن پر پچھلے ابواب میں بحث ہو چکی ہے، دو قسم کے ہیں:

Zakatable growing assets discussed in previous chapters are of two kinds:

نخست، داراییهایی هستند که زکات آنها بر اساس اصل مال و افزایشهای آن با هم، هر سال یک بار محاسبه میشود، مانند زکات دامها و داراییهای تجاری. در این حالت، دارایی و افزایش آن به هم بسیار نزدیک پیوستهاند و نرخ زکات دو و نیم درصد است.

First are assets whose zakah is calculated on the principal and its increments together one every year, such as zakah on livestock and trade assets. In this case, the asset and its increment are integrated very closely, and the rate of zakah is two-and-a-half percent.

دوم، اموالی هستند که زکات آنها تنها بر اساس رشد یا افزایشی محاسبه می‌شود که پس از به‌دست آمدن محصول حاصل می‌شود. این مال ممکن است از نظر مادی ثابت باشد، مانند زمین، یا غیرثابت، مانند زنبور عسل. نرخ زکات بر این نوع مال ده درصد یا پنج درصد است، چنان‌که پیش‌تر در این کتاب دیدیم.

Second are assets whose zakah is calculated only on the growth or increase once the harvest is obtained. The asset may be materially fixed, such as land, or non-fixed, such as bees. The rate of zakah on this kind of asset is ten percent or five percent as we have seen earlier in this book.

اگر ساختمان‌ها و کارخانه‌ها مشمول زکات باشند، زکات بر چه اساسی باید محاسبه شود و این دارایی‌ها از نظر زکات چگونه باید در نظر گرفته شوند؟

If buildings and factories are zakatable, on what basis must zakah be calculated and how are these assets to be treated with regard to zakah?

بسیاری از مردم ممکن است گمان کنند که فقهای پیشین درباره زکات‌پذیری خانه‌های اجاره‌ای بحث نکرده‌اند، زیرا این روش در گذشته رایج نبوده است. این توجیه به‌طور کلی درست است، اما می‌توان چند فقیه را یافت که دیدگاه داده‌اند این خانه‌ها زکات‌پذیرند، هرچند در شیوه محاسبه زکات با یکدیگر تفاوت دارند. برخی پیشنهاد می‌کنند که خانه‌های اجاره‌ای همانند کالاهای تجاری تلقی شوند، هر سال ارزیابی گردند و بر پایه ارزش ارزیابی‌شده به میزان دو و نیم درصد زکات آن پرداخت شود، و برخی دیگر زکات را بر درآمدی که این دارایی‌ها پدید می‌آورند محاسبه می‌کنند تا ببینند آیا به نصاب می‌رسد و سایر شرایط زکات‌پذیری را دارد یا نه.

Many people may think that preceding jurists did not discuss the zakatability of rented houses because the practice was not common in the past. This justification is generally valid, but one may find a few jurists who expressed the view that such houses are zakatable, although they have different ways of calculating zakah. Some suggest that rented houses be treated like trade inventory, appraised every year and zakated on the appraisal value at a rate of two-and-a-half percent, while others calculate zakah on the income these assets bring in, to see if it reaches nisab and fulfills other conditions for zakatability.

این دیدگاه مستلزم آن است که هر ساله، دارایی‌ای که برای کسب درآمد به کار می‌رود، مانند ساختمان‌های اجاره‌ای، هواپیماها، کشتی‌ها و جز آن، ارزیابی شود. سپس زکات به میزان دو و نیم درصد، بر پایه‌ی این ارزیابی به‌علاوه‌ی هر درآمد خالصی که تا پایان سال باقی مانده باشد، تعلق می‌گیرد. این دیدگاه مورد پذیرش فقیهان مکاتب اهل سنت و شیعه نیز هست.

This view requires an appraisal of the asset used for income such as rented buildings, airplanes, ships, etc., every year. Zakah is then charged on the basis of this appraisal plus whatever net earnings remain at the end of the year, at a rate of two-and-a-half percent. This view is shared by jurists from Sunni and Shi'i schools of thought.

