از آنجا که زکات مالیاتی ویژه است که هدف آن دستیابی به اهداف خاصی در زندگی افراد و همچنین جامعه به‌طور کلی است، روشن است که دسته‌هایی وجود دارند که نباید زکات به آنان داده شود. این دسته‌ها عبارتند از:

Since zakah is a special tax that aims at achieving particular objectives in the lives of individuals as well as society as a whole, it is obvious that there are certain categories to whom zakah must not be given. These categories are:

۱. ثروتمندان۔

1. The rich.

۲. کسانی که توانایی کسب و کار دارند۔

2. Those capable of earning.

۳. کافران و مرتدانی که با اسلام می‌جنگند، و بنا بر نظر اکثر فقها، اهل عهد (اهل ذمه).

3. Disbelievers and apostates who fight against Islam, and, according to the majority of jurists, People of the Pledge.

۴. فرزندان، والدین و همسران پرداخت‌کنندگان زکات.

4. Children, parents, and wives of zakah payers.

۵. فرزندان پیامبر ﷺ

5. Descendents of the Prophet (p) .

این‌ها در بخش‌های بعدی مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

These will be studied in the following sections.

بر اساس این سخن پیامبر ﷺ که «صدقه برای ثروتمند حلال نیست» و فرمان ایشان به معاذ که زکات باید «از ثروتمندانشان گرفته و به نیازمندانشان داده شود»، فقیهان مسلمان بر این باورند که زکات نباید به ثروتمندان داده شود. دادن زکات به ثروتمند، هدف اصلی زکات را نقض می‌کند، که بی‌نیاز ساختن فقیران است. با این حال، در تعریف ثروتمندی‌ای که مانع دریافت زکات می‌شود، فقیهان دیدگاه واحدی ندارند، چنان‌که پیش‌تر هنگام بحث از تعریف فقیر و مسکین نشان داده شد.

Based on the saying of the Prophet (p) "The sadaqah is not lawful to the rich", and his address to Mu'adh that zakah is ". . . to be taken from their rich and rendered to their poor", Muslim jurists unanimously believe zakah must not be given to the rich. Giving the rich zakah violates the very purpose of zakah, which is to enrich the poor. Yet, when it comes to defining richness that prevents receiving zakah, jurists do not have a unified opinion, as was shown earlier when we discussed the definition of the poor ad needy.

در مورد پرداخت زکات به ثروتمندان به عنوان «در راه خدا» یا به کسانی که مقروض هستند نیز اختلاف وجود دارد. حنفی‌ها بر اساس اقوال یادشده این کار را جایز نمی‌دانند. آنان یک استثنا قائل می‌شوند و آن کارگزاران زکات هستند، زیرا آنچه به کارگزاران پرداخت می‌شود صرفاً بهای کار آنان است. سایر فقیهان برجسته معتقدند که سخن معاذ تنها از فقرا یاد می‌کند، زیرا بی‌نیاز کردن این گروه هدف اصلی زکات است. آنان یادآور می‌شوند که اگر زکات تنها به فقرا و نیازمندان داده می‌شد، دیگر هشت‌گانه‌ای که در آیه تقسیم زکات ذکر شده، معنایی نداشت. بر همان استدلالی که حنفی‌ها کارگزاران را مستثنا می‌کنند، آن دانشمندان پرداخت زکات به ثروتمندانی را جایز می‌دانند که مجاهد در راه خدا هستند یا برای میانجی‌گری در اختلافات مقروض شده‌اند.

There is also disagreement about giving zakah to the rich under the title of 'in the way of God' or of those under debt. Hanafites do not allow this on the basis of the above sayings. They make an exception for zakah workers, since what is paid to workers is merely the price of their labour. Other leading jurists contend that the saying from Mu'adh mentions only the poor because enriching this category is the major goal of zakah. They point out that if zakah could only be given to the poor and needy, there would be no meaning to the other six categories mentioned in the zakah distribution verse. By the same argument through which Hanafites exempt workers, those scholars permit paying zakah to the rich if they are fighters in the way of God or under debt for mediating disputes.

حقیقت این است که آیهٔ مربوط به مصرف زکات دو گروه از مستحقان را شامل می‌شود. گروه نخست کسانی‌اند که نیازمندند: فقیران، مسکینان، بردگانی که نیاز به آزادی دارند، افرادی که بدهی شخصی دارند، و در راه‌ماندگان. اینان همه از آن رو زکات می‌گیرند که به کمک و آسایش نیاز دارند. گروه دوم کسانی‌اند که جامعهٔ مسلمانان به آنان نیاز دارد: کارگزاران دستگاه زکات، کسانی که دل‌هایشان به‌دست آورده می‌شود، کسانی که به سبب خدمت عمومی بدهکار شده‌اند، و رزمندگان در راه خدا. این افراد صرف‌نظر از فقر یا ثروتشان زکات داده می‌شوند. پیامبر ﷺ

جنسیت کودک، پسر باشد یا دختر. اگر پدر ثروتمند باشد، کودک ثروتمند شمرده می‌شود.

Whether a child is male or female. If the father is rich, the child is considered rich.

اما اگر فرزند پسر یا دختر بالغ باشد، ثروت پدرش در تعیین توانگری یا تنگدستی فرزند به حساب نمی‌آید.³ زنان نیز بر اساس توانگری شوهرانشان سنجیده می‌شوند. زنِ تنگدستی که شوهرش توانگر است، مستحق زکات نیست.

However, if the son or daughter is adult, the wealth of his or her father is not considered in the determination of the richness or poverty of the child.3 Wives are also considered according to the prosperity of their husbands. A poor woman is not a zakah deservant if her husband is rich.

حنفی‌ها دادن زکات به همسرِ مرد ثروتمند را جایز می‌دانند، اما ابویوسف با این نظر مخالف است.۴ بیشتر حنفی‌ها استدلال می‌کنند که ماهیت تعهد شوهر به نفقه‌دادن به همسرش قراردادی است، در حالی که پدر به سبب پدری مکلف است به فرزند خردسالش نفقه بدهد.۵ برخی از شافعی‌ها با حنفی‌ها همراه‌اند و پرداخت زکات به همسرِ مرد ثروتمند را مجاز می‌دانند. برخی حتی دادن زکات به فرزند مرد ثروتمند را هم روا می‌دانند.۶ اما مالکی‌ها بر این باورند که دادن زکات به هر فقیری که هزینه‌های زندگی و نفقه‌اش بر عهدهٔ فرد ثروتمندی است جایز نیست، مگر آنکه دسترسی به آن فرد ثروتمند که مسئول نفقهٔ فقیر است، به هیچ وجه ممکن نباشد.

Hanafites consider giving the wife of a rich husband from zakah permissible, but Abu Yusuf disagrees.4 Most Hanafites argue that the nature of the husband's obligation to spend on his wife is contractual, while the father is obligated to spend on his young child by virtue of parenthood.5 Some Shafi'ites go along with the Hanafites and allow payment of zakah to the wife of a rich man. Some even allow giving a rich man's child zakah.6 As for Malikites, they believe it is not permissible to give zakah to any poor person whose subsistence ad expenses are the responsibility of a rich person, except if the rich person responsible for the expenses of the poor can not be reached at all.

به نظر من، زکات نباید به هیچ کسی داده شود که هزینه‌های زندگی‌اش بر دوش یک فرد ثروتمند است، مانند همسر یا فرزند خردسال یک مرد ثروتمند. این حکم شامل سایر خویشاوندانی که هزینه‌های زندگی‌شان بر عهده‌ی فرد ثروتمند نیست، نمی‌شود.

In my opinion, zakah must not be given to any person whose living expenses are on the shoulders of a rich person, such as the wife or young child of a rich man. This does not apply to other relatives whose living expenses are not the duty of the rich person.

چندین حدیث پرداخت زکات به ثروتمندان و به مردانی را که هیچ نقص یا معلولیت جسمی یا ذهنی ندارند، منع می‌کند. زکات به افراد قوی داده نمی‌شود، زیرا آنان موظف‌اند کار کنند و درآمد داشته باشند، نه آنکه به صدقه وابسته باشند. اگر فرد توانمندی نتواند شغلی پیدا کند، می‌تواند زکات دریافت کند، زیرا مسئله، وجود فرصت‌های شغلی در بازار برای کسب معاش و همچنین توانایی خود فرد است.9

Several sayings prohibit payment of zakah to the rich and to men who have no physical or mental defects or handicaps. Zakah is not given to the strong because they are required to work and earn, instead of depending on charity. If a capable person can not find job, he may be given zakah, since the issue is the availability of jobs in the market at which he can earn his living, as well as ability of the person.9

حنفی‌ها معتقدند که اگر کسی درآمد دارد و هرچه مالک است کمتر از نصاب است، می‌توان به او زکات داد، با این استدلال که چنین شخصی در واقع فقیر محسوب می‌شود. ابن الهمام یادآور می‌شود که چند تن از عالمان به کسی که درآمد دارد زکات نمی‌دهند، بر طبق این حدیث: «صدقه برای ثروتمند و برای نیرومند سالم از عیب روا نیست» و همچنین بر طبق پاسخ پیامبر ﷺ به دو مرد نیرومند و توانا که از او زکات خواستند.

