قرآن کریم، تعریفِ اموالِ زکات‌پذیر را بیان نکرده و درصدهای لازم در زکات را نیز مشخص نمی‌کند. این وظیفه بر عهدهٔ سنت گذاشته شده است تا با بیان عملی یا با دستورهای مشخص، جزئیات فرمان کلی قرآن را توضیح دهد و اصول نظری قرآن را در زندگی انسان به واقعیتی زنده تبدیل کند. پیامبر ﷺ مأمور به این مسئولیت بود و او بیش از هر کس می‌داند که خداوند در کتاب مقدّسش چه چیزی را مقرّر فرموده است. خداوند می‌فرماید: {و ما این ذکر را بر تو نازل کردیم تا آنچه را برای مردم نازل شده است برای ایشان روشن سازی و شاید که بیندیشند}۱. با این همه باید دانست که قرآن چند نوع دارایی زکات‌پذیر را یاد کرده است، از جمله: (۱) طلا و نقره، در این آیه: {و کسانی که طلا و نقره را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا انفاق نمی‌کنند، ایشان را به عذابی دردناک بشارت ده}۲. (۲)

The Qur'an does not give the definition of zakatable wealth nor does it provide the required percentages in zakah. It is left to Sunnah to give, by example or by directives, details of the general Qur'anic command and to convert the theoretical axioms of the Qur'an into a living reality in human life. The Prophet (p) was assigned this responsibility and he is the one who knows most about what God ordains in His Holy Book. God says, "And we have sent down unto thee the message that thou mayest explain clearly to people what is sent for them and that they may give thought."1 It must be realized, however, that the Qur'an mentions a few kinds of zakatable assets, such as (1) gold and silver, in the verse "and there are those who hoard gold and silver and spend it not in the way of God. Announce unto them a most grevious penalty."2 (2)

ــــ الزروعُ والثمارُ المذكورةُ في قوله تعالى: {كُلُوا مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ}، (۳) أرباحُ التجارةِ وسائرِ المشاريعِ الاقتصاديةِ المشارِ إليها في قوله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ}، و(۴) ما يُستخرَجُ من باطنِ الأرضِ، في قوله تعالى: {وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الْأَرْضِ}.5

crops and fruits that are refered to in "Eat of their fruit in their season, but render the dues that are proper on the day that the harvest is gathered,"3 (3) earnings of trade and other business enterprises, refered to in the verse, "0 ye who believe, give of the good things which ye have earned,"4 and (4) what is drawn from beneath the earth, "And of that which we have produced for you from the earth,"5

به جز این موارد، قرآن کریم زکات را به طور کلی و با واژه «اموال» به صورت جمع ذکر کرده است، مانند این آیه: «از اموالشان صدقه بگیر تا به وسیله آن آنان را پاک و پاکیزه کنی»، و «و در اموالشان حقی معلوم است برای سائل و محروم».7

Except for these items, the Qur'an mentions zakah in general and the word amwal [assets or wealth] in its plural form, such as in the verse, "Out of their wealths take sadaqah so by it you purify and sanctify them,"6 and "In their wealths and properties is the right of the poor, he who asks, and he who is deprived."7

واژهٔ اموال [به معنای ثروت، دارایی، کالا و مایملک] که در قرآن آمده، جمع کلمهٔ مال است. «مال» در ذهن عرب‌ها در زمان نزول قرآن همهٔ چیزهایی را دربر می‌گرفت که مردم دوست دارند به دست آورند و مالک آن شوند، از جمله شتر، گاو، گوسفند، زمین، باغ‌های نخل، طلا و نقره. فرهنگ‌های لغت عربی مانند القاموس و لسان العرب، واژهٔ مال را به «هر چیزی که انسان مالک آن است» تعریف کرده‌اند، با این دانش که بادیه‌نشینان این واژه را بیشتر در مورد دام‌های خود به کار می‌بردند و شهرنشینان آن را در مورد طلا و نقره به کار می‌بردند، با وجود اینکه همهٔ آن‌ها مال هستند. ابن الاثیر می‌گوید معنای اصلی واژهٔ مال به طلا و نقرهٔ دارایی برمی‌گردد و سپس تعمیم یافت تا همهٔ اشیای مادی را دربر گیرد که به دست آمده و مالک آن شده‌اند.

The word amwal [meaning: wealth, property, goods, possessions] that is mentioned in the Qur'an is the plural of the word mal. Ma1 meant in the minds of Arabs at the time of the Qur'anic revelation all things that people like to acquire and own, including, for example, camels, cows, sheep, land, palm orchards, gold, and silver, Arabic dictionaries such as al Qamus and Lisan al Arab9 defined the word mal as all things one owns, knowing that bedouins use the word more in reference to their livestock and urban dwellers us it in reference to gold and silver, despite the fact that all are mal. Ibn al 'Athir says the original meaning of the word mal refers to owned gold and silver, and was then generalized to include all material things that are obtained and owned.

فقها در معنای واژهٔ «مال» در شریعت چند دیدگاه دارند. فقهای حنفی می‌گویند «مال» هر چیزی است که انسان آن را به دست می‌آورد و معمولاً مورد استفاده قرار می‌دهد. بنابراین برای آنکه چیزی مال شمرده شود دو شرط لازم است: امکان به دست آوردن آن، و امکان استفاده از آن به طور عام. در نتیجه، «مال» شامل هر آن چیزی است که مالکیت بر آن ممکن است، از جمله زمین، حیوانات، اثاثیه، ابزار و پول. اما چیزهایی که در واقع به دست آورده نمی‌شوند یا معمولاً مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، اگر امکان به دست آوردن و استفاده از آنها وجود داشته باشد، مال به شمار می‌آیند، مانند اشیای مباحی چون ماهی‌های دریا، پرندگانی که در آسمان پرواز می‌کنند، یا حیوانات وحشی قابل بهره‌برداری در صحرا. چیزهایی که نمی‌توان آنها را به دست آورد، هرچند ممکن است سودمند باشند، مال شمرده نمی‌شوند، مانند نور خورشید و گرما. به همین ترتیب، چیزهایی که معمولاً قابل استفاده نیستند هرچند بتوان آنها را به دست آورد، مانند یک مشت خاک، یک قطره آب، یک زنبور یا یک دانه برنج، مال نیستند. این تعریف مستلزم آن است که «مال» باید چیزی مادی باشد، زیرا چیزهای غیرمادی را نمی‌توان به دست آورد. در نتیجه، منافع و خدمات مانند سکونت در خانه، سوار شدن بر خودرو یا پوشیدن لباس مال نیستند، زیرا قابل تملک نیستند. همچنین حقوقی مانند حق سرپرستی و ولایت نیز مال به شمار نمی‌آیند.

Jurists express several opinions on the meaning of the word mal in Shari'ah. Hanafite jurists say mal is everything that a person acquires and usually uses, so there are two conditions for anything to be mal: The possibility of acquiring it, and the possibility of using it in general. Consequently mal includes all that is owned--land, animals, furniture, equipment, and money. As for things that are not actually acquired or usually used, if there exists a possibility of obtaining and using them, then they are considered mal, such as lawful things like fish in the sea, birds flying in the sky or wild usable animals in the wilderness. Things that cannot be acquired are not considered mal even though they may be useful, such as sunlight and heat. By the same token, things that are usually not usable but can be obtained, such as a handful of soil, a drop of water, one bee, or one grain of rice are not mal. This definition implies that mal must be a material thing, because non-material things cannot be obtained. Consequently, services are not mal, such as inhabiting a house, riding car, or wearing a garment, because these are not acquirable. Similarly, rights , like custodianship and guardianship rights are also not mal.

اگر بپذیریم که همه اموال قابل دسترسی و مملوک، مال به شمار می‌روند، آیا زکات بر هر نوع مال واجب است، هرقدر هم که اندک باشد و هرقدر هم که صاحبش به آن نیازمند باشد؟ خانه‌ای که مالک در آن زندگی می‌کند مال است، و همچنین لباسی که پوشیده می‌شود، کتاب‌هایی که استفاده می‌شوند و ابزار اهل حرفه‌ای که با دست خود کار می‌کنند. آیا بر همه اینها زکات واجب است؟ آیا بادیه‌نشینی که تنها دو شتر ماده یا چند گوسفند دارد که خوراک اساسی‌اش از آنها تأمین می‌شود، مشمول زکات است؟ و چه می‌توان گفت درباره کشاورزی که محصولش آن‌قدر اندک است که به سختی نیازهای غذایی خانواده‌اش را برآورده می‌کند، یا بازرگانی که کالا و وجه نقد دارد، اما در عین حال بدهی‌هایش بیش از دارایی تجاری‌اش است؟ آیا همه اینها مشمول زکات‌اند؟ عدالت در اسلام و آسانی در شریعت اجازه نمی‌دهند که چنین کسانی به آنچه زندگی‌شان را با دشواری و ناراحتی بزرگ همراه می‌کند، مکلف شوند. از این رو ضروری است که شرایط اموال زکات‌پذیر را، چنان‌که در بخش‌های زیر آمده، روشن کنیم.