ابن عقیل، فقیه حنبلی بزرگ و تیزهوش، این دیدگاه را مطرح می‌کند و ابن قیم در کتاب بدائع الفوائد با تأیید از او نقل می‌کند: «ابن عقیل، در اجرای باور احمد به زکات‌پذیری زیورآلاتی که برای اجاره به کار می‌روند، می‌گوید که زکات باید بر ساختمان‌هایی که برای اجاره تعیین شده‌اند و هر دارایی یا کالایی که برای اهداف اجاره‌ای به کار می‌رود نیز اعمال شود.» ابن قیم ادامه می‌دهد: «ابن عقیل تأکید می‌کند که این دیدگاه، امتداد منطقی رویکرد ما نسبت به زیورآلات است. زیورآلات، به باور مذهب ما، مشمول زکات نیستند، اما اگر زیورآلات به عنوان کالای اجاره‌ای به کار روند، زکات بر آن‌ها واجب می‌شود. اگر تعیین برای اجاره، چیزی را که در اصل مشمول زکات نبوده مشمول زکات کند، این حکم باید بر همه اموالی که مشمول زکات نیستند نیز جاری شود؛ یعنی زکات‌پذیری یک مال به وضعیت آن بستگی دارد. طلا و نقره مشمول زکاتند، اما وقتی به زیورآلات زنانه‌ای تبدیل شوند که برای استفاده شخصی در نظر گرفته شده‌اند، زکات از آن‌ها ساقط می‌شود. و اگر همان زیورآلات دوباره به کالای اجاره‌ای تبدیل شوند، زکات دوباره بر آن‌ها واجب می‌گردد. این امر به ضرورت نشان می‌دهد که ساختمان‌ها، حیوانات سواری، ظروف و اثاثیه، هنگامی که اجاره داده شوند، مشمول زکات می‌شوند.»7

Ibn 'Aqil, a great, sharp-minded Hanbali jurist, exposses this view, as quoted approvingly by Ibn al Qayim in his book Bada'i al Fawa'id: "Ibn 'Aqil, in application of Ahmad's belief in the zakatability of jewelry used for rent, says that zakah must also be applied to buildings designated fro rent and every assets or commodity that is used for rental purposes." Ibn al Qayim continues, "Ibn 'Aqil points out that this view is the logical extension of our treatment of jewelry. Jewelry, according to our school, is not subject to zakah, but if jewelry is used as a rental item, zakah becomes obligated. If the designation for rent obligates zakah on an item that was originally not zakatable, this must apply to all non-zakatable items, i.e., the zakatability of an item depends on its state. Gold and silver are zakatable, but when they are made into women's ornaments designated for personal use, zakah is abolished on them. If again that same piece of jewelry changes its state into a rental item, zakah is imposed on it again. This necessarily indicates that buildings, animals used for riding, utensils, and furniture become zakatable when they are rented out."7

صاحبِ «البحرُ الزخّار» می‌نویسد که الهادویه، که از شیعیانِ زیدی‌اند، زکات را بر همهٔ اموالی که برای کسب سود به‌کار می‌روند واجب می‌دانند، بر این پایه که آیهٔ «از اموال ایشان صدقه بگیر» عام است و این اموال را نیز شامل می‌شود. این اموال برای تولید درآمد در نظر گرفته شده‌اند و باید مانند اموال تجاری با آن‌ها رفتار شود و در صورت رسیدن به نصاب، زکات آن‌ها پرداخت گردد.۹ صاحبِ «متنِ الأزهار» و شارحانِ آن، که آن‌ها نیز زیدی‌اند، در مورد همهٔ اموالی که منافعشان بدون فانی شدن خودِ مال تجدید می‌شود، همین نظر را پذیرفته‌اند. بنابراین به نظر ایشان، زکات بر اسب، قاطر، الاغ، خانه و مانند آن‌ها واجب نیست، مگر آنگاه که برای تجارت یا بهره‌برداری تولیدی به‌کار روند.

The author of al Bahr al Zakhkhar writes that the Hadawis, who are Zaidi Shi'ites, obligate zakah on all items used for making profit, on the basis that the verse "Out of their wealth take sadaqah" is general and applies to these assets. These assets are intended for income generation, and must be treated similarly to trade assets and zakated if they reach nisab.9 The author of Matn al Azhar and its commentators, also Zaidi, adopt the same opinion regarding all assets whose benefits renew without exhausting the asset itself. Thus zakah, according to them is not obligated on horses, mules, donkeys, houses, etc., except when they are used for trade or productive exploitation.

