فقهایی که اتفاق دارند زکات بر اموال مسلمانان عاقل و بالغ واجب است، درباره‌ی واجب بودن یا نبودن زکات بر اموال کودک و فرد دیوانه اختلاف دارند. دو دیدگاه متفاوت وجود دارد. نخست این که زکات یا اصلاً واجب نیست یا تنها بر انواع خاصی از اموال کودکان و دیوانگان واجب است، و دوم این که زکات بر تمام دارایی‌های آنان واجب است.

Jurists who agree that zakah is compulsory on the funds of sane Muslims after puberty, disagree on whether it is compulsory on the funds of the child and the insane individual. There exist two contrasting points of view. The first is that zakah is either not obligatory at all or only mandatory on specific kinds of wealth of children and the insane, and the second asserts that zakah is obligatory on all of their assets.

الف. ابو عبید از ابو جعفر الباقر و الشعبی روایت می‌کند که بر اموال یتیم زکات نیست۱۸۔ ابن حزم نیز دیدگاهی مشابه از النخعی و شریح نقل می‌کند۔19

A. Abu 'Ubaid reports from Abu Ja'far al Baqer and al Sha'bi that there is no zakah on the funds of the orphan.18 Ibn Hazm mentions a similar view from al Nakh'i and Shuraih.19

ب. از حسن (البصری) روایت شده که بر مال یتیم زکات واجب نیست، مگر در محصولات کشاورزی و چارپایان.۲۰ ابن حزم در «المحلّی» نقل می‌کند که ابن شُبرُمه نیز چنین دیدگاهی داشت.21

B. It Is reported from al Hasan that there is no zakah on the wealth of the orphan except on agricultural products and livestock.20 Ibn Hazm reports in al Muhalla that Ibn Shabrumah had a similar view.21

سی. در «الأموال»، از مجاهد روایت شده که هر نوع مالی از یتیم که قابلیت رشد داشته باشد، مانند دام، محصولات کشاورزی و سرمایه‌های تجاری، باید زکات آن پرداخت شود، و هر نوع مالی که راکد باشد تا زمانی که یتیم به بلوغ برسد، زکات‌پذیر نیست و سپس باید به او داده شود. اللخمی، فقیه مالکی، بیان کرده که چشم‌پوشی از زکات بر کودکی که مالش رشد نمی‌کند، مانند موردی است که صاحب مال نمی‌تواند آن را رشد دهد، مثلاً گنجی دفن‌شده که محل آن ناشناخته است، یا میراثی که وارث از آن آگاه نیست. ابن بشیر توضیح می‌دهد که محجور بودن کودک به ماهیت مالکیت او مربوط است.

C. In al Amwal, Mujahid is reported as saying that any form of wealth of the orphan that has growth potential such as livestock, agricultural products, and business funds, should be zakated, and any kind of wealth that is stagnant is not zakatable until the orphan reaches puberty, and should then be given to him.22 Al Lakhmi,, a Malikite jurist, stated that foregoing zakah on a child whose wealth does not grow is like the case in which the owner cannot make the wealth grow, e.g. buried treasure whose whereabouts are unknown, or an inheritance not know to the heir. Ibn Bashir explains that incapacitation in the case of the child is related to the nature of his ownership.

هیچ اختلافی نیست در این که برای کسی که باید زکات بپردازد، ناتوانی از سرمایه‌گذاری مالش دلیل کافی برای ساقط شدن زکات نیست، مگر در مواردی که آن مال از نوع راکد باشد. ابن الحاجب بر این باور است که استدلال اللخمی ضعیف است.23

There is no disagreement that for the person who must pay zakah, inability to invest his wealth is not sufficient reason to waive zakah except for the case where the property is of a stagnant Character. Ibn al Hajeb contends that the argument of al Lakhml is weak.23

د. ابوحنیفه و شاگردانش استدلال کردند که زکات تنها بر محصولات کشاورزی واجب است و همه دارایی‌های دیگر از آن معاف‌اند۲۴۔ ابن حزم گفته است که کسی را نمی‌شناسد که پیش از ابوحنیفه چنین تفکیکی قائل شده باشد۔ اما نویسنده‌ی «البحر الزخار» از مذهب زیدی، آن را از زید بن علی و جعفر صادق نقل کرده است،25

D. Abu Hanifah and his disciples argued that zakah is obligatory on agricultural products only, all other assets are exempt.24 Ibn Hazm commented that he knew of no one who preceded Abu Hanifah with such a distinction. But the author of al Bahr al Zakhkhar of the Zaidi school reported it from Zaid bin 'Ali and Ja'far al Sadiq,25