If we agree that all obtainable and owned materials are mal, is zakah required on all kinds of mal, no matter how little it may be or how much the owner is in need of it? A house inhabited by the owner is a mal, as are clothes worn and books used and tools of professionals who work with their hands. Is zakah required on all these ? Is a bedouin who owns only two she-camels or a few sheep, from which he derives his essential food, zakatable. How about a peasant whose crop is only a small quantity that can barely satisfy the food needs for his household, or a businessman who has inventory and cash funds, but at the same time is overridden by debts that are in excess of his business assets? Are all these zakatable? Justice in Islam and easiness in Shari'ah would not allow such people to be burdened by what brings great difficulty and uneasiness into their lives. Consequently, it is important to define the conditions of zakatable assets as in the following sections:

تمام مال در نهایت به خدا تعلق دارد. اوست که آن را آفریده و اوست که آن را برای امرار معاش انسان عطا می‌کند. قرآن بارها به این حقیقت نهایی اشاره می‌کند؛ یا با نسبت دادن مال به خدا، مانند «و از آنچه خدا به شما روزی داده، به آنان بدهید»{۱۲} و «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از آنچه به شما روزی داده‌ایم، انفاق کنید»{۱۳} و از «کسانی که در بخشش‌هایی که خدا از فضل خود به آنان داده، بخل می‌ورزند» یاد می‌کند{۱۴}. قرآن همچنین انسان‌ها را نسبت به ثروتی که در اختیار دارند، تنها جانشین یا نماینده معرفی می‌کند، مانند این آیه: «و از آنچه شما را در آن جانشین ساخته، انفاق کنید»{۱۵}. خدا، هرچند مالک حقیقی است، بندگانش را با اختیار تصرف در نعمت‌هایی که به آنان عطا کرده، گرامی می‌دارد و آنان را در برابر آنچه در اختیار دارند، مسئول و پاسخگو می‌شمارد. این مانند پدری است که بخشی از دارایی خود را به فرزندش می‌دهد تا او استقلال خود را تجربه کند و با آن آزموده شود. از این رو جای شگفتی نیست که قرآن، ثروت (اموال) را به مردم منسوب می‌کند: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند...»

All mal in the ultimate analysis belongs to God. He is the creator of it, He is the one who gives it for human sustenance. Qur'an repeatedly refers to this final reality, either by attributing mal to God, such as in "And give them out of the wealth of God that He has given,"12 and "0 ye who believe, spend out of the bounty We have provided for you"13 and refers to "those who covetuously withhold of the gifts which God has given them of His grace."l4 Qur'an also refers to humans as only vicegerents or agents with regard to the wealth they own, such as in the verse, "And spend out of the sustenance whereof He has made you vicegerent."15 God, although He is the true owner, honors His servants with the privilage of authority over the bounties He bestows on them, and holds them responsible and accountable for what they control. It is like when a father gives his child some of his property in order to make the child experience his or her independence and test him or her with that. It is no surprise, therefore, that Qur'an mentions wealth (amwal) as attributed to people: "0 ye who believe, let not your riches. .

. ."۱۶ «جز این نیست که اموال و فرزندانتان مایهٔ آزمایش‌اند» ۱۷ «می‌پندارد که مالش او را همیشه جاودان خواهد ساخت» ۱۸ «و از تمام مال و دستاوردهایش برای او سودی نیست» ۱۹ «و در اموالشان حقی است برای سائل و محروم»20

. ."16 "Your riches and your children are only a trial,"17 "thinking that his wealth would make him last forever,"18 "No profit to him from all his wealth and all his gains,"19 "And in their wealth there is a right of the needy, he who asks, and he who is deprived,"20

«از اموال ایشان صدقه بگیر»۲۱ «اموال و فرزندانشان تو را به شگفتی نیندازد»22

"Out of their wealth take sadaqah,"21 "Let not their wealth nor their sons dazzle thee,"22

مالکیت خصوصی نعمتی بزرگ از جانب خداست. این مالکیت یکی از ثمرات آزادی و خود انسانیت است. حیوانات مالک نمی‌شوند؛ انسان‌ها مالک می‌شوند. مالکیت احساس اقتدار و قدرت می‌دهد و میل به تملک را ارضا می‌کند. مالکیت کامل به انسان‌ها امکان می‌دهد که از اموال متعلق به خود بهره‌برداری کنند و همچنین دارایی‌ها را به سمت رشد و افزایش سوق دهند. مردم باید فضل خدا را بشناسند. پرداخت زکات بیانگر سپاس‌گزاری از خداوند و شناخت نعمت اوست.

Private ownership is a great bounty from God. It is one of the fruits of freedom and of humanity itself. Animals do not own; humans do. Ownership gives the feeling of authority and power and satisfies the acquisitive desire. Complete ownership enables people to extract benefits of owned materials, as well as putting assets to growth. The grace from God should be recognized by people. The payment of zakah is an expression of thankfulness to God and recognition of his bounty.

این شرط بر دو دلیل اساسی استوار است. نخست آنکه در قرآن و سنت، دارایی و مال به افراد نسبت داده شده است، و این امر دلالت دارد بر اینکه کسانی که زکات بر آنان واجب می‌شود باید مالک این دارایی‌ها بوده باشند. این شکل کلی از مالکیت مستلزم آن است که مالکیت به صورت انحصاری باشد. دوم آنکه ادای زکات مستلزم آن است که گیرندگان آن، مانند فقرا و مساکین، نسبت به آنچه به ایشان داده می‌شود مالک شوند. اگر پرداخت‌کنندگان زکات حق مالکیت کامل بر آنچه می‌پردازند نداشته باشند، آنان را نمی‌توان مالک ساخت.

This condition is justified by two major points. Firstly, the fact that assets and wealth are attributed to people in Qur'an and Sunnah implies that zakatable individuals must have owned these assets. This general form of ownership requires owning in an exclusive manner. Secondly, the performance of zakah requires that the recipients such as the poor and destitute, should become owners of what is given them. They cannot be made owners if the zakah payers do not have complete right of ownership on what they are paying.

این شرط دلالت دارد بر اینکه داراییهایی که مالک مشخصی ندارند، زکاتپذیر نیستند؛ مانند درآمد دولت که از مالیاتها، زکات و منابع دیگر جمعآوری میشود. اینها زکاتپذیر نیستند، زیرا متعلق به یک شخص نیستند و حق بهرهمندی از آنها به کل جامعه، از جمله فقرا و نیازمندان، تعلق دارد. افزون بر این، دولت نهادی است که زکات را جمعآوری میکند و دلیلی ندارد که از خودش زکات بگیرد. دانشمندان گفتهاند: «بر منابع دولتی مانند فیء [اموالی که بدون جنگ از دشمن گرفته میشود] یا بر سهم دولت از غنیمت [که در نتیجه جنگ مشروع با دشمنان به دست میآید] زکات نیست، زیرا این درآمدها متعلق به همهی مسلمانان است و در منافع آنان هزینه میشود.»۳۶ به طور کلی، هیچ دارایی عمومی زکاتپذیر نیست.

This condition Implies that assets that do not have a specific person as owner should be unzakatable, such as the state's revenue collected from taxes, zakah, and other sources. These are not zakatable because they are not owned by a person and the right to them belongs to the whole society, including the poor and needy. Additionally, the government is the agency that collects zakah and there is no reason that it should collect from itself. Scholars have said, "There should be no zakah on state resources like fai' [taken from enemies without fighting] or on the government's share of ghanimah [gained as a result of lawful war with enemies] because these revenues belong to all Muslims and are spent for their benefits."36 In general, all publicly owned property is not zakatable.