Hanafites believe zakah may be given to an income earner, if all he owns is less than nisab, on the grounds that such a person is, in fact, poor. Ibn al Humam points out that several scholars do not allow income earners to take zakah, in accordance with the saying, "The sadaqa is not permissible to the rich or to the strong who is safe from defects" and the Prophet's answer to two strong and capable men who asked for zakah:

«بی‌شک تو حقی در آن نداری، اما اگر بخواهی به تو می‌دهم.» جملهٔ پایانی نشان می‌دهد که درخواست زکات جایز نیست، اما دریافت آن بدون درخواست جایز است.10

"Indeed you have no right to it, but if you wish I would give you." The last sentence indicates that asking for zakah is not permissible, while receiving it without asking is allowed.10

ممکن است کسی استدلال کند که پیامبر (ص) به آنان اختیار دریافت زکات را داد، زیرا از وضعیت واقعی ایشان مطمئن نبود، هرچند به نظر می‌رسید که توانایی کسب درآمد دارند. این خلاصه سخن ابوعبید است. او می‌افزاید که توانایی و قدرت کار باید با وجود شغلی مناسب که درآمد کافی داشته باشد همراه باشد. کسی که توان کار دارد اما شغلی نمی‌یابد، می‌تواند زکات دریافت کند، چنان‌که آیه بر آن دلالت دارد: «و در اموال ایشان حقی معلوم است برای سائل و محروم». از ابن عباس روایت شده که «محروم» را به صنعتگری تفسیر کرده که درآمد کافی ندارد.11

One may argue that the Prophet (p) gave them the option of receiving zakah because he was not sure about their true situation, although they looked capable of earning. This is the essence of Abu 'Ubaid's comment. He adds that strength and ability to work must be associated with the availability of suitable job yielding sufficient income. A person who is able to work but does not find a job may be given zakah, as indicated by the verse. "And in their wealth their is the right of he who asks and he who is deprived". Ibn 'Abbas is reported to have explained "he who is deprived" as a craftsman who does not earn sufficiently.11

مسلمانان بالاتفاق بر این باورند که زکات نمی‌تواند به کافرانی پرداخت شود که با مسلمانان می‌جنگند.۱۲ این اجماع بر آیه‌ی «خداوند شما را تنها از دوستی با کسانی باز می‌دارد که به خاطر دینتان با شما می‌جنگند، شما را از خانه‌هایتان بیرون می‌کنند و دیگران را در بیرون راندن شما یاری می‌دهند. کسانی که در این شرایط با ایشان دوستی کنند، همان ستمکارانند»۱۳ استوار است. کمک مالی به چنین دشمنانی به شکلی یا شکلی دیگر علیه مسلمانان به کار گرفته می‌شود. کافرانی که وجود خداوند، اصل نبوت یا ایمان به آخرت را انکار می‌کنند نیز همچنین، و مرتدانی که پس از چشیدن طعم ایمان، به اسلام و جامعه‌ی مسلمانان پشت می‌کنند، به آنان نیز زکات داده نمی‌شود.

Muslims unanimously agree that zakah cannot be paid to unbelievers who fight Muslims.12 This ijma' is based on the verse "God only forbids you, with regard to those who fight you for your faith, drive you out of your homes, and support others in driving you out, from turning to them for friendship and protection. It is such as turn to them in these circumstances that do wrong."13 Financial help to such enemies would be used against Muslims in one way or another. Unbelievers who deny the existence of God, the principle of Prophethood, or faith in the Hereafter likewise cannot be given zakah, and neither can apostates who turn their backs on Islam and the Muslim community after having tasted faith.

اما اهلُ العهد، یعنی اهلِ کتاب و کسانی که مانندِ ایشان هستند، و در داخلِ جامعهٔ مسلمانان زندگی می‌کنند، و به صداقتِ خود نسبت به دولت پایبندند و از قوانینِ آن اطاعت می‌کنند، میانِ علمای مسلمان در مورد پرداختِ زکات و صدقه به ایشان اختلاف است.

As for People of the Pledge, i.e. the people of the Book, and all who like them, live within the Muslim society, pledging their sincerity to the state, and obeying its laws, their are differences among Muslim scholars regarding giving them zakah and charity.

هیچ چیزی مسلمان را از آن باز نمی‌دارد که به اهل پیمان، صدقهٔ داوطلبانه بدهد؛ هم از سر انسان‌دوستی و هم با توجه به تعهد متقابلی که با مسلمانان دارند. غیرمسلمان بودن مانع آن نیست که صدقهٔ مسلمانان به ایشان داده شود، به شرط آنکه علیه آیین اسلام نجنگند؛ زیرا {خداوند شما را از نیکی و عدالت ورزیدن با کسانی که با شما در دین نجنگیده و شما را از خانه‌هایتان بیرون نرانده‌اند، باز نمی‌دارد. زیرا خداوند عادلان را دوست می‌دارد}.۱۴ این آیه به‌ویژه برای آن دسته از مسلمانانی نازل شد که در دادن صدقه به خویشاوندان کافر خود تردید داشتند. ابن عباس می‌گوید: «صحابه خوش نداشتند که به خویشاوندان و نزدیکان کافرِ خود صدقه دهند؛ از این رو پرسیدند و با این آیه اجازه یافتند: {تو مسئول هدایت ایشان نیستی، ای پیامبر؛ خداوند هر که را بخواهد هدایت می‌کند. و هر چه از خوبی انفاق کنید، به سود خود شماست، و جز برای طلب خشنودی خداوند انفاق نمی‌کنید}.»

There is nothing to prevent Muslim from giving People of the Pledge voluntary charity, out of humanitarianism as well as in consideration of their pledged mutual commitment with Muslims. Being non-Muslims does not prevent them from being given charity of Muslims, as long as they are not fighting against the cause of Islam, for "God forbids you not, with regard to those who fight you not for your faith nor drive you out of your homes, from dealing kindly and justly with them. For God loves those who are just."14 This verse was sent particularly for those Muslims who were hesitant to give charity to their unbelieving relatives. Ibn 'Abbas says "They (the Companions) used to dislike giving charity to their kin and relatives who were unbelievers; they asked, and were permitted, to do so by this verse: 'It is not required of thee, O Apostle, to set them on the right path. God sets on the right path whom He pleases: whatever of good ye spend benefits your own souls, and ye shall only do so seeking the face of God.

...و هر چه نیکی انفاق کنید، به شما بازگردانده می‌شود و به شما ستم نخواهد شد.»۱۵،۱۶ به گفته ابن کثیر، این آیه بدین معناست که اگر انفاق‌کننده قصدش خشنودی خداوند باشد، خداوند به او پاداش می‌دهد، چه گیرنده صدقه نیکوکار باشد و چه نباشد، و چه شایسته آن باشد و چه نباشد. انفاق‌کننده به سبب نیتش پاداش می‌گیرد.۱۷ در آیه‌ای دیگر، خداوند از کسانی ستایش می‌کند که «... به دوستی خدا، به مسکین و یتیم و اسیر خوراک می‌دهند.»۱۸ اسیران در جامعه مسلمانان بی‌تردید کافر بودند، چنان‌که حسن بصری و دیگران روایت کرده‌اند.19

Whatever good ye give shall be rendered back to you, and you shall not be dealt with unjustly.'15,16 According to Ibn Kathir, the verse means that if the giver of charity aims to please God, he or she is rewarded by God regardless of whether the recipient of the charity is righteous or not, or deserving or not. The giver is rewarded for his or her intention.17 In another verse, God praises those who "... feed for the love of God the indigent, the orphan, and the captive."18 Captives in Muslim society were obviously disbelievers, as reported by al Hasan and others.19

زکات فطر، کفاره‌ها و دیگر نذرهای مستحب، از نظر پرداخت به اهل ذمّه، همانند صدقه‌ی مستحب هستند. ابوحنیفه، محمد و برخی دیگر از فقها پرداخت این صدقات به اهل ذمّه را جایز می‌دانند، به این دلیل که نصوصی که دربارهٔ این صدقات آمده‌اند عام هستند، مانند این آیات: «اگر صدقات را آشکارا بدهید، این نیکوست؛ و اگر آن‌ها را پنهان کنید و به دست نیازمندان برسانید، برای شما بهتر است. و این کار بخشی از گناهان شما را از میان می‌برد» [البقرة: ٢٧١]، و «برای کفاره، ده مسکین را با میانگین خوراک خانواده‌های خود اطعام کنید» [المائدة: ٨٩].21