روایت شده که الهادی گفته است: اگر کسی اسبی را به قصد فروش نسل آن بخرد، هم اسب و هم فرزندانش زکات‌پذیر هستند. المؤیّد أبو العبّاس و أبو طالب می‌گویند: «زیرا همه‌ی آن‌ها مانند کالاهای تجاری می‌شوند.» المؤیّد ادامه می‌دهد: «همین حکم دربارهٔ کرم ابریشم نیز صدق می‌کند.» الحُقَیْنی می‌گوید همین حکم دربارهٔ کسی هم جاری است که درختی را به قصد فروش میوه‌هایش خریده است. همچنین گفته شده که این حکم دربارهٔ گاوها و گوسفندانی که برای زاد و ولد، شیر، فرآورده‌های لبنی و پشم پرورش داده می‌شوند نیز اعمال می‌شود.10

Al Hadi is reported to have said that if a person purchases a horse for the purpose of selling its reproduction, the horse and its offspring are all zakatable. Al Mu'ayyad Abu al 'Abbas and Abu Talib say this is "because all become like trade assets." Al Mu'ayyad continues, "The same applies to the silkworm." Al Huqaini says the same also applies to the person who has purchased a tree in order to sell its fruits. It is also said to be applied to cows and sheep bred for their reproduction, milk, and dairy products and wool.10

نویسندهٔ «البحر الزخار» به عنوان دلیلی که این دیدگاه را تأیید می‌کند، چنین بیان می‌کند:

The author of al Bahr al Zakhkhar states as evidence supporting this view:

۱. عمومیت متون مربوط به وجوب زکات۔

1. The generality or the texts regarding the obligation of zakah.

علمایی که تمایل دارند دایره وجوب زکات را محدود کنند، مانند الشوکانی و صدیق حسن خان، با این نظر مخالفت می‌کنند. این تعجبی ندارد، زیرا آنان با زکات‌پذیری اموال تجاری و سبزیجات نیز مخالف‌اند. استدلال ایشان بر دو نکته متمرکز است:

Scholars who tend to restrict the obligation of zakah, such as al Shawkani and Siddiq Hasan Khan, object to this opinion. This is no surprise, because they also object to the zakatability of trade assets and vegetables. Their argument concentrates on two points:

بر بندگان و اسب‌های ماده‌ی یک مسلمان هیچ زکاتی واجب نیست، این سخن که «بر بندگان و اسب‌های ماده‌ی مسلمان زکات واجب نیست» در معافیت اسب‌ها از زکات عام است. این معافیت شامل مواردی می‌شود که اسب‌ها برای کرایه‌دادن یا برای تجارت به کار گرفته می‌شوند.

A. The text of the saying "No zakah is obligated on a Muslim's slaves and mares" is general in its exemption of horses from zakah. This exemption includes cases in which horses are used for renting or for trade.

ب. وجوبِ زکات بر اموالی که معروفاً از زکات معاف هستند، مانند خانه‌ها، ساختمان‌ها و حیوانات سواری، صرفاً به این دلیل که اجاره داده می‌شوند، در میان صحابه و نسل‌هایی که پس از ایشان آمدند ناشناخته بود، چه رسد به اینکه قرآن و سنت از آن حمایت کنند. با وجود اینکه آنان خانه‌ها، باغ‌ها و حیوانات خود را اجاره می‌دادند و اجاره می‌گرفتند، به ذهن هیچ‌یک از ایشان خطور نکرد که در پایان سال، مالیاتی ۲٫۵ درصدی بر املاک یا حیوانات خود بپردازد. آنان با آرامش خاطری که چنین تکالیف سختی آن را برهم نمی‌زد از دنیا رفتند، تا اینکه در پایان قرن سوم هجری، این شکل از زکات صرفاً بر پایه قیاس با اموال تجاری ادعا شد، قیاسی که خود نیز محل تردید است. افزون بر این، همین قیاس نادرست است، زیرا در اجاره، منفعتِ دارایی مبادله می‌شود، در حالی که در تجارت، خودِ دارایی مبادله می‌شود.11

B. The obligation of zakah on assets known to be exempted such as houses, buildings, and riding animals, simply because they are being rented, was unheard of among the Companions and the generations that followed them, not to mention its lack of support from Qur'an and Sunnah. In spite of the fact that they used to hire and rent their houses, orchards and animals, it never occurred to any of these people to pay, at the end of the year, a 2,5% tax on their real estate or animals, They passed away with their peace of mind unbroken by such harsh obligations, until the end of the third century of Hijrah when this form of zakah was claimed on the basis of mere analogy to trade assets, which itself is dubious. Moreover, this analogy is itself incorrect because in renting one exchanges the benefit of the asset, while in trade one exchanges the asset itself.11

به‌طور خلاصه، این دیدگاه می‌گوید که اصلاً مردم مکلف به گفتن چیزی نیستند، مگر آنکه دلیلی روشن وجود داشته باشد که آنان را به این کار وادارد. در مسئلهٔ مورد بحث، چنین دلیلی وجود ندارد. از علمای پیشین هیچ روایتی نقل نشده و هیچ آیه‌ای یا حدیثی به آن نپرداخته است. و اما قیاس آن بر اموال تجاری، نادرست است، زیرا میان این دو تفاوت وجود دارد.