اموالی که به صورت وقف عمومی برای مصارفی چون فقرا، مساجد، یتیمان، مدارس، مجاهدان در راه خدا و مانند اینها قرار داده شده باشد، زکات‌پذیر نیستند. در مقابل، اموال وقف خصوصی که برای بهره‌مندی یک فرد یا گروهی از ذی‌نفعان نگه داشته می‌شوند، مانند وقف به نفع فرزندان، زکات‌پذیرند؛ زیرا حق مالکیت خصوصی بر این اموال به سود فرزندان منتقل می‌شود، هرچند آنان تا مدتی نمی‌توانند خود در آن مال تصرف کنند.۳۷ این وضعیت به اموال دارای مالکیت خصوصی شبیه‌تر است تا به وقف عمومی، زیرا مهم‌ترین عنصر مالکیت خصوصی، انحصار بهره‌برداری از مال است و این ویژگی در وقف خصوصی موجود است. با این حال، برخی فقیهان زکات را بر همه اوقاف، چه عمومی و چه خصوصی، واجب می‌دانند. ابن رشد می‌گوید: «به نظر می‌رسد که واجب کردن زکات بر وقف‌های عمومی که برای بهره‌مندی مستمندان تعیین شده‌اند، بی‌معناست، به دو دلیل: نخست آنکه مالکیت آن‌ها ناقص است، و دوم آنکه این اموال زکات‌پذیر نیستند، بلکه خود زکات‌گیرندۀ‌اند.»38

Property put in public trust for, say, the poor, mosques, orphans, schools, fighters for the sake of God, etc., are not zakatable. On the other hand, property of private trusts that are withheld for the benefit of an individual or a group of beneficiaries, such as children's trusts, are zakatable, since the right of private ownership is transferred on these properties to the benefit of the children, although they cannot, for some time, dispose of the property themselves.37 This is more similar to privately owned things than to public trusts, since the most important element of private ownership is the exclusivity of benefit of the property and this feature exists in private trusts. Some jurists, however, consider zakah obligated on all trusts, public and private. Ibn Rushd says, "it seems that imposing zakah on public trusts designated for the benefit of the indigent is meaningless, for two reasons. One, their ownership is incomplete, and two, they are not zakatable but rather recipients of zakah."38

این شرط، ثروتی را که از راه‌های نامشروع به دست آمده باشد، مانند دزدی، جعل، رشوه، ربا، انحصارطلبی یا فریبکاری، از دایرهٔ زکات‌پذیری بیرون می‌راند. این حکم ممکن است بیشتر اموال حاکمان مستبد، سرمایه‌داران ربوی، دزدان و امثال ایشان را شامل شود. چنین افرادی در حقیقت مالک اموال مسروقه‌ای که در دست دارند نیستند، هرچند آن‌ها را با اموالی که از راه‌های مشروع به دست آورده‌اند درآمیخته باشند. دانشمندان اعلام کرده‌اند که مال حرام زکات‌پذیر نیست، زیرا تمام چنین مالی باید به صاحب واقعی‌اش، اگر شناخته شود، یا به وراث او بازگردانده شود، و اگر نه، به فقرا و نیازمندان داده شود. پرداخت تنها بخش اندکی از این اموال به عنوان زکات کافی نیست. حدیث صحیح خود گویای این مطلب است: «خداوند صدقه را از مال دزدی نمی‌پذیرد.»۳۹40

This condition excludes from zakatability wealth acquired by unlawful means, such as theft, counterfeiting, bribery, interest, monopoly or cheating. This may include the most part of the wealth of autocratic rulers, interest financiers, thieves, etc. Such individuals do not indeed own the stolen properties which are in their hands, although they might have mixed them with property obtained by lawful means. Scholars declare that evil wealth is not zakatable because all such wealth must be returned to its true owner if known, or to his or her heirs, and if not, then to the poor and needy. It is not sufficient that only a small part of such assets is given out as zakah.39 The authentic saying speaks for itself: "God does not accept sadaqah from stolen property."40

فقها برای غیرقابل زکات بودن چنین اموالی به این دلیل استناد می‌کنند که این اموال متعلق به کسانی نیست که کنترل واقعی آن‌ها را در دست دارند. بنابراین، کسی که آن را در اختیار دارد حق پرداخت زکات یا هیچ‌گونه تصرف دیگری در آن را ندارد، جز آنکه آن را به مالک مشروع بازگرداند.۴۱ به همین ترتیب، کسی که از راه‌های نامشروع به دارایی دست یافته، در شریعت ثروتمند شمرده نمی‌شود، هرچند که کنترل ثروت هنگفتی را در اختیار داشته باشد. برخی از فقهای حنفی، از جمله السرخسی، تا آنجا پیش رفته‌اند که پرداخت صدقه به زورگویان را جایز دانسته‌اند، بر این اساس که آن‌ها در واقع فقیرند، هرچند که ثروت تمام کشور را به‌ناحق در اختیار دارند.۴۲ چنین دیدگاه‌های جسورانه‌ای به نظر ما بدان معناست که مال به‌ناحق به‌دست‌آمده را نمی‌توان مالکیت کرد یا به وارثان یا هر گیرنده دیگری منتقل ساخت.۴۳ از سوی دیگر، دادن صدقه به خودِ چنین ستمگرانی پذیرفتنی نیست، زیرا هرچند از نظر قانونی فقیرند، اما از دارایی‌های خود برای ستم بر مردم و دیگر اهداف شوم استفاده می‌کنند. قاعده این است که حتی به فرد فقیری هم نباید زکات داده شود، اگر دانسته شود که او این درآمد را در نافرمانی خدا به کار می‌برد.44

Jurists justify the unzakatable of such wealth by the fact that it is not owned by those who have actual control. Therefore, the latter has no authority to pay zakah or to make any other disposal except rendering it to the lawful owner.41 Thus a person whose methods of gain are unlawful is not considered rich in Shari'ah even though ha might control huge wealth. Some Hanafite jurists, including al Sarakhsi, go to the extent of permitting giving charity to dictators on the grounds that they are in fact poor, although they unlawfully dispose of the riches of the whole country.42 Such bold opinions mean to us that unlawfully acquired wealth cannot be owned or transferred to heirs or any other recipient.43 On the other hand, giving charity, per se, to such oppressors is not acceptable because, although they are legally poor, they use their holdings to oppress people and for other evil purposes. The rule is that even a poor person should not be given zakah if it is known that he uses such income for disobedience of God.44

یکی دیگر از پیامدهای این شرط به زکات قرض‌ها مربوط می‌شود. چه کسی باید این زکات را بپردازد: طلبکار، بدهکار، یا هر دو؟ هیچ یک از فقیهان نمی‌گوید که هر دو باید بپردازند.

Another implication, of this condition relates to zakah on debts. Who should pay such zakah, the creditor, the debtor, or both? None of the jurists would say both.

عکرمه و عطاء چنین نظری دارند که هیچ‌یک از دو طرف زکات‌پذیر نیستند؛ به این دلیل که بدهکار مالک آن نیست و طلبکار نیز کنترلی بر آن ندارد.۴۵ ابن حزم از عایشه، ام‌المؤمنین، روایت می‌کند: «بر قرض‌ها زکات نیست.» یعنی هیچ‌یک از دو طرف زکات‌پذیر نیستند. ابن حزم و هم‌مسلکانش از مکتب ظاهری بر این نظر استدلال می‌کنند که حق مالکیت هم بدهکار و هم طلبکار ناقص است. بدهکار مالک مالی که قرض گرفته نیست، هرچند از آن بهره می‌برد، و طلبکار نیز بر دین کنترلی ندارد و از آن سودی نمی‌برد. صاحب کتاب الاموال، نظر نخعی را چنین نقل می‌کند که «قرض‌هایی که بدون دلیلِ موجه به تأخیر افتاده‌اند، بر عهدهٔ بدهکار زکات‌پذیرند.»۴۶ این نظر با شرط کامل بودن مالکیت که تقریباً همهٔ فقها بر آن اتفاق دارند، در تعارض است.

'Ikramh and 'Ata are reported to be of the opinion that both are not zakatable, on the basis that the debtor does not own it while the creditor does not have control of it.45 Ibn Hazm reports from 'Aishah, the Mother of the Faithful, "There should be no zakah on debts," This means that both parties are not zakatable. Ibn Hazm and his Zahiri colleagues support this opinion on the grounds that the right of ownership of each of the debtor and the creditor is incomplete. The debtor does not own borrowed property although he makes use of it, while the creditor does not have control over the debt and does not extract benefit from it. The author of al Amwal attributes to al Nakha'i that "unreasonably delayed debts are zakatable by debtors."46 This opinion is a violation of the condition of completeness of ownership which is almost unanimous among all jurists.