معاصرانِ ابوحنیفه۲۶ با این همه، به‌نظر ناباورانه می‌رسد که این دیدگاهِ زید، و الصادق، و الناصر، که از اهل بیت‌اند، با آنچه از علی به‌درستی نقل شده، در تضاد باشد. علی زکات اموالِ فرزندانِ ابو رافع را، که یتیم بودند، می‌پرداخت. وقتی از زید درباره‌ی این موضوع پرسیده شد، پاسخ داد: «ما اهل بیت این روایت را انکار می‌کنیم.»27

contemporaries of Abu Hanifah.26 However, it seems incredible that this view of Zaid, al Sadiq, and al Naser, who are of Ahl al Bait contradicts what is correctly reported from 'Ali. 'Ali used to pay zakah on funds of Abu Rafi's children, who were orphans. When Zaid was asked about this he replied, "We of Ahl al Bait deny this report."27

الف. این گروه از فقها عمدتاً به ملاحظهٔ دوم که پیش‌تر ذکر شد نظر داشته‌اند، یعنی اینکه زکات عبادتی محض است که نیازمند نیت است. کودکان و دیوانگان نمی‌توانند این شرط را محقق سازند. بنابراین خطاب امر عبادت متوجه ایشان نیست. نماز از ایشان واجب نیست، و به همین دلیل زکات نیز نباید واجب باشد.28

A. This group of scholars looked mainly at the second consideration mentioned earlier, i.e. that zakah is a pure worship, which requires intention. Children and the insane cannot fulfill this requirement. They are not, therefore, addressed with the command of worship. Prayer is not required from them, and for the same reason, zakah should not be.28

ب. این نظر با سنت تأیید می‌شود. پیامبر خدا ﷺ فرمودند: «قلم از سه نفر برداشته شده است: کودک تا به بلوغ برسد، خفته تا بیدار شود، و دیوانه تا بهبود یابد.»۲۹ برداشته شدن قلم به معنای قطع ثبت گناهان و رهایی از تکالیف است، زیرا تکلیف تنها متوجه کسانی است که خطاب خدا را درک می‌کنند. کودکی، دیوانگی و خواب مانع از این درک می‌شوند.

B. This opinion is supported by sunnah. Prophet Muhammad (p) said, "The Pen is suspended from three: The child until puberty, the sleeping until awakening, and the insane until recovery.29 Suspension of the Pen stands for cessation of the recording of sins and for the release from obligations, since obligation applies only to those who understand the address of God. Childhood, insanity, and sleep prevent that understanding.

ج. موقف آنان نیز با آیه شریفه «از اموال ایشان صدقه‌ای بگیر تا بدان ایشان را پاک و پاکیزه سازی» تأیید می‌شود. پاکسازی از گناهان و بدی‌ها ضروری است.

C. Their stance is also supported by the holy verse, "of their goods, take zakah that so thou mightest purify and sanctify them."30 Purification is needed from sins and evil.

کودک و دیوانه هیچ‌یک از این‌ها را ندارند و نیازی به پاکسازی یا تقدیس ندارند، بنابراین نباید از کسانی باشند که زکات از آن‌ها گرفته می‌شود۔

The child and the insane have none of these, and need no purification or sanctification, so they should not be among those from whom zakah must be taken.

جالب است توجه کنیم که این سه استدلال از دیدگاه حنفی مبنی بر اینکه زکات بر برخی انواع مال کودک واجب است و بر برخی دیگر نه، پشتیبانی نمی‌کنند. از سوی دیگر، این استدلال‌ها ممکن است دیدگاه الباقر، الشعبی، النخعی و شریح را تقویت کنند، زیرا ایشان معتقدند که زکات بر همه انواع مال متعلق به کودک و دیوانه واجب نیست.

It is ironic to notice that these three arguments do not stand in support of the Hanafite stance that zakah is obligatory on some kinds of the child's wealth and not others. On the other hand, these arguments may bolster the view of al Baqir, al Sha'bi, al Nakh'i and Shuraih since they perceive zakah as not required on all kinds of wealth belonging to the child and the insane.