Zakah of al fitr, recompenses, and other voluntary pledges, are like voluntary charity as far as giving to the People of the Pledge is concerned. Abu Hanifah, Muhammad, and some other jurists permit paying these charities to People of the Pledge, on the grounds that texts about these charities are general, such as the verses "If ye disclose acts of charity, even so it is well, but if ye conceal them, and make them reach those really in need, that is best for you. It will remove from you some of your stains of evil"20, "For expiation, feed ten indigent persons on an overage scale of the food of your families"21

و«اگر کسی توانایی آن را ندارد، باید شصت مسکین را اطعام کند.»۲۲ این آیات میان مسکینان مؤمن و کافر تفاوتی قائل نمی‌شوند و این خود بیانگر رفتار نیکی است که به‌طور کلی درباره اهل عهد لازم شمرده شده است. آشکار است که این دانشمندان بی‌هیچ تردیدی بخشیدن به مسکینان مسلمان را بهتر می‌دانند، زیرا به کسی یاری می‌رساند که از خداوند فرمان می‌برد. ابوحنیفه این شرط را می‌گذارد که کافر نباید با مسلمانان در جنگ باشد تا زکات فطر به او داده شود.۲۳ سرانجام، ابوعبید و ابن ابی شیبه روایت می‌کنند که برخی از تابعین زکات فطر را به راهبان داده‌اند.24

and "but if any is unable to do so, he should feed sixty indigent ones."22 These verses make no distinction between indigent believers and unbelievers which is an expression of the generally required good treatment of People of the Pledge. Obviously, those scholars believe giving Muslim indigents is undoubtedly better, since it helps a person who obeys God. Abu Hanifah establishes the condition that the disbeliever must not be fighting against Muslims in order to be given zakah of al fitr.23 Lastly, Abu 'Ubaid and Ibn Abi Shaibah report that some Followers gave monks zakah of al fitr.24

اکثر علما بر این باورند که زکات نباید به هیچ غیرمسلمانی داده شود. ابن المنذر ادعا می‌کند که این نظر مورد اتفاق است.۲۵ این دیدگاه بر سخنی استوار است که از معاذ نقل شده است: «خداوند زکات را بر ثروت‌های ایشان واجب کرده است، که از ثروتمندان میان ایشان گرفته شده و به فقیران میان ایشان داده شود». ضمیر «ایشان» به مسلمانان بازمی‌گردد.

The majority of scholars believe zakah must not be given to any non-Muslims. Ibn al Mundhir claims this is unanimous.25 This view is founded on the saying reported from Mu'adh, "God prescribes zakah on their wealth, to be taken from the rich among them and rendered to the poor among them". "The pronoun" them refers to Muslims.

ادعای اجماع مورد اختلاف است. گفته شده که ابن سیرین و الزهری پرداخت زکات به کافران را جایز می‌دانستند۲۶. در کتاب المبسوط سرخسی آمده است که زفر، از شاگردان ابوحنیفه، پرداخت زکات به اهل ذمه را جایز می‌داند. سرخسی می‌افزاید: «این از راه قیاس لازم می‌آید، زیرا هدف زکات، یعنی بی‌نیاز کردن فقیران، با دادن آن به هر فقیری، صرف‌نظر از دینش، محقق می‌شود.» این دیدگاه با حدیث یادشده از معاذ رد می‌شود.27

The claimed ijma is disputed. Ibn Sirin and al Zuhri reportedly allowed paying zakah to unbelievers.26 In al Mabsut al Sarakhsi notes that Zufar, a disciple of Abu Hanifah, allows giving zakah to the People of the Pledge. Al Sarakhsi adds, "This is implied by analogy, since the objective of zakah enriching the poor - is fulfilled by giving any poor persons regardless of their faith." This is refuted by virtue of the above saying from Mu'adh.27

ابن ابی شیبه روایت می‌کند که وقتی از جابر بن زید پرسیده شد صدقه به چه کسانی داده شود، گفت: «به مردمی که در منطقه شما هستند، مسلمانان و اهل عهد»، و ادامه داد: «رسول خدا ﷺ از صدقه و یک‌پنجم به اهل عهد می‌داد.» این پرسش آشکارا درباره زکات است، اما ممکن است به صدقه داوطلبانه هم مربوط باشد، هرچند در زمان پیامبر ﷺ تنها زکات جمع‌آوری و توزیع می‌شد. به هر حال، این سخن تنها مرسل است. ابن ابی شیبه همچنین نظر عمر را نقل می‌کند که آیه «صدقات تنها برای فقرا است...» شامل اهل عهدی می‌شود که بیماری مزمن دارند. ابو یوسف روایت می‌کند که عمر برای پیرمردی یهودی از بیت‌المال دولت مسلمانان مستمری معینی تعیین کرد، با این استدلال که آن پیرمرد تحت شمول آیه مذکور قرار می‌گیرد. نویسنده الروض النضیر این داستان‌ها را نشانه آن می‌داند که عمر دادن زکات به اهل کتاب را جایز می‌دانست. نظیر همین دیدگاه از زیدیه نیز در کتاب المنار از سوی نویسنده آن نقل شده است. نویسنده البحر از زهری و ابن سیرین نقل می‌کند که آنان نیز همین را گفته‌اند، و ابن سیرین می‌افزاید: «این کار به‌خاطر عمومیت واژه» فقرا «در آیه انجام می‌شود.»33

Ibn Abi Shaibah reports that when Jabir bin Zaid was asked to whom sadaqah was to be distributed, he replied, "To people in your area, Muslims and People of the Pledge," and continued "The Messenger of God (p) gave the People of the Pledge from sadaqah and the one-fifth."' The question is obviously about zakah, but it may mean voluntary sadaqah as well although only zakah was collected and distributed at the time of the Prophet (p). At any rate, the saying is only mursal . Ibn Abi Shaibah also reports Umar's comment that the verse "The sadaqat are only for the poor..."29 includes People of the Pledge who are chronically ill.30 Abu Yusuf reports that 'Umar assigned a regular subsidy for an elderly Jewish man from the treasury of the Muslim state, on the grounds that the old man was covered by the above verse.31 The author of al Rawd al Nadir comments that these stories indicate 'Umar believed it was permissible to give zakah to the People of the Book.32 A similar opinion is quoted from Zaidis by the author of al Manar. The author of al Bahr quotes al Zuhri and Ibn Sirin as saying the same; the latter adds "this action is done because of the generality of the term" the poor "in the verse."33

استدلال جمهور عمدتاً به سخن معاذ تکیه دارد که مورد اتفاق و صحیح دانسته شده است. با این حال، این سخن به‌روشنی فقرای غیرمسلمان را کنار نمی‌گذارد، زیرا ممکن است صرفاً به این معنا باشد که زکات باید در همان منطقه جمع‌آوری و توزیع شود.

The argument of the majority depends mainly on the saying from Mu'adh, which is agreed upon as correct. However, this saying does not clearly exclude non-Muslim poor, since it may simply mean zakah should be collected and distributed in the same area.

این قول اغلب برای تأیید سیاست عدم انتقال زکات از یک سرزمین به سرزمین دیگر نقل می‌شود.

This saying is often quoted to support the policy of non-transportation of zakah from one land to another.

از سوی دیگر، استدلال به عمومیت که حنفی‌ها درباره صدقه فطر ارائه کرده‌اند بسیار قوی است. این استدلال را عمر، الزهری، ابن سیرین، عکرمه، جابر بن زید و زفر تأیید کرده‌اند. همچنین با این آیه تقویت می‌شود: {خداوند شما را از نیکی کردن و عدالت ورزیدن نسبت به کسانی که با شما در دین نجنگیده و شما را از دیارتان بیرون نکرده‌اند، بازنمی‌دارد.} ۳۸ پس از مقایسه این دلایل می‌توان نتیجه گرفت که زکات باید نخست به مسلمانان فقیر داده شود، زیرا فقط از ثروتمندان مسلمان گرفته می‌شود. اما هیچ چیزی مانع دادن زکات به فقیران اهل ذمه نیست، به شرط آن‌که این کار به حقوق فقیران مسلمان آسیبی نرساند.

On the other hand, the generality argument forwarded by Hanafites with regard to the sadaqa of al fitr is very strong. It is supported by 'Umar, al Zuhri, Ibn Sirin, 'Ikrimah, Jabir bin Zaid, and Zufar. It is further supported by the verse "God forbids you not, with regard to those who fight you not for your faith nor drive you out of your homes, from dealing kindly and justly with them."38 After comparing these arguments, one may conclude that zakah must first be given to poor Muslims, since it is taken from Muslim rich alone. But there is nothing to forbid giving zakah to the poor people of the Pledge, as long as such action does not harm the privileges of the Muslim poor.