بیشتر فقیهان از زمان صحابه میان دو نوع بدهی تمایز قائل‌اند. یکی بدهی‌ای است که طلبکاران امید دارند آن را پس بگیرند، یعنی بدهی‌هایی که بر عهدهٔ کسانی است که توان پرداخت دارند. زکات بر این نوع بدهی‌ها هر سال واجب است، همانند اموالی که در اختیار صاحبش است. ابوعُبید این نظر را از صحابه، یعنی عمر، عثمان، ابن‌عمر و جابر، و از تابعین، یعنی جابر بن زید، مجاهد، ابراهیم و میمون بن مهران، نقل می‌کند.۴۷ دوم، بدهی‌های مشکوک یا مرده، یعنی بدهی‌هایی که بر عهدهٔ کسانی است که توان پرداخت ندارند یا بدهکار آن را انکار می‌کند. دربارهٔ زکات این بدهی‌ها سه دیدگاه وجود دارد: (الف) طلبکار، هنگام بازپس‌گرفتن بدهی، باید زکات همهٔ سال‌های گذشته را بپردازد. این نظر صحابی، علی و ابن‌عباس است. (ب) طلبکار، هنگام دریافت بدهی، فقط زکات سال آخر را باید بپردازد. این دیدگاه حسن [بصری] و عمر بن عبدالعزیز است. همچنین این نظر مالک دربارهٔ همهٔ بدهی‌هاست.۴۸ (ج) طلبکار هیچ زکاتی بر عهده ندارد و بدهی پس‌گرفته‌شده، سال تازه‌ای از زکات‌پذیری را آغاز می‌کند. این دیدگاه ابوحنیفه و دو شاگردش است.۴۹ ابوعُبید دیدگاه زیر را برمی‌گزیند: اگر طلبکار امید بازپس‌گرفتن بدهی را داشته باشد، باید آن را همچون بخشی از دارایی‌های جاری زکات دهد، بر اساس نظر عمر، عثمان، جابر و ابن‌عمر. با این حال، ابوعُبید با احتیاط اجازه می‌دهد پرداخت زکات تا زمان دریافت مبلغ بدهی به تأخیر افتد، به شرط آن‌که زکات همهٔ سال‌های پیشین به‌طور قطعی پرداخت شده باشد. اما دربارهٔ بدهی‌های مشکوک و مرده، ابوعُبید نظر علی و ابن‌عباس را برمی‌گزیند، یعنی پرداخت زکات همهٔ سال‌های گذشته توسط طلبکار هنگام دریافت مبلغ بدهی. او استدلال می‌کند که چون مشکوک بودن بدهی حق مالکیت بر آن را باطل نمی‌کند، پس حق خداوند نیز باید باقی بماند. ۵۰. من در مورد حالت اول با ابوعُبَید موافقم، اما در مورد قرض‌های مشکوک و قرض‌های مرده با او اختلاف نظر دارم، زیرا حق مالکیت بر چنین قرض‌هایی کامل نیست، چرا که طلبکار امیدی به استفاده از آن و تصرف در قرض ندارد.۵۱. این نیز استدلال ابوحنیفه و دو شاگردش است.

در این زمان اغلب این پرسش مطرح می‌شود که آیا پس‌اندازهای بازنشستگی و کمک‌هزینه‌هایی که توسط دولت‌ها، کارفرمایان یا هر نهاد مستقل دیگری نگه‌داشته می‌شوند و کارمند را بدون دسترسی مستقیم به آن‌ها نمی‌گذارند، مگر هنگام بازنشستگی یا پایان یافتن کار، مشمول زکات هستند یا خیر. زکات‌پذیری چنین وجوهی به این بستگی دارد که آیا می‌توان آن‌ها را کاملاً متعلق به کارمندان دانست. آیا کارمندان می‌توانند هر گونه که بخواهند درباره آن‌ها تصرف کنند یا نه؟

A common question arises at this time about the retirement savings and grants that are retained by governments, employers, or any independent agency without giving the employee direct access to the fund, except upon retirement or termination of employment. The zakatability of such funds is determined by whether they can be defined as completely owned by the employees. Can they dispose of them at will or not?

آیا این وجوه حق کارمندان است یا صرفاً کمک‌هزینه‌هایی که مقدار و شرایط استحقاقشان در زمان بازنشستگی تعیین می‌شود؟ اگر صرفاً کمک‌هزینه یا هدیه باشند، تنها در زمان دریافت به کارمند تعلق می‌گیرند. اما اگر جزئی از آنچه کارمند به آن دسترسی دارد و می‌تواند هر طور بخواهد در آن تصرف کند باشد، باید مانند قروضی به حساب آیند که بدهکارانشان توانایی و آمادگی پرداخت دارند؛ یعنی هر سال، هنگامی که به نصاب زکات‌پذیری برسند، زکات به آن‌ها تعلق می‌گیرد، چنان‌که بعداً بحث خواهد شد.53

Are these funds the right of the employees or mere grants whose amounts and eligibility requirements will be determined at the time of retirement? If they are purely grants or gifts, they accrue only to the employee at the time of receipt. But if they are part of what the employee has access to and may dispose of at will, then they should be treated like debts whose debtors are capable and ready to pay, i.e. they are zakatable every year, once they reach the minimum for zakatability, as will be discussed later.53

شرط دوم برای زکات‌پذیری این است که مال یا واقعاً رشد کند یا توانایی رشد داشته باشد. رشد یعنی چیزی که برای صاحبش سود و منفعت فراهم می‌کند. یا خود دارایی باید حاصل رشد باشد، یعنی مازاد یا چیزی باشد که تازه به دست آمده است. فقهای مسلمان این مطلب را به شکلی روشن و مشخص تثبیت کرده‌اند. از نظر لغوی، «نماء» هر مازادی است. در شریعت، نماء دو معنا دارد: رشد واقعی و رشد بالقوه. رشد واقعی افزایشی است که به دلیل زاد و ولد یا به دلیل تجارت حاصل می‌شود. رشد بالقوه آن است که دارایی در صورت استفاده درست برای آن منظور، توانایی افزایش داشته باشد. این مطلب مستلزم در دسترس بودن دارایی برای استفاده بالقوه است.54

The second condition for zakatability is that wealth must either be actually growing or have the potential for growth. Growth means something that provides the owner with profit and benefit. Or the asset itself should be the result of growth, being surplus or a newly accrued item. "This has been established by Muslim jurists in a clear and specific manner. Linguistically, "growth" is any surplus. In Shari'ah, growth has two meanings, actual and potential growth. Actual growth is the increase by Genetic or business reasons. Potential growth is when the asset can increase if it is used properly for that purpose. This implies the availability of the asset for potential use.54

ابن الهمام می‌نویسد: «زکات برای کمک به فقرا و تسکین ایشان تشریع شده است، بی‌آنکه ثروتمندان را تهیدست کند؛ بدین‌سان که ثروتمندان از مازاد داراییِ خود می‌پردازند و از فراوانی ایشان اندکی گرفته می‌شود. تحمیل زکات بر ثروتی که بنا به تعریف رشد نمی‌کند، این هدف را وارونه می‌سازد، زیرا زکات سال به سال، افزون بر هزینه‌های زندگی، پرداخت می‌شود.»55 این شرطِ رشد، سخن پیامبر خدا ﷺ را به کار می‌بندد که فرمود: «مال هرگز با صدقه کاسته نمی‌شود.»56 زیرا پرداخت بخش کوچکی از ثروتِ رو به رشد به عنوان زکات، ثروت را کاهش نمی‌دهد. با این همه، آنچه اهمیت دارد، ظرفیت رشدِ داراییِ‌هاست، نه رشد واقعی آن‌ها؛ زیرا رشد واقعی به سختی قابل اندازه‌گیری است و در روش‌های سنجش تفاوت می‌کند.

Ibn al Humam writes, "zakah is legislated to help and relieve the poor without impoverishing the rich, by having the rich pay from their surplus, taking a little from the plenty. Imposing zakah on wealth that does not, be definition, grow, reverses this purpose, since zakah is paid year after year, in addition to living expenses."55 This condition of growth applies the saying of the Messenger of God (p) "Wealth never decreases as a result of sadaqah,"56 since the payment of a small fraction as zakah out of growing wealth does not make the wealth decline. What is important, however, is the growth potential of the assets and not actual growth, because actual growth can hardly be measured and is subject to differences in measurement.

به گفته‌ی صاحب «المغنی»، در «البدائع» آمده است که «خود نام‌گذاری زکات — به معنای رشد یا افزایش — جز در داراییِ رشدپذیر محقق نمی‌شود. با این حال، لازم نیست که مال واقعاً رشد کرده باشد، بلکه توانایی رشد از راه تجارت، پرورش چهارپایان یا کاشت بذر کافی است، زیرا رشد از طریق زایش، سود و تکثیر با آن وسایل محقق می‌شود. امکان به‌کارگیری این وسایل به‌تنهایی کافی است. این مانند مسافرت است که به مسافر اجازه می‌دهد نماز را شکسته بخواند، حتی اگر بدون سختی بتواند کامل بخواند».[57] از سوی دیگر، خود دارایی ممکن است نتیجه‌ی رشد باشد، چنان‌که در محصولات کشاورزی و میوه‌ها چنین است. در این صورت، زکات تنها پس از تحقق رشد واجب می‌شود.