یک می‌تواند استدلال کند که این سخن که «بر برده و اسب مسلمان زکات واجب نیست» معافیت را بر این پایه قرار می‌دهد که این اموال برای استفاده شخصی‌اند و نیازهای ضروری در خدمت‌رسانی و حمل‌ونقل را برآورده می‌کنند. اکثریت بزرگ علما، از همان نسل سوم، اگر این اموال برای تجارت تعیین شده باشند، بر آن‌ها زکات واجب می‌دانند.

One can argue that the saying "No zakah is obligated on a Muslim's slaves and mares" founds the exemption on the basis that these items are for personal use that satisfies essential needs for services and transportation. The great majority of scholars, as early as the third generation, obligate zakah on them if they are designated for trade.

ابن المنذر حتی به اجماع بر این مسئله اشاره می‌کند۔ لفظ حدیث هرگز مانع چنین فهمی نبود۔ نبودن گزارش‌هایی از صحابه درباره زکات‌پذیری دارایی‌های اجاره‌ای و مولد را می‌توان به کمیابی چنین مواردی در زمان آنان نسبت داد۔ بهره‌برداری از دارایی‌های ثابت برای مقاصد مولد یا اجاره در آن روزگار چنان رایج نبود که مردم را وادار کند درباره آن نظر دهند۔ نویسنده البحر الزخار می‌نویسد که این ادعا که هادویان با اجماع در این مسائل مخالفت دارند، بی‌پایه است، زیرا از پیشینیان ما نه در این سو و نه در آن سو گزارشی در این مسائل نقل نشده است۔ نویسنده شرح الأزهار نیز می‌گوید: «من بر این باورم که نظر الهادی با اجماع مخالفت ندارد، زیرا صحابه و تابعین یا این مسئله را بحث کرده و درباره آن اختلاف داشته‌اند، یا بر یک رأی توافق کرده‌اند [و گزارشی نقل نشده است]، یا اصلاً این مسئله را بحث نکرده‌اند۔ بحث کردن و ابراز نظر درباره آن در زمان جدید هیچ زیانی ندارد۔»13

Ibn al Mundhir even mentions that there is ijma' on this. The wording of the saying never prevented such understanding, The lack of reports from the Companions concerning the zakatability of rented and productive assets may be attributed to the rarity of such incidents at their time. The use of fixed assets for productive purposes or rent was not so common as to make it important enough for people to give their opinions about it. The author of al Bahr al Zakhkhar notes that the claim that Hadawis contradict ijma' on this issues is baseless, because there are no reports from our predecessces on this issues either way.12 The author of Sharh al Azhar comments, "I believe that the view of al Hadi does not contradict ijma', because the Companions and the Followers either discussed this issue and differed on it or agreed on an opinion [nothing is reported] or did not discuss this issue at all. No harm is done by discussing it a new and expressing opinions on it."13

این قیاس میان دارایی‌های اجاره‌ای مولّد و دارایی‌های تجاری تا حدی معقول است، زیرا هر یک سرمایه‌ای رو به رشد است که درآمد تولید می‌کند، و صاحبان هر دو، تاجرانی هستند که قصد دارند سرمایه‌شان را برای کسب سود در فعالیت‌های درآمدزا به کار گیرند. تفاوت میان مبادله‌ی منفعت یک کالا و مبادله‌ی خود کالا آنقدر جوهری نیست که رفتار متفاوتی را ایجاب کند. حتی می‌توان استدلال کرد که کسی که تنها منفعت را مبادله می‌کند و اصل سرمایه را نگه می‌دارد، نسبت به کسی که خود کالا را مبادله می‌کند، تضمین بیشتری برای سودآوری دارد.