بدیهی است که بحث بالا مربوط به دادن زکات به غیرمسلمانان فقیر به سبب فقرشان است. اما دادن زکات به اهل ذمه به دلایلی غیر از فقر، مانند جلب قلوب آنان و نزدیک کردن ایشان به اسلام، جامعه مسلمانان و دولت اسلامی، موضوع متفاوتی است. من پیش‌تر در همین کتاب استدلال کرده‌ام که دادن به غیرمسلمانان برای جلب قلوب جایز است، و چنین کاری باید به صلاحدید حکومت اسلامی انجام شود، نه افراد.

Obviously, the above discussion refers to giving zakah to poor non-Muslims because of their poverty. As for giving zakah to people of the Pledge for reasons other than poverty, such as reconciling their hearts and bringing them closer to Islam, the Muslim community, and the Islamic state, the matter is different. Earlier in this book, I argue that it is permissible to give non-Muslims for heart reconciliation, such an action must be done at the discretion of the Islamic government, and not of individuals.

عموماً علما زکات دادن به گناهکاران را روا می‌دانند، به شرط آنکه آنان بر دین اسلام پایدار باشند، از باب دلسوزی انسانی و برای جلب دل‌هایشان. زکات از گناهکاران نیز گرفته می‌شود، پس آنان باید در عموم این سخن قرار گیرند که: «... از توانگرانِ ایشان گرفته شود و به تهیدستانِ ایشان بازگردانده شود.»۴۰ تنها استثنا این است که نمی‌توان زکات را به گناهکاران به شکلی داد که به ارتکاب آنچه نکوهیده است یاری رساند، مانند خریدن نوشیدنی‌های الکلی. برخی از مالکیان تا آنجا پیش رفته‌اند که گفته‌اند اگر گمان برود گناهکاران زکاتی را که به آنان داده می‌شود در کارهای ناپسند به کار خواهند برد، نباید آن را به ایشان داد.۴۱ به باور زیدیان، دادن زکات به گناهکاران جایز نیست، مگر آنکه آنان کارکنان دستگاه زکات باشند یا برای جلب دل‌ها.

Scholars generally permit giving zakah to wrongdoers, as long as they maintain the faith of Islam, on humanitarian grounds and to reconcile their hearts. Zakah is collected from wrongdoers so they must be covered in the general terms of the saying " ... to be taken out of the rich among them and rendered to the poor among them."40 The only exception is that wrongdoers may not be given zakah in a form that helps them do what is condemned, such as buying alcoholic beverages. Some Malikites go as far as stating that if there is suspicion that wrongdoers may use zakah paid them for evil purposes, it must not be given to them.41 According to Zaidis, it is not permissible to give zakah to wrongdoers, unless they are workers in the zakah agency, or for the purpose of reconciliation.

به نظر من، ستمکارانی که به مسلمانان آسیبی نمی‌رسانند و با آموزه‌ها و شعائر اسلام به مخالفت برنمی‌خیزند، می‌توانند از زکات بهره‌مند شوند. هیچ شکی نیست که دادن زکات به فقیران پارسا بسیار برتر است. اما در مورد متجاوزانی که آشکارا با ارزش‌های اسلامی مخالفت می‌کنند، نباید به آنان زکات داده شود، زیرا مسلمانان مأمورند نیکی را برپا دارند و از بدی بازدارند، و دادن زکات به چنین کسانی هیچ کمکی به بازداشتن از بدی نمی‌کند. خداوند می‌فرماید: «مردان و زنان مؤمن، یاوران یکدیگرند؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهند و از کار ناپسند بازمی‌دارند.» {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ} [التوبہ: ۷۱]. این امر ایجاب می‌کند که جامعهٔ مسلمانان یاری خود را از کسانی که با ارزش‌های آن مخالفند، دریغ دارد، کسانی که می‌کوشند شعائر آن را نابود کنند و آشکارا با قوانین آن به ستیز برمی‌خیزند. اما خانواده‌های چنین متجاوزانی، اگر نیازمند باشند، باید بر اساس این آیه از زکات بهره‌مند شوند: «هیچ بردارندهٔ بار، بار دیگری را برنمی‌دارد.» {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ} [الأنعام: ۱۶۴]. ابن تیمیه نیز این دیدگاه را تأیید می‌کند و می‌گوید: «باید در جستجوی مردان و زنان پارسا و نیازمندی بود که در مسیر شریعت گام برمی‌دارند. چگونه مسلمانی می‌تواند به کسانی یاری رساند که با ستم یا تجاوز خود، ارزش‌ها و شعائر اسلامی را به چالش می‌کشند؟» وی ادامه می‌دهد: «به کسی که به واجب نماز عمل نمی‌کند، باید پیش از دادن زکات توصیه شود که نماز بگزارد؛ اگر پذیرفت، می‌توان به او زکات داد، و اگر نپذیرفت، نباید به او داده شود.» [مجموع الفتاوى، ابن تیمیه]46

دو نوع فرقه‌های منحرف وجود دارد. نوع اول، فرقه‌هایی هستند که اصول اساسی اسلام را انکار می‌کنند. اینان از حدود این دین خارج‌اند و کافر به شمار می‌آیند. نوع دوم، فرقه‌هایی هستند که در برخی مسائل اساسی با اهل سنت و جماعت اختلاف دارند، بی‌آنکه از مرزهای کلی اسلام فراتر روند.

There are two kinds of deviant sects. The first kind are those sects which deny essential principles of Islam. Those are outside the limits of this religion and are considered disbelievers. The second kind are those sects which differ with mainstream Sunnites on certain basic issues, without exceeding the general boundaries of Islam.

اهلِ سنت، از روحیهٔ بخشنده‌شان نسبت به دیگر فرقه‌ها، تنها فرقه‌هایی را که کافر شمرده می‌شوند از بهره‌مندی از زکات محروم می‌کنند، و دادن زکات به همهٔ مسلمانان را، صرف‌نظر از هرگونه طبقه‌بندی فرقه‌ای، جایز می‌دانند.47 بدیهی است که کسی که از نظر عمل و اعتقاد نیکوکارتر باشد، مقدم است.

Sunnites, out of their forgiving spirit toward other sects, only exclude from the benefits of zakah sects classified as disbelievers, and allow giving zakah to all Muslims regardless of any sectarian classification.47 Obviously, the more righteous in deed and creed is preferred.

در مقابل، سایر فرقه‌ها عموماً در توزیع زکات سختگیرند و آن را تنها در میان پیروان مذهب خود جایز می‌دانند. شیعیان جعفری از امام خود نقل می‌کنند که فرموده است: «صدقه و زکات ندهید مگر به همکیشان خود.» تنها استثنایی که آنان برای این قاعده قائل‌اند، دادن (زکات) برای جلب دل‌ها (تألیف قلوب) است. مغنیه در کتاب فقه الإمام جعفر بیان می‌کند که «زکات تنها باید به افراد درون فرقه داده شود، در حالی که صدقات مستحبی را می‌توان به هر فردی که نیازمند است داد.» بحرانی در الحدائق می‌گوید که مردی نزد محمد باقر آمد و گفت: «خدا رحمت خود را بر شما نازل کند، این پانصد درهم را از من بگیرید و آن را در جایی که شایسته است خرج کنید. این زکات دارایی من است.» باقر پاسخ داد: «تو آن را بگیر و به نیازمندان و یتیمان همسایگانت و برادران مسلمانت بده.» این نشان می‌دهد که باقر هیچ‌گونه تبعیضی را موعظه نمی‌کند و برادری در اسلام را بر همه ملاحظات دیگر مقدم می‌داند.

In contrast, other sects are generally strict about distributing zakah only inside their own sects, Ja'fari Shi'ites quote their Imam as saying, "Do not give sadaqah and zakah but to your peers." The only exception of this rule they make is giving for reconciliation of hearts. In his Fiqh al Imam Ja'far, Mughniyah states that "zakah must only be given to individuals within the sect, while voluntary charities may be given to any person who is in need."48 In al Hada'iq, al Bahrani says a man came to Muhammad al Baqir and said, "May the mercy of God be upon you, take from me these five hundred dirhams and spend it where it belongs. It is the zakah of my wealth." Al Baqir answered, "You take it and give it to your needy and orphaned neighbors and your Muslim brethren."49 This indicates that al Baqir does not preach any discrimination and believes brotherhood in Islam is above all other considerations.