According to the author of al Mughni, it is mentioned in al Bada'i' that "the very naming of zakah--as growth or increase--is not realized except in growing assets. It is not necessary, however, for wealth to actually grow, but the ability to grow through business, animal breeding, or seed planting, is sufficient, since growth by reproduction, profit, and multiplicity is realized by those means. The possibility of using the means is alone sufficient. This is similar to traveling, which allows the traveler to reduce prayer even if he can pray without hardship."57 On the other hand, the asset itself may be a result of growth, as in crops and fruits. In this case, zakah is only obligated after growth has happened.

این حکم از سنّت گفتاری و عملی پیامبر (ص) گرفته شده است که جانشینان و صحابه‌ی ایشان نیز آن را در عمل استوار نگه داشتند. پیامبر ﷺ

This condition is derived from the spoken and practiced tradition of the Prophet (p), which was sustained in application by his successors and Companions. The Prophet (p)

زکات بر داراییهایی که برای استفادهٔ شخصی به دست آمدهاند واجب نمیکند، چنانکه در سخن صحیح آمده است: «مسلمان به خاطر اسب یا غلام خود زکات ندارد.»[58] النووی میگوید: «این حدیث بذر این اصل را میکارد که داراییهایی که برای استفادهٔ شخصی به دست آمدهاند مشمول زکات نیستند.» پیامبر ﷺ زکات را جز بر داراییهای رشدکننده و تولیدی واجب نکرد، که اعراب در زمان او انواع متعددی از آنها داشتند:

does not obligate zakah on assets which are obtained for personal use, as indicated by the correct saying, "A Muslim is not zakatable for his [or her] mare or for his [or her] servant."58 Al Nawawi' says, "This saying plants the seed for the principle that assets obtained for personal use are not zakatable." The Prophet did not impose zakah except on growing and producing assets, of which Arabs at his time had several kinds:

- دام‌ها مانند شتر، گاو و گوسفند؛ پول، طلا یا نقره‌ای که به‌عنوان سرمایه تجاری نقد و به‌عنوان پس‌انداز به کار می‌رود؛ محصولات کشاورزی و میوه‌ها، به‌ویژه خوراکی‌های اصلی مانند گندم، جو، خرما و کشمش. عسل نیز در این دسته قرار می‌گیرد.

- Livestock such as camels, cows, and sheep - money, gold or silver used as cash business assets and as savings - crops and fruits, especially basic foods, such as wheat, barley, date, and raisin. Honey goes with this category.

- گنج‌هایی که پیشینیان در زیر زمین پنهان کرده بودند و معادن و کانی‌هایی که خداوند در درون و بر روی سطح زمین ذخیره کرده است.

- treasures hidden underground by ancients and minerals stored by ancients and minerals stored by God inside and on the surface of the earth.

درباره نحوه توزیع درآمد حاصل از این مالیات‌ها در مورد این دسته آخر، دو دیدگاه وجود دارد. یکی آن است که با آن مانند زکات رفتار شود، و دیگری آن که با آن مانند فیء [اموالی که از دشمنانی گرفته می‌شود که بدون جنگ تسلیم شده‌اند] رفتار شود.

About the dispersement of the proceeds of dues on this last category, there are two opinions. One is that it should be treated like zakah, and the other is that it should be treated like fai [property taken from enemies who surrender without fighting].

اکثر فقیهانی که بر این باورند که احکام شریعت همواره قابل توجیه‌اند، بر این موضوع اتفاق نظر دارند که دلیل مشمول زکات شدنِ دارایی‌های یادشده در بالا، رشد واقعی یا بالقوهٔ آن‌هاست. دام‌ها از راه افزایش وزن، زاد و ولد و تولید شیر به‌طور فیزیکی رشد می‌کنند. دارایی‌های تجاری نیز رشد می‌کنند؛ زیرا برای کسب سود و بازده به کار گرفته می‌شوند. این رشد صرفاً طبیعی نیست، مانند رشد دارایی‌های حیوانی و کشاورزی، بلکه به کنش انسان‌ها پدید می‌آید. از آن‌جا که در اسلام و نیز در همهٔ ادیان و قوانین آسمانی و زمینی، رشدِ تجارت امری مشروع شمرده شده، رشد تجاری در ردیف رشد طبیعی قرار می‌گیرد. پول نیز رشد می‌کند، زیرا وسیلهٔ مبادله و معیار ارزش و جانشین کالاهاست. هنگامی که پول در صنعت و تجارت به کار گرفته شود، درآمد به بار می‌آورد، و این همان چیزی است که در این بخش از رشد مراد است. اگر پول اندوخته شود و از ایفای نقش خود در گردش و تولید بازداشته شود، اندوخته‌کننده مسئول رها کردن آن به حال بیکاری است. با این کار او از زکات معاف نمی‌شود، بلکه زکات به او هشدار می‌دهد که پول خود را در رشد و کسب‌وکار سودمند به کار گیرد، وگرنه آن از میان خواهد رفت. محصولات کشاورزی و میوه‌ها خود نتیجهٔ رشدند، زیرا از فرایند باروری کشاورزی پدید می‌آیند. عسل، گنج‌های کشف‌شده و معادن نیز همانندند.

از آنجا که رشد، چه بالفعل و چه بالقوه، شرط زکات‌پذیری است، وضعیت مالی که صاحبش آن را رشد نمی‌دهد باید چگونه باشد؟

Since growth, actual or potential, is a requirement for zakatability, what should be the status of wealth whose owner does not make it grow?

باید میان دو حالت بیکاری (تعطیلی) ناشی از رشد یک دارایی تمایز قائل شد:

A distinction must be drawn between two cases of idleness from growth of an asset:

بیکاری‌ای که از ماهیت دارایی ناشی می‌شود، مانند بدهی‌های نامیدکننده و اموال غصب‌شده، و بیکاری‌ای که توسط مالک ایجاد می‌شود. در حالت نخست، آن دارایی مشمول زکات نیست، اما هنگامی که مالک دوباره توانایی به رشد رساندن آن را بیابد، مانند گنج گم‌شده/یافت‌شده، آنگاه آن دارایی تنها از همان سال به بعد مشمول زکات است. از سوی دیگر، اگر ناتوانی در سرمایه‌گذاری توسط مالک ایجاد شود، یعنی اگر مالک از سرمایه‌گذاری ثروت خود خودداری کند، از پرداخت سالانه زکات معاف نمی‌شود. فرض بر این است که مسلمانان تمام تلاش خود را برای سرمایه‌گذاری داراییشان به کار می‌برند.

idleness implied by the nature of the asset such as hopeless debts and stolen property, and idleness caused by the owner. In the former case, the asset is not zakatable, but once the owner becomes able again to make it grow, such as lost/found treasure, then the asset is zakatable only from that year on. On the other hand, if the incapability of investment is caused by the owner, i.e. if the owner withholds his wealth from investment, then he is not excused from the yearly payment of zakah. It is assumed that Muslims would do their best to invest their assets.

عدم توانایی در رشد دادن دارایی‌های شخص، عذری برای معاف شدن از زکات نیست۔66

Incapability to make one's assets grow is not an excuse for exemption from zakah.66

ناتوانی در سرمایه‌گذاری نکوهیده است، زیرا نشان‌دهندهٔ کمبود اراده یا امکانات از سوی صاحب مال است. پیامبر ﷺ در برابر این ناتوانی به شدت هشدار داد و کسانی را که چنین بودند سرزنش کرد. او دعا می‌کرد: «پروردگارا، از ناتوانی و تنبلی به تو پناه می‌برم»۶۷. ابوهریره از پیامبر ﷺ روایت می‌کند: «به آنچه به سودت است حریص باش، از خداوند یاری بجوی، و ناتوان و بی‌حرکت مباش»۶۸. و پیامبر ﷺ یک بار به مردی فرمود: «خداوند بی‌گمان ناتوانی را نکوهش می‌کند».69

Inability to invest is rather blameable because it indicates lack of will or means on the part of the owner. Against this kind of incapability, the Prophet (p) strongly warned and he reprimanded those who have it. He used to pray, "My Lord, I seek your protection from incapability and laziness."67 Abu Hurairah narrates from the Prophet, "Be keen to hold to what benefits you, seek the help of God, and do not stay incapable or stand still,"68 and the Prophet once told a man, "God verily reprimands for incapability."69

این شرطِ رشد برای زکات‌پذیری می‌تواند به‌عنوان معیاری برای تعیین انواع ثروتی به کار رود که مشمول زکات‌اند، حتی اگر پیامبر ﷺ آن‌ها را به‌طور مشخص یاد نکرده باشد، به شرط آنکه زیر متون عام قرآن و سنت قرار گیرند. برخی از فقیهان این را نمی‌پذیرند و زکات را به آن اموالی محدود می‌کنند که پیامبر ﷺ یاد کرده است. برای نمونه، ابن حزم در کتاب المحلّی زکات را به هشت نوع ثروت محدود کرده است: شتر، گاو، گوسفند، گندم، جو، خرما، طلا و نقره. از نظر او حتی کشمش زکات‌پذیر نیست و همچنین دامی غیر از شتر، گاو و گوسفند مشمول زکات نمی‌شود.