احمد از این نقل شده که گفته است: زکات بر اجارهٔ خانه‌های اجاره‌ای واجب است، هر زمان که اجاره دریافت شود. این را ابن قدامه نقل کرده است۔۱۴ در نوشته‌های مالکی‌ها، زرّوق در شرح الرسالہ می‌گوید: «درباره زکات‌پذیری داراییِ مورد استفادهٔ کسب درآمد، مانند خانه‌های اجاره‌ای، دو دیدگاه وجود دارد. یکی: زکات بر ارزش آن‌ها، هنگام فروخته شدن، واجب است، و دوم: زکات بر درآمد آن‌ها، هنگام به دست آمدن، واجب است.»15

Ahmad is reported to have said that zakah is obligated on the rent of rented houses whenever the rent is received. This is quoted by Ibn Qudamah.14 In the writings of the Malikites, Zarruq states in Sharh al Risalah that "There are two opinions on the zakatability of assets used for income, such as rental housing. One, zakah is due on their value received when sold, and two, zakah is due on their income when it is acquired."15

این رأی دوم اهمیت دارد و ریشه‌هایش در دیدگاه‌های قدیمی‌تری از برخی صحابه و تابعین است.

This second opinion is important and has its roots in older views from some Companions and Followers.

همه کسانی که می‌گویند اموال کسب‌شده، هنگام به‌دست‌آمدن مشمول زکات هستند (بدون گذشت یک سال)، همان قاعده را دربارهٔ زکات درآمد حاصل از محصول کارخانه‌ها و درآمد اجاره‌ای از خودروها، ساختمان‌ها، هواپیماها، تجهیزات، مبلمان و مانند آن‌ها نیز به کار می‌برند. در بخش متنی این کتاب خواهیم دید که این نظر ابن عباس، ابن مسعود، معاویه، الناصر، الباقر و داوود است. همچنین به عمر بن عبدالعزیز، الحسن البصری، الزهری، مکحول و الاوزاعی نیز نسبت داده شده است.16

All those who say that earned funds are zakatable when acquired (without the passage of one year) apply the same rule with regard to zakah on income earned from the output of factories and rental income of cars, buildings, planes, equipment, furniture, and the like. We shall see in the text chapter that this is the opinion of Ibn 'Abbas, Ibn Mas'ud, Mu'awiyah, al Nasir, al Baqir, and Daud. It is also attributed to 'Umar bin.'Abd al 'Aziz, al Hasan al Basri, al Zuhri, Makhul, and al Awza'i.16

دلیل این نظر، عمومیت این سخن است: «از هر چهل درهم، یک درهم زکات واجب است» (ربع العشر فی الدراهم). برخی از فقها همان استدلالی را که الهادی آورده است نیز افزوده‌اند، یعنی قیاس میان داراییِ مخصَّص برای اجاره یا تولید و داراییِ مخصَّص برای فروش، به این دلیل که فروختنِ منفعتِ یک کالا همانند فروختنِ خودِ کالاست.

The evidence for this opinion is the generality of the saying ''One-quarter of onetenth is obligated on minted silver." Some jurists add the same argument given by al Hadi, the analogy of assets designated for renting or production and assets designated for sale, on the grounds that selling the benefit of the item is like selling a commodity.

اما این قیاس مستلزم آن است که نصاب داراییهای اجارهای همان نصاب پول، یعنی دویست درهم باشد، و نرخ آن ۲٫۵٪ باشد، چنانکه نویسندهٔ «الحاصر فی مذهب الناصر» بیان کرده است.۱۷ قابل توجه است که بنا بر این دیدگاه، شرط گذشت یک سال در آن جاری نیست.

But this analogy implies that rented assets' nisab should be the same nisab of money, two hundred dirhams, and the rate should be 2.5%, as stated by the author of al Hasir Fi Madhhab al Nasir.17 Notably, according to this view, the condition of the passage of one year does not apply.

این نظر با گرایش دوم در میان فقهای پیشرو همسوست، به این معنا که زکات بر درآمد حاصل از داراییهای بهرهبرداری‌شده، اجاره‌داده‌شده و مولّد واجب است؛ اما بیان می‌کند که نرخ قابل اعمال، نرخ کشاورزی است، یعنی یک‌دهم یا یک‌بیستم، به قیاس با زمین کشاورزی. میان صاحب زمینی که میوه و محصول آن را برمی‌دارد و صاحب ساختمان یا کارخانه‌ای که اجاره یا تولید آن را دریافت می‌کند، شباهتی وجود دارد.

This opinion agrees with the second trend among the precedent-setting jurists in that zakah is due on earned income from exploited, rented, and productive assets, but it suggests that the applicable rate is that of agriculture, one-tenth or one-twentieths by analogy to agricultural land. There is similarity between owner of land who collects its fruits and produce, and the owner of a building or factory who collects its rent or output.