خویشاوندانی که نسبتشان با پرداختکنندهٔ زکات چنان دور است که از نظر شرعی پرداختکننده مسئول تأمین هزینهٔ زندگی آنان نیست، میتوانند از زکات برخوردار شوند؛ چه پرداختکننده خود زکات را به آنان بدهد و چه حکومت. دانشمندان دربارهٔ دادن زکات به خویشاوندان نزدیک، مانند پدر و مادر، برادران و خواهران، و عموها و خالهها و عمهها و داییهای پرداختکنندهٔ زکات اختلاف نظر دارند. زکات را میتوان به خویشاوندان نزدیک پرداختکننده، بر اساس کار در دستگاه جمعآوری زکات یا جهاد در راه خدا، پرداخت کرد، زیرا پرداختکننده مسئول چنین جبرانهایی نیست.

Relatives whose relation to the zakah payer is so distant that the zakah payer is not legally responsible for providing their living expenses, may be given zakah by either the zakah payer or the government. Scholars differ on giving zakah to close relatives, such as parents, brothers, sisters, uncles and aunts of zakah payers. Zakah may be given to close relatives of zakah payers on the basis of working in the zakah agency or fighting in the way of God, because the zakah payer is not responsible for such compensations.

زکات را اگر خویشاوند نزدیک در راه‌مانده باشد نیز می‌توان به او داد۔ جلب قلوب خویشاوندان در اینجا مطرح نیست، زیرا چنین توزیعی تنها از سوی دولت یا سازمان‌های عمومی ممکن است، نه توسط افراد۔

Zakah may also be given if the close relative is a wayfarer. Reconciliation of relatives' hearts is out of question, because such distribution can only be made by the government or public organizations, and not by individuals.

در مورد پرداخت بر اساس نیاز و فقر، باید میان توزیع توسط دولت و توزیع توسط پرداخت‌کنندگان فردی زکات تفاوت قائل شد. اگر دولت زکات را توزیع کند، می‌تواند به خویشاوندان نزدیک پرداخت‌کنندگان زکات، از جمله فرزندان، والدین و همسران آنان، نیز بدهد،۵۲ زیرا پرداخت‌کنندگان با تحویل زکات به دولت، تکلیف خود را انجام داده‌اند.

As for giving on the grounds of need and poverty, one must distinguish between distribution by government and by individual zakah payers. If the government distributes zakah, it may give close relatives of zakah payers, including their children, parents, and wives,52 since payers fulfill their obligation by delivering zakah to the state.

هنگامی که پرداخت‌کنندگان زکات، زکات خود را مستقیماً توزیع می‌کنند، نمی‌توانند آن را به خویشاوندانی بدهند که تأمین نیازهای آنان بر عهدهٔ خودِ پرداخت‌کنندهٔ زکات است، مانند پدر و مادر، همسر و فرزندان.

When payers distribute their zakah directly, they can not give it to relatives for whose provisions the zakah payers are responsible, such as parents, wives and children.

ابن المنذر ادعای اجماع علما را مطرح کرده است که زکات نباید به والدین داده شود، در مواردی که پرداخت‌کننده زکات مکلف به تأمین هزینه‌های زندگی آنان است؛ زیرا با دادن زکات به ایشان، از تکلیف تأمین هزینه‌های زندگی‌شان رها می‌شود. افزون بر این، از پیامبر خدا ﷺ نقل شده که فرمود: «تو و مالت از آنِ پدرت است.» و قرآن خانه‌های والدین و فرزندان را یکی دانسته است: «بر شما گناهی نیست که از خانه‌های خود بخورید.» و عبارت پایانی آیه به خانه‌های فرزندان اشاره دارد، زیرا آشکار است که خوردن در خانه‌ی خود گناهی ندارد. پیامبر ﷺ فرموده است: «بهترین خوراکی که انسان می‌خورد، آن است که از کسب خودش باشد، و کسب فرزندش نیز از کسب خود اوست.» بر همین اساس، حنفی‌ها استدلال می‌کنند که مالکیت اموال میان والدین و فرزندان پیوسته است. بنابراین، پرداخت زکات به والد یا فرزند، همانند دادن آن به خود انسان است. در توزیع زکات، والدین و فرزندان به‌منزله‌ی یک واحد به شمار می‌آیند. روایتی نیز از بخاری و احمد، از معن بن یزید نقل شده که: «پدرم چند دینار به مردی در مسجد داد تا آن را به‌عنوان صدقه توزیع کند. من ندانسته آمدم و آن‌ها را گرفتم. پدرم گفت: به خدا قسم، قصد دادن آن‌ها به تو را نداشتم. نزد رسول خدا ﷺ شکایت بردم، و ایشان فرمودند: ای یزید، پاداش نیتت را داری، و ای معن، آنچه گرفتی از آنِ توست.» شوکانی این حدیث را ناظر به صدقه‌ی مستحب دانسته، نه زکات واجب.58

ابن المنذر ادامه می‌دهد: «علما بالاتفاق بر این باورند که مرد نباید زکات را به همسرش بدهد، زیرا او موظف است همه هزینه‌های زندگی او را تأمین کند».[۶۵] همسر برای شوهر چنان صمیمی است که گویی همان خود اوست. خداوند می‌فرماید: «و از نشانه‌های اوست که ...»

Ibn al Mundhir continues, "Scholars unanimously agree that a man must not give his wife zakah, since he is obliged to provide all her living expenses."65 A wife is so intimate to the husband as to be like himself God says "... and among His signs is this:

...که برای شما همسرانی از میان خودتان آفرید"66. خداوند خانهٔ شوهر را خانهٔ همسر خوانده است، در آیهٔ «و آنان را از خانه‌هایشان بیرون مکنید».67

that He created for you mates from among yourselves"66 God referes to the husband"s house as the wife's house in the verse "and turn them not out of their houses.67

ابوحنیفه و برخی دیگر از فقها این کار را نمی‌پسندند، به این دلیل که رابطهٔ زن با شوهر همانند رابطهٔ شوهر با زن است. اما این قیاس در مورد زکات، به‌ویژه با وجود روایاتی که خلاف آن را نشان می‌دهند، نادرست است. استدلال پشت این قیاس در خصوص نفقه و کمک مالی نامعتبر است، چنان‌که ابوعبید بیان کرده است؛ زیرا هرچند شوهر مسئول تأمین هزینه‌های زندگی همسرش است، زنان ثروتمند موظف نیستند شوهران فقیر خود را نفقه دهند. ابن قدامه یادآور می‌شود که چون زنان مسئول هزینه‌های زندگی شوهرانشان نیستند، می‌توانند زکات خود را به شوهرانشان بدهند؛ با این توجه که منع دادن زکات به همسر تنها به این دلیل است که از سوءاستفادهٔ شوهر از زکات جلوگیری شود، زیرا او علاوه بر زکات، مسئول هزینه‌های زندگی همسرش نیز هست.69

Abu Hanifah and some other jurists do not approve of this, on the grounds that wife to husband is like husband to wife. But this analogy is incorrect when applied to zakah especially since we have reports to the contrary. The reasoning behind this analogy is invalid with regard to financial support, as stated by Abu 'Ubaid, since though the husband is responsible for living expenses of his wife, rich wives are not obliged to support their poor husbands.68 Ibn Qudamah notes that since wives are not responsible for the living expenses of their husbands, they can give their zakah to their husbands, keeping in mind that giving zakah to one's wife is only prohibited to prevent the abuse of zakah by the husband, who is responsible for his wife's living expenses in addition to zakah.69

احمد، و البخاری، و مسلم روایت میکنند از زینب، همسر عبدالله بن مسعود، که: «رسول خدا ﷺ فرمودند: ای زنان، صدقه بدهید، حتی اگر از زیورهایتان باشد.» او ادامه میدهد: «نزد عبدالله برگشتم و گفتم: تو مردی تهیدستی، و رسول خدا ﷺ همین الان به ما دستور دادند که صدقه بدهیم. نزد ایشان برو و بپرس که آیا برای من جایز است که به تو صدقه بدهم؛ وگرنه به کس دیگری خواهم داد.» عبدالله گفت: «تو خودت نزد پیامبر برو.» زینب ادامه میدهد: «رفتم و در خانه رسول خدا ﷺ زنی از انصار را یافتم که پرسشی مانند پرسش من داشت. رسول خدا ﷺ نزد ما چنان بزرگ بود که خوش نداشتیم در بزنیم و ایشان را مزاحم شویم. سپس بلال بیرون آمد و ما به او گفتیم: به رسول خدا ﷺ بگو که دو زن دم در ایستادهاند و میپرسند آیا جایز است صدقهشان را به شوهرانشان بدهند یا آن را برای یتیمانی که در سرپرستیشان هستند خرج کنند.»