This condition of growth for zakatability can be used as a criterion for determining kinds of wealth that are subject to zakah, even if they were not specifically mentioned by the Prophet (p), as long as they are covered by the general texts of Qur'an and Sunnah. This is not accepted by some jurists who restrict zakah to those items mentioned by the Prophet (p). Ibn Hazm, for example, restricts zakah in his al Muhalla to eight kinds of wealth: camels, cows, sheep, wheat, barley, date, gold, and silver.70 For him even raisin is not zakatable, nor is livestock other than camels, cows, and sheep.

همین حکم در مورد محصولات کشاورزی، به جز گندم، جو و خرما، و در مورد معادن و پول‌های رایج، به جز طلا و نقره، صادق است. افزون بر این، به گفته او، نباید بر دارایی‌های تجاری زکات تعلق گیرد. فقیهان درباره میزان تعلق زکات به انواع مختلف ثروت اختلاف دارند. برخی بسیار سخت‌گیرانه‌اند و برخی دیگر آسان‌گیرانه. ابوحنیفه از کسانی است که دایره زکات‌پذیری را به بیشتر انواع ثروت گسترش داده است. برای نمونه، او هر آنچه را که از زمین به دست می‌آید، بدون هیچ حد نصابی، مشمول زکات می‌داند؛ اسب‌ها را همراه با دام‌ها مشمول زکات می‌شمارد؛ و بر زیورآلات زکات واجب می‌داند. از سوی دیگر، به نظر او زکات از همه کودکان و افراد دیوانه واجب نیست، و همچنین خراج‌گیری زمین‌هایی را که مسلمانان مالک آن‌اند، یک‌دهم محصول آن نمی‌داند.

The same applies to agricultural crops except wheat, barley, and date, and to minerals and currencies except gold and silver. Moreover, according to him, there should be no zakah on business assets. Jurists differ on the extent to which zakah is obligated as far as the different kinds of wealth are concerned. While some are very restrictive, others are liberal. Abu Hanifah is one of those who extend zakatability to most kinds. For example he considers zakatable all that is produced by the land, without any minimum; he includes horses with livestock in zakatability; he obligates zakah on jewelry. On the other hand, zakah in his view is not required from all minors and insane individuals, nor does he require the tenth on the output of kharaji land owned by Muslims.

نظریهٔ ابن حزم، و کسانی که همراه با او زکات‌پذیری را محدود می‌کنند، مانند شوکانی و صدیق حسن خان، بر دو اصل استوار است: نخست آنکه مال مسلمان محفوظ است و نباید گرفته شود، پس نباید چیزی بر آن بدون دلیل نصّ تحمیل گردد؛ و دوم آنکه زکات یک تکلیف دینی است. بنابراین، برای آنکه کسی چیزی را که خداوند تشریع نفرموده در دین داخل نکند، لازم است که مردم بدون نصّ مکلَّف نشوند. قیاس به‌ویژه در حوزهٔ زکات نباید به کار رود.

۱. احمد در مسند خود از ابوهریره روایت می‌کند که پیامبر ﷺ فرمودند: «صدقه تنها از ثروتمندی گرفته می‌شود»، و در روایتی دیگر: «صدقه‌ای گرفته نمی‌شود مگر از ثروتمندی».۸۰ البخاری این حدیث را در باب وصایا و سفارش‌ها در صحیح خود بدون سند (معلّق) ذکر می‌کند. او این سخن را عنوان بخشی در باب زکات قرار می‌دهد: «بخشی: صدقه‌ای نیست مگر از ثروتمندی؛ و کسی که در حالی صدقه می‌دهد که خود یا خانواده‌اش نیازمندند، یا زیر بار بدهی است، نخست باید بدهی‌های خود را از آنچه می‌خواهد صدقه دهد بپردازد.» الحافظ در شرح عنوان بخاری می‌گوید: «به نظر می‌رسد که البخاری می‌خواهد با بیان این عنوان، حدیث یادشده را توضیح دهد، بدین معنا که یکی از شرایط لازم صدقه آن است که پرداخت‌کننده یا خانواده‌اش نیازمند نباشند.»۸۱ شکی نیست که زکات، همان‌گونه که در قرآن و سنت بیان شده، نوعی صدقه است.

1. Ahmad, in his Musnad reports from Abu Hurairah that the Prophet (p) said, "Sadaqah is only taken out of richness," and in another version, "There should be no sadaqah taken except out of richness."80 Al Bukhari mentions this saying as suspended [waithout chain] in the chapter on advice and wills in his correct collection. He makes it a title of a section in the chapter on zakah, "Section: There is no sadaqah except out of richness; he who gives sadaqah while he or his family are in need or while he is under the burden of debts should first pay his debts out of what he would give as sadaqah." Al Hafiz comments on Bukhari's title, "It seems that al Bukhari wants to explain the above mentioned saying by stating that it is a required condition for sadaqah that the payer or his family must not be in need."81 There is no doubt that zakah is sadaqah as expressed in Qur'an and Sunnah.

۲. خداوند در قرآن می‌فرماید: «از تو می‌پرسند چه چیزی انفاق کنند؟ بگو: آنچه از نیازهایتان زیاد باشد.»۸۲ از ابن‌عباس نقل شده که گفت: «منظور آن چیزی است که از نیاز خانواده‌ات زیاد باشد.»۸۳ ابن‌کثیر می‌گوید: «این تفسیر از ابن‌عمر، مجاهد، عطاء، عِکرمه، سعید بن جبیر، محمد بن کعب، عطاء، حسن، قتاده، قاسم، سالم، عطاء خراسانی، ربیع بن ربیع بن انس و چند تن دیگر نیز نقل شده است. آنان می‌گویند: آنچه بیش از نیاز باشد، همان مازاد است.»۸۴ این یعنی خداوند، که حکمتش منزه است، انفاق را تنها به آنچه بیش از نیازهای اساسی باشد، یعنی نیازهای خود شخص، خانواده‌اش و همه کسانی که موظف به نگهداری‌شان است، واگذار کرده است. نیازهای خود شخص و خانواده‌اش نسبت به نیازهای دیگران در اولویت قرار دارد، و از این رو شریعت از او نمی‌خواهد که نیازهای خود را، که دلش به آن‌ها وابسته است، فدای برآوردن نیازهای دیگران کند. از حسن در تفسیر آیه پیشین نقل شده که گفت: «این برای آن است که مالتان را تباه نکنید تا به گدایی مردم بیفتید.»85

2. In the Qur'an, God says, ''They ask thee what they are to spend. Say, what is beyond your needs."82 Ibn 'Abbas is reported to have said, "This means what is in excess of yours family's need."83 Ibn Kathir says "This is also reported from Ibn 'Umar, Mujahid, 'Ata'" , 'Ikrimah, Sa'id bin Jubair, Muhammad bin Ka'b, 'Ata', al Hasan, Qatadah, al Qasim, Salem, 'Ata' al Khurasani, al Rabi' bin Rabi' bin Anas, and several others. They say, what is beyond the need is what is in excess."84 This means God, His wisdom be glorified, makes subject to spending only what is in excess of basic needs, i.e., the needs of the person, his family, and all those he is required to support. The needs of the person and his family have priority, for himself, over the needs of other people, so Shari'ah does not ask him to sacrifice his own needs to which his heart is attached in order to satisfy other people's needs. Al Hasan is reported to have commented on the preceding verse, "That is so as not to extinguish your wealth so you go begging people."85

این که نصاب باید از قرض خالی باشد، در واقع مفهومی است که از شرط نخست برمی‌آید، یعنی

That nisab should be free of debt is in fact an implication of the first condition, i.e.