این نظر از سوی عطاء، جابر بن زید، طاوس، مجاهد و زهری ابراز شده است، که همگی از تابعین هستند. از تابعین طبقه دوم، ربیعه، مالک، شافعی، احمد، اسحاق، حسن بن صالح، ابن ابی لیلی، ابن عُیینه، ابوعُبید و ابوثور نیز موافقت کردند. این دیدگاه از سوی الهادی و المؤیّد بالله از شیعیان بیان شده است؛ و همچنین دیدگاه صحابه عمر، پسرش، علی، عایشه و جابر است. اینان هیچ استثنایی مانند آنچه مجاهد، حسن، ابن شبرمه و ابوحنیفه قائل شدند، نگذاشتند.

This opinion is expressed by 'Ata', Jabir bin Zaid, Tawus, Mujahid, and al Zuhri, all of them are Followers. Of the Second Generation, Rabi'ah, Malik, al Shafi'i, Ahmad, Ishaq, al Hasan bin Saleh, Ibn Abi Laila, Ibn 'Uyainah, Abu 'Ubaid, and Abu Thawr agreed. This view is expressed by al Hadi and al Mu'ayad Billah of the Shiites; it is also the view of the Companions 'Umar, his son, Ali, 'Aisha, and Jabir. These did not make any exceptions like those made by Mujahid, al Hasan, Ibn Shabrumah, and Abu Hanifah.

آن‌ها استدلال می‌کنند که آیات و احادیث صحیح دربارهٔ وجوب زکات بر اموال ثروتمندان عام‌اند و کودکان یا افراد دیوانه را مستثنا نمی‌کنند. برای نمونه آیهٔ «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا» را مثال می‌زنند. ابن حزم توضیح می‌دهد: «ببین که این آیه چقدر عام است؛ شامل کودک و بالغ، عاقل و دیوانه می‌شود. همهٔ اینان به پاک‌شدن و پاکیزه‌شدن به دست خداوند نیازمندند. همهٔ آنان مؤمن‌اند.» همچنین پیامبر ﷺ پیش از رفتن معاذ به یمن به او فرمود: «به آنان خبر ده که خداوند بر اموالشان زکاتی واجب کرده که از ثروتمندانشان گرفته و به فقیرانشان داده می‌شود.» کودکان و دیوانگان اگر فقیر باشند زکات به آنان داده می‌شود، پس اگر ثروتمند باشند باید زکات بپردازند. ابن حزم ادامه می‌دهد: «این متن عام خطاب به همهٔ مسلمانان ثروتمند است، از جمله کودک و دیوانه.»31

1. They argue that the verses and authentic sayings about the mandate of zakah on the assets of the wealthy are general. They do not exclude children or the insane. Take as an example the verse "Of their wealth take zakah that so thou mightest purify and sanctify them." Ibn Hazm explains, "and see how general it is. It includes the child, the adult, the sane and the insane. All these are in need of purification and sanctification of God. They are all believers." Similarly, the Prophet told Mu'adh before he left for Yemen: "And inform them that God imposes on their funds a zakah to be taken from the wealthy and rendered to the poor among them." Children and the insane receive zakah if they are poor, so they must pay it if they are rich. Ibn Hazm continues, 'This general text is addressed to all wealthy Muslims, including the child and the insane.'31

الشافعی از یوسف بن ماهک روایت کرد که پیامبر خدا ﷺ فرمود:

2. Al Shafi'i reported from Yusef bin Mahak that the Messenger of God, (p) said:

«استثمروا أموال اليتامى لكيلا تأكلها الزكاة». سند هذا القول صحيح، كما أكده البيهقي والنووي. لكن يوسف تابعيّ لم يلقَ رسول الله ﷺ، فقوله مرسَل.

"Invest the fund of the orphans so they may not be used up by zakah." The chain of narrators of this saying is correct, as confirmed by al Baihaqi and al Nawawi. But Yusef is a Follower who never met the Messenger of God (p) so his saying is mursal.

اما الشافعی می‌گوید که این حدیث مُرسل با مفهوم عام سایر نصوص و با آنچه از صحابه به‌طور صحیح روایت شده، تقویت می‌شود؛ یعنی زکات بر اموال یتیمان واجب است.32

However, al Shafi'i says that this mursal saying is supported by the general implication of other texts and by what is authentically reported from the Companions that zakah is compulsory on the assets of orphans.32