Ahmad, al Bukhari, and Muslim report from Zainab, the wife of 'Abd Allah bin Mas'ud, that "The Messenger of God (p) said, "O women, give charity, even out of your jewelry." She continues, "I went back to Abd Allah and said, 'You are an empty-handed person, and the Messenger of God (p) just ordered us to give charity. Go to him and ask him if it is acceptable for me to give you charity; otherwise I will give to someone else' 'Abd Allah said, 'You go to the Prophet'. Zainab continues, "I went, and found at the door of the Messenger of God (p) a woman from the Ansar who had a question like mine. The Messenger of God was so greatly esteemed by us that we did not like to knock at the door and disturb him . Then Bilal came out and we told him 'Tell the Messenger of God (p) there are two women at the door asking whether it is acceptable to give their sadaqah to their husbands or to spend it on orphans under their custody.

مسلمان عالمان دربارهٔ پرداخت زکات به برادران، خواهران، عمو، عمّه، خاله و سایر خویشاوندان اختلاف دارند. کسانی که آن را جایز نمی‌دانند، به دلایل گوناگون چنین می‌کنند. ابو عُبید از ابراهیم بن ابی حفصه روایت می‌کند که گفت: از سعید بن جُبیر پرسیدم آیا می‌توانم زکات را به عمّه‌ام بدهم؟ گفت: «بله، تا زمانی که او در خانوادهٔ تو زندگی نکند.»۷۲ ابو عُبید همچنین از حسن (بصری) روایت می‌کند که گفت: «اشکالی ندارد که انسان زکات را به خویشاوندانش که جزو خانوارش نیستند بدهد.»۷۳ او از عطاء نقل می‌کند که گفت: خویشاوندانی که جزو خانواری که پرداخت‌کنندهٔ زکات نفقهٔ آن را می‌دهد نیستند، در صورت فقیر بودن، نسبت به دیگران در دریافت زکات او اولویت دارند. ابن عبّاس می‌گوید: «تا زمانی که به کسی که نفقه‌اش را می‌دهی زکات ندهی، اشکالی ندارد که به خویشاوندان زکات دهی.» این عالمان، جزو خانوار بودن یا نبودن دریافت‌کننده برای پرداخت‌کنندهٔ زکات را ملاک جواز پرداخت زکات به خویشاوندان می‌دانند.74

Giving zakah to one's brothers, sisters, uncles, aunts, and other relatives is disputed by Muslim scholars. Those who do not allow it do so on different grounds. Abu 'Ubaid reports from Ibrahim bin Abi Hafsah, "I asked Sa'id bin Jubair whether I could give my aunt zakah. He said, 'Yes, as long as she does not live with you as part of your family.'"72 Abu 'Ubaid further reports that al Hasan says. "It is all right for a person to give zakah to his relatives who are not part of his household."73 He reports 'Ata as saying that relatives who are not part of the household supported by the zakah payer have priority in receiving his zakah, if they are poor. Ibn 'Abbas says "as long as you do not give any person whom you support financially, there is no harm in giving relatives zakah". These scholars consider whether or not the recipient is part of the zakah payer's household to be the criterion for permissibility of giving zakah to relatives.74

ابو عبید از عبد الله بن داود نظری متفاوت نقل می‌کند که ملاکش مسئولیت قانونی پرداخت‌کننده زکات در تأمین نیازهای خویشاوندان است. اگر دولت پرداخت‌کننده زکات را به نفقه دادن به خویشاوندی ملزم نکند، زکات می‌تواند به آن خویشاوند داده شود.75

Abu 'Ubaid reports a different view from 'Abd Allah bin Daud, whose criterion is the legal responsibility of the zakah payer to provide for relatives. If the state does not obligate the zakah payer to support a relative, zakah may be given to that relative.75

سومین نظر که رایج‌ترین است، معیار مسئولیت قانونی نفقه‌دادن را که در شریعت مقرر شده به کار می‌برد. زکات نباید به کسی داده شود که هزینه‌های زندگی‌اش بر عهده پرداخت‌کننده است. این نظر بر دو نکته استوار است: نخست آنکه چنین خویشاوندی در واقع به واسطه آنچه پرداخت‌کننده به او می‌دهد (یا باید بدهد) توانگر به شمار می‌رود، و دوم آنکه پرداخت‌کننده با دادن زکات به این خویشاوند، هزینه اضافی نفقه‌دادن به او را از خود دور می‌کند.۷۶ این، دیدگاه مالک، الشافعی، روایتی از احمد، زید بن علی، الهادی، القاسم، الناصر و المؤیّد بالله است، هرچند برخی از این عالمان در تعیین خویشاوندانی که نفقه‌شان بر عهده پرداخت‌کننده است، با یکدیگر اتفاق‌نظر ندارند.

پس از بررسی همه این دیدگاه‌ها، به نظر من آرای‌ای که پرداخت زکات به همه خویشاوندان به جز والدین و فرزندان را جایز می‌داند، مناسب‌ترین است. این نظر ابوعُبَید و اکثریت عالمان از عصر صحابه و تابعین نیز هست.

After surveying all these opinions, I feel that the one which allows giving zakah to all relatives except parents and children is most appropriate. This is also the opinion of Abu 'Ubaid and the majority of scholars since the era of the Companions and Followers.

این دیدگاه مورد تأیید قرار گرفته است از سوی:

This opinion is supported by:

۱. عمومیت متون دربارهٔ فقرا که میان خویشاوندان فقیر و غیرخویشاوندان تفاوتی قائل نمی‌شوند، مانند این آیه: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ ...» و این سخن: «تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ». این متون خویشاوندان را نیز دربرمی‌گیرند، و هر تلاشی برای خارج کردن خویشاوندان از دستهٔ مستحقان زکات، نیازمند متنی مناسب است. این در مورد همسر، پدر و مادر و فرزندان صادق نیست، زیرا همگان بر محروم بودنشان از زکات اتفاق نظر دارند.

1. The generality of texts about the poor, which make no distinction between poor relatives and non-relatives, like "The sadaqat are only for the poor and the needy and the saying ". . to be taken from the rich among them and rendered to the poor among them." These texts include relatives, and any attempt to remove relatives from the categories of zakah deservants requires an appropriate text. This is not the case with the wife, parents, and children, who are unanimously excluded from zakah.

۲. متونی که به کمک به خویشاوندان ترغیب می‌کنند، مانند: «صدقه‌ای که به نیازمند داده می‌شود تنها یک صدقه است، اما آنچه به خویشاوند داده شود دو فضیلت دارد: صدقه است و صلهٔ رحم»،۸۳ «همانا بهترین صدقه آن است که به خویشاوند داده شود، حتی به کسی که کینه‌ای در دل دارد»،۸۴ و سخن ابن مسعود دربارهٔ همسرش که پیش‌تر ذکر شد.

2. Texts that encourage helping one's relatives, such as "The sadaqah given to the needy is merely a sadaqah, but that given to one's relatives has two merits: It is a sadaqah and a kindness to kin,"83 "Indeed, the best sadaqah is that given to a relative, even one who hides hatred,"84 and the saying from Ibn Mas'ud wife mentioned earlier.

این استدلال که پرداخت زکات به این خویشاوندان، به سود خود پرداخت‌کننده است، مطلق نیست. این استدلال در مورد همسر، فرزندان و والدین زکات‌دهنده صادق است، اما نه در مورد دیگر خویشاوندان؛ زیرا نفقه‌ی خویشاوندانی غیر از همسر، فرزندان و والدین، بر عهده‌ی دولت اسلامی است و از محل زکات، فی‌ء و دیگر منابع پرداخت می‌شود. خویشاوندان تنها زمانی مسئول‌اند که دولت به وظیفه‌ی خود عمل نکند. زکات‌دهنده می‌تواند خویشاوندانی غیر از همسر، والدین و فرزندان خود را از زکات شخصی‌اش نفقه دهد.

احمد و مسلم روایت می‌کنند که المطلب بن ربیعه (پسرعموی پیامبر ﷺ)

Ahmad and Muslim report that al Muttalib bin Rabi'ah (first cousin of the Prophet)

رفت با الفضل بن العباس نزد رسول خدا ﷺ. یکی از آن دو گفت: «ای رسول خدا، آمده‌ایم تا از شما بخواهیم ما را بر صدقات مأمور کنید تا مانند دیگران از آن درآمد کسب کنیم و آنچه جمع می‌کنیم، مانند دیگران نزد شما بیاوریم.» پیامبر ﷺ فرمود: «در حقیقت، صدقه نباید بر محمد ﷺ یا خاندان محمد ﷺ حلال باشد؛ صدقه تنها چرک‌هایی است که از مال مردم پاک می‌شود.» در روایتی که در المنتقی آمده، پیامبر ﷺ می‌فرماید: «... بر محمد ﷺ و نه بر خاندان محمد ﷺ حلال نیست.»⁸⁸ ابوداوود و ترمذی از ابورافع روایت می‌کنند که گفت: «رسول خدا ﷺ مردی از بنی مخزوم را بر صدقات مأمور کرد. آن مرد به من گفت: "با من بیا (تا کمکم کنی) و از آن به تو هم سهمی خواهد رسید." گفتم: "تا از رسول خدا ﷺ نپرسم، چنین نخواهم کرد." چون از آن حضرت پرسیدم، فرمود: "آزادشده‌ی یک قوم از خودشان است، و ما خاندانی هستیم که صدقه بر ما حلال نیست."» ابورافع آزادشده‌ی پیامبر ﷺ بود. بخاری از ابوهریره روایت می‌کند که: «حسن بن علی یک خرما از خرماهای صدقه برداشت و آن را در دهان خود گذاشت.»