کامل بودن مالکیت، و اینکه مازاد بر نیازهای اساسی در اختیار باشد. اگر صاحب مال بدهی‌هایی داشته باشد که از نصاب بیشتر است، یا بدهی‌هایش دارایی خالص او را به کمتر از نصاب برساند، زکات بر او واجب نیست. فقها درباره بدهی‌ها، به‌ویژه بدهی‌هایی که به دارایی‌های آشکار [داراییهایی که برای مأموران جمع‌آوری زکات قابل شناسایی‌اند] مربوط می‌شوند، اختلاف نظر دارند. دلیل این تفاوت دیدگاه آن است که آنان درباره طبقه‌بندی زکات اتفاق‌نظر ندارند؛ این‌که آیا زکات عبادت است یا حقّی مالی برای فقرا، چنان‌که ابن رشد آن را یادآور شده است. کسانی که زکات را حقّ فقرا می‌دانند، معتقدند کسی که بدهی‌اش به گونه‌ای است که دارایی‌های جاری‌اش را به کمتر از نصاب می‌رساند، مشمول زکات نیست، زیرا حقّ طلبکاران از نظر زمانی بر حقّ فقرا مقدم است؛ چراکه طلبکاران در واقع مالکان واقعی آن دارایی‌اند. کسانی که زکات را نوعی عبادت می‌دانند، می‌گویند چنین شخصی مشمول زکات است، زیرا شرط زکات‌پذیری وجود دارایی بالاتر از نصاب است و از بدهی‌ها سخنی به میان نیامده است. آنان می‌افزایند که در این حالت میان دو حقّ تعارض وجود دارد: حقّ خداوند و حقّ یک فرد یعنی طلبکار، و حقّ خداوند مقدم است.۸۶ ابن رشد می‌گوید: «آنچه با شریعت سازگارتر به نظر می‌رسد، معاف دانستن بدهکار از زکات است.»۸۷ البته باید افزود که آنچه ابن رشد برگزیده، همان چیزی است که از متون شریعت، روح آن و اصول کلی‌اش درباره همه انواع دارایی‌ها استنباط می‌شود. این موضوع را می‌توان در موارد زیر نشان داد:

completeness of ownership, and of the excess above essential needs. If the owner is burdened by debts that exceed nisab or that reduce the assets net worth to below nisab, zakah is not obligated. Jurists have varying opinions on debts, especially those debts that are related to apparent assets [ assets that can be detected by zakah collectors]. The reason for this variety of opinion is that they do not agree on the classification of zakah as mentioned by Ibn Rushd as a worship or a financial right due to the poor. Those who see zakah as a right to the poor consider that the person who is burdened by debts in a manner that reduces his current assets to below nisab is not zakatable, since the right of the creditors preceds timewise the right of the poor, because the creditors are the true owners of that asset. Those who see zakah as a form of worship say that such a person is zakatable, because the condition for zakatability is the presence of assets above nisab; no mention of debts is made. They add that there is in this case a conflict between two rights, the right of God and the right of a person, the creditor, and the right of God has priority.86 Ibn Rushd remarks, ''What seems to be more consistent with Shari'ah is waiving zakah on the debtor."87 It should be added, however, that what is selected by Ibn Rusad is what can be derived from texts of Shari'ah, its spirit, and its major principles concerning all kinds of assets. This can be shown in the following:

برای اینکه بدهی‌ها زکات را به‌طور کامل ساقط کنند، مقدار بدهی باید آن‌قدر زیاد باشد که تمام دارایی‌های موجود را بپوشاند، یا دست‌کم آن‌ها را به کمتر از نصاب برساند. برای نمونه، اگر مقدار بدهی ده دینار باشد و شخص مشمول زکات سی دینار داشته باشد، آنچه پس از کسر بدهی باقی می‌ماند هنوز به اندازه نصاب است و زکات به آن تعلق می‌گیرد. اما اگر مقدار بدهی بیش از ده دینار باشد، این شخص مشمول زکات نیست.101

For debts to waive zakah completely, the amount of the debt should be large enough to cover all present assets, or at least bring them down to below nisab. For example, if the amount of debt is ten dinars and the taxable person has thirty dinars, then what is left after the debt is still nisab, which is zakatable. But if the amount of debt is more than ten dinars, then this person is not zakatable.101

برای بدهی‌های مؤجل یا حال که در مدت کوتاه یا بلند سررسید می‌شوند، به نظر می‌رسد که این موضوع از نظر تأثیر آن بر زکات تفاوتی ایجاد نمی‌کند. دیدگاه برگزیده این است که همه بدهی‌ها، چه حال و چه مؤجل، از دارایی مشمول زکات کسر می‌شوند. با این حال، برخی از علما بر این باورند که بدهی‌های مؤجل قابل کسر نیستند.۱۰۲ یکی از بدهی‌های مؤجل رایج می‌تواند بخشی از مهریه زن باشد که تا زمان مرگ یا طلاق به تعویق افتاده است. برخی از علما استدلال می‌کنند که این مهریه مؤجل قابل کسر نیست، در حالی که برخی دیگر آن را مانند سایر بدهی‌ها قابل کسر می‌دانند.۱۰۳ تمامی پولی که برای همسر سابق یا برای فرزندانی که در حضانت مادرشان هستند پرداخت می‌شود، بدهی‌های قابل کسر محسوب می‌شوند. همچنین بحثی درباره بدهی‌هایی وجود دارد که مربوط به حق انسان‌ها است. النووی، از فقیهان شافعی، می‌گوید اگر بدهی‌ها قابل کسر باشند، این حکم شامل همه بدهی‌ها می‌شود، چه حق خداوند باشد و چه حق یک فرد.105

For deferred or immediate debts that are due in either a long or short period it seems that this makes no difference in its effect on zakah. The selected view is that all debts, immediate and deferred are deductible from zakatable asset. Some scholars, however, hold to the view that deferred debts are not deductible.102 One of the common deferred debts could be part of the wife's mahr [dowry given by the husband] that is deferred until death or divorce. Some scholars argue that this deferred mahr is not deductible, while others consider it deductible like other debts.103 All money for an ex-wife or for children in the custody of their mother are deductible debts. There is a discussion also about debts that belong to human beings. A1 Nawawi, a Shafi'ite, says if debts are deductible, then, this applies to all debts, whether they are God's or a person's.105

حنفیان می‌گویند تنها بدهی‌هایی که به مردم دارد از دارایی‌اش کسر می‌شود؛ زیرا مردم خواهان پرداخت‌اند و نظام قضایی از آنان حمایت می‌کند. بدهی‌هایی که به خدا تعلق دارد، مانند نذرها و کفاره‌ها [جبران‌هایی برای ترک برخی تکالیف دینی، مانند روزه]، کسر نمی‌شوند. با این حال باید توجه داشت که زکات عقب‌افتاده همانند بدهی‌های دیگر به مردم به شمار می‌آید و کسر می‌شود؛ زیرا دولت مجاز است آن را به نمایندگی از طرف دریافت‌کنندگان جمع‌آوری کند.106

برای اینکه زکات دوباره بر داراییها تعلق گیرد، باید دوازده ماه قمری کامل از آغاز مالکیت، یا از زمان سررسید زکات قبلی، سپری شده باشد. این شرط تنها به دامها، پول و داراییهای تجاری مربوط است. این شرط بر محصولات کشاورزی، میوهها، عسل، معادن استخراجشده، گنج یافتهشده و مانند آنها اعمال نمیشود، زیرا در این موارد شرط یک سال وجود ندارد، به این دلیل که زکات این اموال نوعی زکات بر درآمد است.

Twelve full lunar months should pass from the beginning of ownership, or past due date of zakah, for zakah to accrue again on assets. "This condition is restricted to livestock,, money, and business assets. It does not apply to crops, fruits, honey, extracted minerals, found treasure, etc., where there is no condition of one year on the grounds that zakah on those items is a sort of zakah on income.

ابن قدامه نظر خود را درباره جوهره تمایز میان اموال زکات‌پذیر از نظر گذشت یک سال بیان می‌کند: «اموالی که گذشت یک سال در آن‌ها لازم است، آن‌هایی‌اند که برای رشد و افزایش در نظر گرفته شده‌اند، مانند کالاهای تجاری، یا برای ذخیره‌ی ارزش، مانند پول، زیرا ذات آن‌ها این است که برای رشد به کار گرفته شوند؛ از این رو زکات در پایان هر سال از سودها و درآمدهای آن‌ها پرداخت می‌شود. اما محصولات کشاورزی و میوه‌ها خود درآمدند و زکات از خودشان گرفته می‌شود. این اموال پس از تولید، آشکارا دیگر رشد نمی‌کنند. معادن استخراج‌شده همانند گیاهان و میوه‌ها به شمار می‌آیند.»108

Ibn Qudamah expresses his opinion on the essence of distinction between zakatable items as far as the passage of a year is concerned. "Items for which the passage of a year is considered necessary are those designated for growth, such as business assets, or as storage of value, such as money, because it is of the nature of being used for growth, so that zakah would be paid at the end of each year out of their profits and income. As for crops and fruits, they themselves are the income, and zakah is taken out of them. Once they are produced they obviously do not grow. Extracted minerals are considered similar to plants and fruits."108