این نظر دانشمندان متأخر، ابوزهره، عبدالوهاب خلاف و عبدالرحمن حسن است که در سخنرانی‌ای درباره زکات در دمشق، سال ۱۹۵۲ میلادی، بیان کردند.[18] ایشان دارایی‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کنند:

This is the opinion of the late scholars Abu Zahrah, 'Abd al Wahhab Khallaf and 'Abd al Rahman Hasan, which they expressed in a lecture on zakah in Damascus, 1952.18 They classify assets into three categories:

۱. دارایی‌هایی که برای برآوردن نیازهای شخصی و خانوادگی به دست آمده‌اند، مانند خانه‌ای که مالک در آن سکونت دارد، مواد غذایی که برای مصرف روزانه در منزل ذخیره شده‌اند، و مانند آن. این‌ها مشمول زکات نیستند.

1. Assets acquired for the satisfaction of personal and family needs, such as houses inhabited by the owner, foodstuffs stored at home for daily use, etc. These ar not zakatable.

۲. داراییهایی که برای کسب سود با آنها یا به کمک آنها به دست آمدهاند. این داراییها معمولاً در خزانهها یا انبارها نگهداری میشوند. زکات آنها به اتفاق نظر واجب است.

2. Assets acquired for the purpose of making profit with them or with their help. These assets are usually stored in vaults or storage places. They are unanimously zakatable.

آنها شامل اقلامی هستند که پیامبر ﷺ به عنوان اموال زکات‌پذیر ذکر کرده‌اند. سایر اقلام بر اساس شباهت به این دسته افزوده می‌شوند.

They include the items mentioned by the Prophet (p) as zakatable. Other items are added to this category on the basis of similarity.

۳. داراییهایی که گاهی برای رشد یا سود و گاهی برای نیازهای شخصی به کار میروند، مانند زیورآلات و چهارپایان خانگی. فقها در زکاتپذیری این اموال اختلاف دارند.

3. Assets that are sometimes used for growth or profit and sometimes for personal needs, such as jewelry and domestic animals. Jurists differ on the zakatability of these items.

این دیدگاه این سه عالم محترم با جریان دومی که پیشینیان ما بنا نهادند، یعنی وضع زکات بر درآمد ساختمان‌ها و کارخانه‌ها، سازگار است. تنها تفاوت در نرخ اعمال‌شده است. این نظر قانع‌کننده‌ترین است، زیرا بر قیاس صحیحی میان درآمد دارایی‌های ثابت و درآمد زمین کشاورزی استوار است. این دیدگاه منتخب من است، همراه با ملاحظات زیر:

The view of these three respected scholars is consistent with the second trend established by our predecessors in charging zakah on the income of buildings and factories. The only difference is in the rate applied. This opinion is most persuasive, since it is based on the sound analogy between the income of fixed assets and that of agricultural land. This is my selected view with the following remarks:

این دیدگاه کارخانه‌ها و ساختمان‌ها را جزو دارایی‌های زکات‌پذیر به شمار می‌آورد، بی‌آنکه ضابطه‌ای کلی ارائه دهد که بر همهٔ سرمایه‌های مولد مشابه قابل اعمال باشد. این دوران ما شاهد اشکال دیگری از سرمایه‌گذاری سودآور است، مانند مزارع دام و طیور و شرکت‌های اجاره‌دهی حمل‌ونقل. همهٔ این شکل‌های سرمایهٔ سرمایه‌گذاری‌شده به کارخانه‌ها و ساختمان‌ها شباهت دارند و باید با آنها همانند رفتار شود، بدون تمایز میان اشکال گوناگونی که سرمایهٔ سرمایه‌گذاری‌شده می‌تواند به خود بگیرد. ما دریافته‌ایم که پیامبر ﷺ از عسل، که محصول زنبور عسل و دارایی منقول است، برخلاف ساختمان‌ها، زکات گرفته است.

This opinion includes factories and buildings among zakatable assets, without providing general criteria that can be applied to all similar productive capital. This era of ours witnesses other forms of profitable investment, such as cattle and poultry farms and transportation rental firms. All these forms of invested capital are similar to factories and buildings and should be treated like them, without distinction between the different forms invested capital may take. we have noted that the Prophet (p) collected zakah from honey, which is the output of bees, a mobile asset, unlike buildings.