"went with al Fadl bin al Abbas to the Messenger of God (p). One of them said, 'O Messenger of God, we come to ask you to appoint us on sadaqat, so we can earn from it like other people (who are employed) and bring you what we collect like other people do.' The Prophet said, 'Indeed, the sadaqah must not be taken by Muhammad or the family of Muhammad; it is merely the impurities cleansed from peoples wealth.' "In a version mentioned in al Muntaqa, the Prophet says, ". . . is not lawful to Muhammad, nor to the family of Muhammad."88 Abu Daud and al Tirmidhi report that Abu Rafi' says, "The Messenger of God (p) appointed a man from the clan of bani Makhzum on sadaqah. The man said to me 'Come with me (to help me), and you will get some of it.' I said, 'Not until I ask the Messenger of God (p).' When I asked him, he told me 'The ex-slave of a clan is one of them, and we are a family to whom sadaqah is not lawful'." Abu Rafi' was an ex-slave of the Prophet (p). Al Bukhari reports from Abu Hurairah, "Al Hasan bin 'Ali took one date from the dates of the sadaqah and put it in his mouth.

(وكان حينها طفلاً). قال النبي ﷺ: «يخ، يخ!» ليُخرجه من فمه، ثم قال: «أما تعلم أنا لا نأكل من الصدقة؟» وفي رواية مسلم (كما ذكر الحافظ): «إنا آل محمد لا تحل لنا الصدقة»، وفي رواية معمر: «إن الصدقة لا تحل لآل محمد ﷺ». وروى أحمد والطحاوي عن الحسن بن علي قال: «كنت مع النبي ﷺ، فمررنا بتمر مجموع من الصدقة، فأخذت تمرة فجعلتها في فمي، فانتزعها النبي ﷺ بما عليها من اللعاب وقال: إنا آل محمد ﷺ، لا تحل لنا الصدقة». وسندها قوي.90

(he was then a child). The Prophet (p) said, 'Yech, Yech!' to get him to take it out of his mouth, and continued, 'Don't you know we do not eat from the sadaqah? "Muslim's version (as stated by al Hafiz) reads "We are those to whom the sadaqah is not lawful," and in a version from Ma'mar, "Indeed the sadaqah is not lawful to the family of Muhammad." Ahmad and al Tahawi report from al Hasan bin Ali "I was with the Prophet (p). We passed by a crate of dates collected as sadaqah. I took one and put it in my mouth. The Prophet grabbed it with the saliva on it and said, "We, the family of Muhammad, the sadaqah is not lawful for us." Its chain is strong.90

حافظ ابن حجر در «فتح الباری» و شوکانی در «نیل الأوطار» بیان می‌کنند که میان عالمان مسلمان در تعیین خاندان پیامبر ﷺ اختلاف است. امام شافعی و گروهی از عالمان بر این باورند که خاندان پیامبر ﷺ فرزندان هاشم و فرزندان مطلب را در بر می‌گیرد. هاشم جد بزرگ پیامبر ﷺ است و مطلب برادر هاشم. شافعی استدلال می‌کند که پیامبر ﷺ در سهم خویشاوندان خود، فرزندان مطلب را همراه با فرزندان هاشم قرار داد و هیچ قبیله دیگری را شامل نکرد. او ادامه می‌دهد که این سهم در برابر آن داده می‌شود که آنان از گرفتن صدقه بازداشته شده‌اند. بخاری از جبیر بن مطعم روایت می‌کند: «با عثمان بن عفان نزد پیامبر ﷺ رفتم و گفتم: ای فرستادهٔ خدا، تو از خمس خیبر به فرزندان مطلب داده‌ای و به ما ندادی، در حالی که ما و آنان در یک مرتبه‌ایم. فرستادهٔ خدا ﷺ فرمود: فرزندان مطلب و فرزندان هاشم یک چیزند.» این استدلال مورد اعتراض قرار گرفته است، به این دلیل که فرزندان مطلب تنها به سبب هم‌پیمانی و یاری‌ای که با خاندان پیامبر ﷺ داشتند از سهم خویشاوندان به آنان داده شد، نه به عنوان جبران بازداشتن ایشان از گرفتن صدقه. بر همین اساس، ابوحنیفه، مالک و هادویان بر این باورند که خاندان پیامبر ﷺ تنها فرزندان هاشم را در بر می‌گیرد. درباره دیدگاه احمد دو روایت وجود دارد: یکی با ابوحنیفه موافق است و دیگری با شافعی.

Al Hafiz in al Fath and al Shawkani in al Nail state that there are differences among Muslim scholars on specification of the Prophet's family.91 Al Shafi'i and a group of scholars believe the family of the Prophet includes the children of Hashem and the children of al Muttalib. Hashem is the great-grandfather of the Prophet and al Muttalib is Hashem's brother. Al Shafi'i argues that the Prophet (p) included the children of al Muttalib as well as the children of Hashem in the share assigned to the Prophet kindred, and did not include any other clan. Al Shafi'i continues that this share is given in compensation for preventing them from taking sadaqah. Al Bukhari reports from Jubair bin Mut'im, "I went with 'Uthman bin 'Affan to the Prophet, and said, 'O Messenger of God, you have given the children of al Muttalib out of the one-fifth from Khaibar and did not give us. We and they are at the same level.' The Messenger of God said, 'The children of al Muttalib and the children of Hashem are one thing.'" This argument is challenged on the grounds that the children of al Muttalib were given from the share of the kindred only because of their alliance with and support of the family of the Prophet, and not as recompense for preventing them from taking sadaqah. Consequently, Abd Hanifah, Malik, and the Hadawis believe the family of the Prophet includes the children of Hashem alone. There are two reports about the view of Ahmad. One goes along with Abu Hanifah, and the other agrees with al Shafi'i.

فرزندان هاشم شامل خاندان‌های علی، عقیل، جعفر، عباس و حارث می‌شوند. توجه داشته باشید که خاندان ابولهب در میان آنان نیست، زیرا گفته شده که هیچ یک از ایشان در زمان حیات پیامبر ﷺ مسلمان نشدند؛ (هرچند مؤلف جامع الأصول روایت می‌کند که دو پسر او، عتبه و معتب، در سال فتح مکه مسلمان شدند، و پیامبر ﷺ از مسلمان شدن ایشان خشنود شد و برای آنان دعا کرد). ابن قدامه می‌گوید: «ما هیچ اختلافی نمی‌دانیم که پرداخت زکات به فرزندان هاشم جایز نیست.» ابن ریسلان و ابو طالب ادعا می‌کنند که در این مسئله اجماع وجود دارد.

آیا اگر سهم اهل بیت پیامبر ﷺ از غنیمت جنگی و فیء به آنان داده نشود، می‌توان به ایشان زکات داد؟

Can the Prophet's family be given zakah if their share of war booty and fai' is not given to them?

این مسئله را چند تن از علما پاسخ مثبت داده‌اند. از جمله برخی از مالکیان که یادآور می‌شوند اعضای خاندان پیامبر ﷺ از گرفتن زکات منع شده‌اند، تا حدی به این دلیل که سهمی از غنیمت جنگی و فیء برای ایشان تعیین شده است. بنابراین اگر این سهم به آنان داده نشود و دچار فقر شوند، می‌توان به ایشان زکات داد. حنفیان استدلالی مشابه دارند، چنان‌که در بخش فرعی پیشین نقل شد. در میان شافعیان، ابوسعید الاصطخری بر این باور است که اگر سهم ایشان از غنیمت و فیء پرداخت نشود، می‌توان به خاندان پیامبر ﷺ زکات داد. النووی از الرافعی نقل می‌کند که محمد بن یحیی (شاگرد الغزالی) نیز همین نظر را دارد.[100] ابن تیمیه و القاضی یعقوب، از حنبلیان، استدلال‌های مشابهی ارائه کرده‌اند.[101] این نظر مذهب جعفری نیز هست.102

This question is answered affirmatively by a few scholars. These include some Malikites, who point out that members of the Prophet's family are prevented from taking zakah partly because a share of war booty and fai' is assigned to them. Therefore, if they are not given that share and are struck by poverty, they can be given zakah. Hanafites have a similar argument, as quoted in the preceding subsection . Among Shafi'ites, Abu Sa'id al Istakhri believes the family of the Prophet may be given zakah if they are not paid their share of booty and fai'. Al Nawawi quotes al Rafi'i that Muhammad bin Yahaya (a disciple of al Ghazali) believes the same.100 Ibn Taimiyah and al Qadi Ya'qub, a Hanbalite, present similar arguments.101 This is also the view of the Ja'fari school.102

اکثر علما بر این باورند که از آنجا که خانواده و نسل پیامبر ﷺ به منظور گرامی داشت آنان زکات داده نمی‌شود، محروم بودنشان از غنیمت دلیل کافی برای دادن زکات به ایشان نیست.103

The majority of scholars believe that since the family and descendents of the Prophet (p) are not given zakah in order to honor them, their deprivation from booty is not sufficient grounds to give them zakah.103

در زمان ما، پرداخت زکات به نوادگان پیامبر ﷺ باید جایز باشد، زیرا آنان از غنیمت و فیء بهره‌ای نمی‌برند، یا به این دلیل که اصلاً غنیمت و فیء وجود ندارد، یا به سبب تصمیم خودسرانه‌ی حاکمان.