ابن رشد می‌گوید:۱۰۹ «جمهور فقها بر این باورند که این شرط برای زکات‌پذیری طلا، نقره و چهارپایان لازم است. ثابت شده که خلفای چهارگانه این شرط را به کار می‌بستند و میان صحابه شناخته‌شده بود؛ و این بدان معناست که این همه مردم بر چنین امری توافق نمی‌کردند مگر آنکه بدانند پیامبر ﷺ درباره‌ی آن سخنی فرموده است. از ابن عمر روایت شده که پیامبر ﷺ

Ibn Rushd states,109 "The majority of jurists believes that this condition is required for the zakatability of gold, silver, and livestock. It is confirmed that the four Khulafa' applied this condition, and it is commonly known among the Companions, which means that all these people would not agree on such a mater without knowing that the Prophet had said something about it. It is reported from Ibn 'Umar that the Prophet (p)

«لا زكاة في مال حتى يحول عليه الحول» — این حکم میان فقها در همه سرزمین‌ها اتفاقی است، و در نسل صحابه جز روایتی از ابن عباس و معاویه، اختلافی در آن دیده نمی‌شود. به نظر می‌رسد دلیل آن استثنا، نبودن حدیثی صحیح در این باره باشد.111

said, "There is no zakah on an asset until a year has passed."110 This is agreed upon among jurists in all countries, and there is no dispute about it in the Companions' generation except a report from Ibn 'Abbas and Mu'awiyah. It seems that the reason for that exemption is the lack of an authentic saying.111

ابن مسعود، ابن عباس و معاویه از این دیدگاه پیروی کرده‌اند که زکات بر داراییِ کسب‌شده به‌محض به دست آمدن واجب می‌شود و نیازی به گذشتن یک سال نیست، به شرطی که آن دارایی کسب‌شده به‌تنهایی یا پس از افزوده شدن به آنچه پیش از کسب آن در اختیار داشته، به نصاب برسد.[112] برخی از تابعین نیز همین دیدگاه را دارند.

Ibn Mas'ud, Ibn 'Abbas, and Mu'awiyah are reported to have the view that zakah is due on assets when acquired, without needing the passage of a year, if that earned asset reaches nisab on its own or after being added to what was in possession before its accrual.112 Some of the Followers also take this view.

هیچ اختلافی میان دانشمندان، چه پیشینیان و چه متأخران، وجود ندارد که زکات بر داراییهای سرمایهای مانند دامها، پول و کالاهای تجاری تنها یک بار در سال واجب است. ابن ابی شیبه از الزُّهری روایت میکند: «به ما نرسیده است که هیچیک از حاکمان این امت که در مدینه بودند — ابوبکر، عمر و عثمان — زکات را دو بار جمعآوری کرده باشند. آنان هر سال، چه سال پربار و چه سال کمبار، مأمورانی برای جمعآوری زکات میفرستادند.»

There is no disagreement among scholars, both predecessors and latecomers, that zakah on capital assets such as livestock, money, and business inventory, is required only once a year. Ibn Abi Shaibah reports from al Zuhri, "Nothing reached us from any ruler of this nation who was in Madinah-- Abu Bakr, 'Umar and 'Uthman-- to the effect that they were collecting zakah twice. They sent collectors every year, fertile or barren.

«این کار را به شیوه‌ای جمع‌آوری می‌کنیم که مطابق با سنت رسول خدا ﷺ است.»113

Collecting it this way in accordance with the tradition of the Messenger of God (p)."113

این امر، عدالت شریعت اسلامی را نشان می‌دهد. دوره‌ای بودن زکات به حکام و دولت‌ها واگذار نشده تا هرگونه که بخواهند آن را تحمیل کنند، و نیز به خواسته و بخل افراد وانهاده نشده است.

This shows the justice of Islamic Shari'ah. The periodicality of zakah is not left to rulers and governments to impose at will, or to the desire and miserliness of individuals.

سال به عنوان الگوی تکرار در نظر گرفته می‌شود، زیرا چرخه‌ی همه‌ی فصل‌هاست و به اندازه‌ای طولانی است که رشد و سودآوری در آن حاصل شود۱۱۴۔ ابن القیم درباره‌ی رهنمودی که از پیامبر ﷺ دریافت شده، دربارۀ زکات می‌گوید: «پیامبر ﷺ آن را سالی یک‌بار واجب گردانید۔ زمان تعلق زکات بر محصولات زراعی و میوه‌ها را زمان رسیدن و برداشت قرار داد۔ زکات بیانگر عالی‌ترین عدالت است، زیرا اگر هر ماه یا هر هفته واجب می‌شد، ثروتمندان را به شدت سنگین می‌آمد، و اگر فقط یک‌بار در عمر واجب می‌شد، نیازهای مستمندان را برطرف نمی‌کرد۔ بهترین شیوه آن بود که سالی یک‌بار واجب شود۔»115

The year is considered the pattern of repetition because it is the cycle of all season, and it is long enough for growth and profitability to accure114 Ibn al Qayim says about the guidance received from the Messenger (p) on zakah "He [the Prophet] obligated it once every year. He made the time of accrual of zakah on crops and fruits the time of ripening and harvest. zakah is an expression of the utmost justice, because had it been obligated every month or every week, it would have heavily burdened the rich, but if it were made once in a lifetime, it would not have satisfied the needs of the indigent. The best way was to make it once every year."115

اموال مکتسَبہ یا اشیائے حاصل‌شدہ میں معمولی آمدنی، ماہانہ تنخواہیں و اجرتیں، عطیات، اچانک حاصل ہونے والے منافع، تحفے وغیرہ شامل ہیں۔ ان میں سے بعض حاصل‌شدہ اشیاء، جیسے فصلیں، پھل، شہد، ملنے والے خزانے اور نکالی گئی معدنیات، حاصل ہونے کے بعد اگر نصاب کو پہنچ جائیں تو ان پر زکات واجب ہوتی ہے۔ اس بات میں کوئی اختلاف نہیں۔ البتہ سال کے دوران حاصل ہونے والے سرمائے والے اثاثوں، جیسے نقدی، تجارتی مال اور مویشیوں، کی زکات کے بارے میں اختلاف ہے کہ کیا یہ اسی وقت زکات کے مستحق ہو جاتے ہیں جب کسی کے قبضے میں آئیں؟ اس پر ابن قدامہ کی المغنی میں بیان کی گئی بعض تفصیلات کو پیش کرنا ضروری ہے، جو تین صورتوں میں فرق کرتی ہیں۔

Accrued assets or goods include regular income, periodical salaries and wages, grants, windfall profits, gifts, etc. Some of those accrued goods, such as crops, fruits, honey, found treasures and extracted minerals, are zakatable once acquired if they reach the amount of nisab. That much is not disputed. There is, however, a difference of opinion on the zakatability of capital assets, like money, business inventory, and livestock, that are acquired during the year. Are they zakatable at the time they are possessed? On this we should bring forth some details mentioned by Ibn Qudamah in al Mughni, which distinguish between three cases:

۱. اگر داراییهای بهدستآمده نتیجهٔ سرمایهٔ از پیش در اختیار باشد، مانند سود داراییهای تجاری و زادوولد دامهای از پیش داشتهشده، زکاتپذیرند. در محاسبهٔ زکات، این درآمد باید به داراییهای اصلی افزوده شود. ابن قدامه میگوید: «من از هیچ اختلافی در این باره آگاه نیستم. این درآمد تابع سال اصل سرمایه است و مانند رشد مستمر است، همانگونه که افزایش ارزش کالاهای تجاری چنین است.»116

1. If acquired assets are the result of already owned capital, such as profit on business assets and the offspring of already owned livestock, they are zakatable. This income should be added to the original assets in calculating zakah. Ibn Qudamah says, "I am aware of no dispute on this. It goes by the year of its principal and is like continuous growth, such is the increase in the value of inventory."116

2. حالت دوم این است که دارایی تازه‌ای که به دست می‌آید از همان نوع سرمایه‌ای که شخص از پیش دارد نباشد، مانند کسی که نصاب شتر دارد و گاوهایی به او هدیه داده می‌شود. به گفته اکثر علما، این دارایی تازه به سرمایه‌ای که آن شخص دارد افزوده نمی‌شود، بلکه سال و نصاب جداگانه‌ی خود را آغاز می‌کند. اگر این دارایی تازه کمتر از نصاب باشد، زکات بر آن واجب نیست. با این حال، از ابن مسعود، ابن عباس و معاویه روایتی نقل شده که این‌ها به محض به دست آمدن زکات‌پذیرند.

2. The second case is then the accrued asset as not of the same kind of capital a person already owns, such as a person who owns nisab of camels and is given a gift of cows. According to the majority of scholars, this acquired asset is not added to the capital he or she owns, but rather starts a new year and a new nisab of its own. If it is below nisab, the new asset is not zakatable. There is, however, a report from Ibn Mas'ud, Ibn 'Abbas, and Mu'awiyah that these are zakatable once they are earned.