همچنین، شباهت میان خانه‌های اجاره‌ای و زمین‌های کشاورزی خالی از اختلاف نیست. این ادعا که میان مالکی که از زمین کشاورزی‌اش درآمد می‌گیرد و مالکی که از ساختمان‌ها درآمد جمع می‌کند تفاوتی نیست، رد می‌شود؛ به این دلیل که زکات کشاورزی بر مالکیت زمین مبتنی نیست، بلکه بر مالکیت خود محصولات است، و این مالکیت می‌تواند با وجود اجاره‌دادن زمین نیز تحقق یابد. قیاس درست باید میان مالک زمین اجاره‌ای، که فقط اجاره‌ی آن را می‌گیرد، و مالک ساختمان اجاره‌ای، که او نیز اجاره به دست می‌آورد، برقرار شود. چنین قیاسی حتماً باید با بحثی درباره‌ی زکات‌پذیر بودن اجاره‌ی زمین کشاورزی همراه باشد؛ بحثی که در فصل‌های پیشین انجام شد و به این نتیجه رسید که آن باید زکات داده شود.

Also, the similarity between rented houses and agricultural land is not free of dispute. The claim that there is no difference between an owner who gets income from his agricultural land and an owner who collects income from buildings is rejected on the grounds that zakah on agriculture is not based on ownership of the land, but on ownership of the crops themselves, which can occur even though the land is rented. The sound analogy must be between the owner of rented land who gets only its rent, and the owner of a rented building who also obtains rent. Such an analogy must certainly be preceded by a discussion of the zakatability of rent on agricultural land, which was done in the preceding chapters, and the conclusion reached that is must be zakated.

سه استاد برجسته درباره مسئلهٔ نصاب زکات بر درآمد ساختمان‌ها و کارخانه‌ها بحثی نکرده‌اند. این نصاب چقدر باید باشد؟ آیا مانند نصاب محصولات کشاورزی و میوه‌ها، یعنی پنج وَسْق، است یا مانند نصاب پول؟ به نظر می‌رسد که تا زمانی که صاحبان ساختمان‌ها و کارخانه‌ها درآمد خود را به‌صورت پولی از اجاره دریافت می‌کنند، نصاب باید مشابه نصاب پول تعیین شود.

The three renowned professors do not discuss the issue of nisab on the income of buildings and factories. How much should this nisab be? Is it like that of crop and fruits, i.e. five wasq, or is it like the nisab of money? It seems that nisab should be set as similar to that of money, as long as owners of buildings and factories receive their income from rent in monetary form.

از آنجا که جریان درآمد همواره با زمان مرتبط است، این پرسش پیش می‌آید که برای احراز نصاب، درآمد را باید به‌صورت ماهانه، هفتگی یا سالانه در نظر گرفت؟ به نظر می‌رسد که بازهٔ زمانی سالانه مناسب‌ترین دوره برای در نظر گرفتن نصاب است، به‌ویژه از آن رو که درآمدهای افراد و دولت‌ها، و نیز عواید اجاره، معمولاً به‌صورت سالانه برآورد و بررسی می‌شود. گفته شده که برخی از عالمانی که معتقدند درآمد کسب‌شده هنگام به‌دست‌آمدن زکات‌پذیر است، بر این باورند که اگر اجارهٔ سالانه به نصاب برسد، باید هنگام دریافت اجاره زکات آن پرداخت شود.

Since the flow of income is always time related, the question of the time for the accumulation of income arises. Should we apply nisab on the monthly, weekly, or yearly income? It seems that the yearly interval is the most suitable period of time for the consideration of nisab, especially since incomes of individuals and states, as well as rental proceeds, are usually estimated and considered on a yearly basis. It is mentioned that some of the scholars who believe that earned income is zakatable when acquired believe also that if the yearly rent reaches nisab, it must be zakated when rent is obtained.

بنابراین، اجاره و درآمدی که به‌صورت ماهانه به دست می‌آید، همچون میوه‌هایی در نظر گرفته می‌شود که به‌طور دوره‌ای چیده می‌شوند و سپس همه‌ی محصولات چیده‌شده با هم جمع می‌شوند؛ و این دیدگاه مکتب احمد است. صاحب کتاب المغنی می‌گوید: «میوه‌هایی که در چند نوبت چیده می‌شوند، تا زمانی که از محصول یک سال باشند با هم جمع می‌شوند، چه همه با هم برسند و چه نرسند. و هنگامی که نخستین محصول فرا می‌رسد، رویش دوم همان گیاهان در طول سال باید به نخستین محصول افزوده شود، مانند درختان خرمایی که در سال دوبار میوه می‌دهند. هر دو محصول با هم جمع می‌شوند.»21

Consequently, monthly earned rent and income will be treated like fruits that are collected periodically and then all the collections are added together, which is the opinion of the school of Ahmad. The author of al Mughni says, "Fruits collected on several pickings are added together as long as they are of the same year's harvest, whether they all ripen together or not, and when the first harvest comes, the second growing of the same plants during the year must be added to the first, like in the case of palm trees that carry fruit twice a year. Both harvests are added together."21