In our times, payment of zakah to descendents of the Prophet must be permissible, since they are not given a share of booty and fai', either because the latter do not exist at all or because of arbitrary decision by rulers.

سهم خویشاوندان پیامبر ﷺ در قرآن چندین بار یاد شده است: «و بدانید که از هر غنیمتی که به دست آورید، یک پنجم آن از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان [پیامبر] و یتیمان و نیازمندان و در راه‌ماندگان است،»۱۰۴ و «آنچه خدا از اهل آبادی‌ها به پیامبرش بازگردانیده، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان و یتیمان و نیازمندان و در راه‌ماندگان است، تا میان توانگران شما دست‌به‌دست نگردد.»105

The share of the Prophet's kindred is referred to in the Qur'an several times: "And know that out of all the booty ye may acquire in war, a fifth share is assigned to God, and to the Apostle, and to near relatives, and to orphans and to the needy and to the wayfarer,"104 and "What God has bestowed on His Apostle and taken away from the people of the townships belongs to God, to His Apostle, and to kindred, and orphans, and the needy, and the wayfarer, in order that it may not merely make a circuit between the wealthy among you."105

این که گفته شود خاندان پیامبر (ص) به احترام ایشان از دریافت زکات منع شده‌اند، استدلال چندان قوی‌ای نیست. به نظر معقول‌تر می‌رسد که آنان به سبب سهمی که در آن دو آیه برایشان مقرر شده، از زکات منع شده باشند. بنابراین اگر آن سهم و عوضی که برای ایشان تعیین شده وجود نداشته باشد، باید بتوانند زکات دریافت کنند، به ویژه آن که بسیاری از علما بر این باورند که سهم خویشاوندان، پس از درگذشت پیامبر ﷺ، باید به پشتیبانی از مجاهدان در راه خدا اختصاص یابد، و در نتیجه خاندان و نسل پیامبر ﷺ در هنگام نیاز هیچ پشتوانه‌ای نخواهند داشت.

Claiming that the family of the Prophet (p) is prevented from receiving zakah to honor them is not so strong an argument. It seems more reasonable that they are so prohibited because of the share they are granted in those two verses. Thus, if the compensation assigned to them does not exist, they must be able to receive zakah, especially since many scholars believe the share of the kindred, after the death of the Prophet, must be diverted to supporting fighters in the way of God, thus leaving the family and descendents of the Prophet with nothing to support them in case of need.

این نظر که به خانواده‌ی پیامبر ﷺ و فرزندانشان اجازه می‌دهد زکات دریافت کنند، با این واقعیت نیز تقویت می‌شود که تمام سخنانی که برای منع آنان ارائه شده، آشکارا دلیل این منع را بیان نمی‌کنند، همان‌گونه که در ادامه نشان داده می‌شود.

The opinion that permits the family of the Prophet and their descendents to receive zakah is further supported by the fact that all the sayings presented in support of their prevention do not clearly name the reason for the prevention, a shown below:

اگر زکات‌دهنده، زکات خود را به کسی بدهد که گمان می‌کرد مستحق آن است، سپس معلوم شود که اشتباه کرده است، آیا این پرداخت تکلیف زکات او را ادا می‌کند؟

If a zakah payer gives his zakah to a person whom he thought was a deservant then finds that he was incorrect, does that payment fulfill the payer's obligation of zakah?

سه نظر عمده در این مسئله وجود دارد. نخست آن‌که چنین توزیعی وظیفه زکات را ادا می‌کند. این نظر ابوحنیفه، محمد، حسن و ابوعبید است. طبق این دیدگاه، از پرداخت‌کننده زکات هیچ پرداخت دیگری لازم نیست، و این نظر بر چند سخن از پیامبر ﷺ استوار است. بخاری و احمد از معن بن یزید روایت می‌کنند: «پدرم چند دینار صدقه‌ای را نزد مردی در مسجد گذاشت تا آن‌ها را [به نیازمندان] بدهد. من بی‌خبر آمدم و آن‌ها را برداشتم. پدرم گفت: به خدا، قصد نداشتم که به تو بدهم. نزد پیامبر ﷺ شکایت کردم، ایشان فرمودند: ای یزید، نیت تو را داری، و ای معن، آنچه گرفته‌ای از آن توست.» این سخن میان صدقه مستحب و صدقه واجب تفاوتی نمی‌گذارد. ابوهریره روایت می‌کند که پیامبر ﷺ فرمودند: «مردی گفت: قطعاً امشب صدقه خواهم داد.» او با صدقه‌اش بیرون رفت و آن را در دست دزدی نهاد [و نمی‌دانست].

There are three major opinions on this matter. The first is that such distribution fulfills the obligation of zakah. This is the opinion of Abu Hanifah, Muhammad, al Hasan., and Abu 'Ubaid. This view implies that no other payment is required from the zakah payer, and is founded on a few sayings of the Prophet: Al Bukhari and Ahmad report from Ma'n bin Yazid, "My father put a few dinars as a sadaqah with a man in the mosque [to give them away]. Not knowing, I came by and took them. My father said, 'By God, I did not intend to give you.' I complained to the Prophet, who said, "O Yazid, you get the intention and O Ma'n you get what you have taken.'" This saying does not make any distinction between voluntary and obligatory sadaqah, Abu Hurairah narrates that the Prophet (p) said, "A man once said,117 Surely I am going to give a charity tonight.' He went out with his sadaqah and put it in the hands of a thief, [not knowing).

فردای آن شب، شایع شد که دزدی شب گذشته صدقه داده شده است. آن مرد گفت: «پروردگارا، ستایش تنها از آنِ توست؛ به راستی من صدقهٔ دیگری خواهم داد.» او با آن صدقه بیرون رفت و آن را به دست فاحشه‌ای نهاد. فردای آن روز شایع شد که به فاحشه‌ای صدقه داده شده است. آن مرد با خود گفت: «پروردگارا، ستایش تنها از آنِ توست. قطعاً من صدقه خواهم داد.» او با صدقهٔ تازه‌اش بیرون رفت و آن را به دست مردی ثروتمند نهاد. فردای آن روز، مردم می‌گفتند که شب گذشته به مردی ثروتمند صدقه داده شده است. آن مرد گفت: «پروردگارا، ستایش از آنِ توست. آیا باید به فاحشه، دزد و مرد ثروتمند صدقه دهم!» در حالی که در خواب بود، به او گفته شد: «اما صدقهٔ تو به دزد، ممکن است به او کمک کند تا خرسند شود و از دزدی دست بردارد؛ و اما فاحشه، ممکن است صدقه را بگیرد و از فاحشگی دست بکشد؛ و اما مرد ثروتمند، ممکن است این درس را بیاموزد و از آنچه خدا به او داده است، انفاق کند.»118

The next morning, it was rumored that a thief was given sadaqah the night before, The man said, 'My Lord, praise be only to you, indeed I shall give another sadaqah.' He went out with the sadaqah and put it in the hands of a prostitute. The next morning it was circulated that a prostitute was given sadaqah. The man said to himself "My Lord praise is due to You alone. Surely I will give sadaqah." He went out with the new sadaqah and put it in the hands of a rich man. The next morning, people were saying that a rich was given sadaqah the night before. The man said, 'My Lord, praise be to You. Should I be giving to a prostitute, a thief, and a rich man! While asleep, he was told, 'As for your sadaqah to the thief, it may help him be satisfied and cease stealing; as for the prostitute, she may take the sadaqah and quit prostitution, and as for the rich man, he may take the lesson and start spending out of what God has given him.'"118