به نظر من زکات باید بر اساس درآمد خالص محاسبه شود؛ یعنی پس از کسر هزینه‌ها و مخارجی مانند دستمزد، نگهداری، مالیات و مانند آن. افزون بر این، بدهی‌هایی که به دیگران تعلق دارد و هزینه‌های شخصی و خانوادگی نیز، به نظر عطاء و دیگران، قابل کسر است. عطاء می‌گوید: «هزینه‌های خود را کسر کن و زکات را بر باقی‌مانده بپرداز.» ابن العربی نیز در شرح سنن ترمذی این نظر را تأیید کرده است.

My opinion is that zakah must be calculated on the basis of net income, after deducting expenses and costs such as wages, maintenance, taxes, etc. Additionally, debts that are due to others and personal and family expenses are deductible, according to the opinion of 'Ata and others. 'Ata says to "Deduct your expenses and pay zakah on the rest." This is also supported by Ibn al 'Arabi in his Sharh al Tirmidhi.

بی‌شک کسانی هستند که تنها منبع درآمدشان اجارهٔ یک خانه، سود یک کارگاه کوچک صنایع دستی یا چیزی مانند آن است. چنین درآمدهایی ممکن است متعلق به یک سالمند بازنشسته، یک بیوه یا فرزندان یتیم باشد. آیا این مالکان و مالکان مشابه، که تنها منبع درآمدشان اجارهٔ خروجی یا محصول دارایی‌های ثابت است، مجاز هستند مقدار معینی را برای هزینهٔ زندگی خود کسر کنند؟ یا زکات باید بر کل درآمد محاسبه شود؟

Undoubtedly, there exist people whose only source of income is the rent from a house, the earnings from a small craftshop, or something similar. Such incomes may belong to an old retired person, a widow, or orphaned children. Are these and similar owners whose only source of income is rent of output derived from fixed assets allowed a certain amount as a deduction for their cost of living. Or must zakah be calculated on the gross income?

بدیهی است که معافیت یک حداقل هزینه زندگی با عدالت اسلام سازگار است، تا زمانی که چنین حداقلی توسط کارشناسانی پرهیزگار تعیین شود.

It is obvious that an exemption of a minimum cost of living is consistent with the justice of Islam, so long as such a minimum is determined by experts who are righteous.

زکات باید تنها بر مازاد محاسبه شود، در صورتی که آن مازاد برابر با نصاب باشد. این نظر بر دو نکته استوار است:

Zakah must be calculated on the residual only if it equals nisab. This opinion is substantiated by two points:

۱. فقها داراییهایی را که مالکان برای برآوردن نیازهای اساسی خود به آن نیاز دارند، مستهلک و، در رابطه با زکات، غیرموجود میدانند. آنان نمونهٔ آب برای فرد تشنه را مثال میزنند. فرد تشنه با وجود آب میتواند با خاک [تیمم] وضو بگیرد، زیرا تا زمانی که آب به دست تشنگی آن شخص مصرف شده باشد، نمیتوان آن را به حساب آورد.

1. Jurists consider assets which are needed by owners to satisfy basic needs as exhausted and, with respect to zakah, non-existing. They give the example of water for thirsty person. A thirsty person can make ablution with soil [tayammum] in spite of the presence of water, because as long as the water is exhausted by the thirst of the person, it cannot be counted.

2. احادیثی که پیش‌تر ذکر شد، خرص‌کنندگان خرما و انگور را مأمور می‌کنند تا کار را بر صاحبان آن آسان کنند. پیامبر ﷺ به آنان فرمود: «یک‌سوم را کم کنید، و اگر یک‌سوم را کم نکردید، یک‌چهارم را کم کنید.» این کسر از کل مقدار مشمول زکات، به‌خاطر آنچه صاحبان میوه برای رفع نیاز خود می‌خورند، در نظر گرفته می‌شود. حتی ممکن است کم کردن یک‌سوم یا یک‌چهارم، به‌منظور رعایت روح این احادیث، از نظر محاسبه آسان‌تر و ساده‌تر باشد.

2. Sayings mentioned earlier ordain estimators of dates and grapes to make it easy on the owners. The Prophet told them to "discount one-third, and if you do not discount one-third, then discount one-fourth," This discount from the total zakatable quantity is a consideration for what they eat to fulfill their needs. It might even be easier and simpler in calculation to discount one-third or one-fourth, in compliance with the spirit of these saying.