الطبرانی در کتاب «المعجم الأوسط» از انس بن مالک روایت کرده که رسول خدا ﷺ فرمود: «با اموال یتیمان تجارت کنید تا زکات آن را نخورد.» حافظ زین‌الدین عراقی، و هیثمی در «مجمع الزوائد» در این باره گفته است: «استاد و شیخم به من گفت که سند این حدیث صحیح است.» ترمذی از عمرو بن شعیب، از پدرش، از جدش، از پیامبر ﷺ روایت کرده است: «هر که سرپرست یتیمی باشد، باید برای یتیم تجارت کند و نگذارد که دارایی‌اش با زکات مصرف شود.» سند این حدیث محل بحث است، اما معنای آن به‌طور معتبر از عمر بن خطاب نقل شده است. بیهقی از طریق سعید بن مسیب روایت کرده که عمر بن خطاب گفت: «با اموال یتیمان تجارت کنید تا زکات آن را نخورد.» بیهقی سند این روایت را صحیح دانسته و آن را با روایات دیگری تقویت کرده است. بر این اساس، این احکام پیامبر ﷺ نشان می‌دهد که زکات بر مال یتیمان واجب است، زیرا سرپرستان مجاز نیستند از چنین مالی هیچ صدقه داوطلبانه‌ای بدهند، چون این صدقات یتیمان را بی‌جهت فقیرتر می‌کند. خداوند در قرآن فرمان داده که سرپرستان جز به مصلحت یتیمان از اموال آنان استفاده نکنند، تا زمانی که یتیمان به بلوغ برسند.37

دلایلی که کسانی ارائه کرده‌اند که زکات را بر اموال کودکان و دیوانگان واجب می‌دانند، بر دلایل دیدگاه دیگر برتری به نظر می‌رسد. این دیدگاه، موضع اکثریت عالمان از میان صحابه، تابعین و نسل‌های بعد است.

The evidence provided by those who regard zakah as mandatory on funds of children and the insane seems to outweigh that of the other view. It is the stance of the majority of scholars from among the Companions, the Followers, and later generations.

الف. عمومیت این نصوص و شمول آن نسبت به کودکان و بزرگسالان، عاقل و دیوانه، استدلالی محکم است که نباید دست‌کم گرفته شود. خداوند زکات را حقّ فقیران، نیازمندان و دیگر مستحقّان بر ثروتمندان قرار داده است. این نصوص برای سن یا عقل ثروتمند هیچ حکم ویژه‌ای قرار نداده‌اند، با آنکه شریعت به حفظ اموال یتیمان توجه ویژه دارد. کسانی که می‌خواهند کودکان و دیوانگان را از زکات مستثنا کنند، فرا خوانده می‌شوند که دلیلی از آیات قرآن یا از حدیث بیاورند.

A. The universality of the texts and their covering of children and adults, sane and insane is a sound argument that should not be underestimated. God made zakah a right of the poor, the needy, and other deservants on the affluent. These texts did not make special provisions regarding the age or sanity of the rich, in spite of special attention Shari'ah gives to preserving the funds of orphans. 'Those who want to exclude children and the insane from zakah are called upon to furnish evidence from Qur'anic texts or from hadith.

ب. این گفته که یوسف بن ماهک نقل کرده و در آن به سرمایه‌گذاری اموال یتیمان دستور داده شده تا پرداخت زکات آن‌ها را از بین نبرد، روایتی صحیح است.

B. The saying reported by Yusef bin Mahak commanding the investment of the funds of orphans in order not to let zakah payment wear them out is an authentic one.

اگرچه این روایت مرسل است، اما روایات شاهد و مؤیّد دارد و با جریان کلی نصوص هماهنگ است. افزون بر این، اقوال صحابه نیز آن را تأیید می‌کند، و همچنین سخنی از أنس که طبرانی آن را روایت کرده و الهیثمی و العراقی آن را تأیید نموده‌اند.

Though it is mursal, it has corroberating reports and it is within the general trend of the texts. Additionally, it is supported by sayings of the Companions, as well as the saying of Anas reported by al Tabarani and confirmed by al Haitami and al 'Iraqi.

بی‌شک، اتفاق نظر بسیاری از صحابه مانند عمر، علی، عایشه، ابن عمر و جابر در مسئله‌ای این‌چنین مورد توجه عموم و پرتکرار، اهمیت زیادی دارد؛ به‌ویژه در جامعه‌ای که شهدا و یتیمان در آن فراوان بودند.

C. There is no doubt that the agreement of many Companions such as 'Umar, 'Ali, ' Aisha, Ibn 'Umar, and Jabir has great importance in such an issue of public concern and frequent occurrence, especially in a society in which martyrs and orphans were plenty.

الف. کسانی که زکات را بر کودک و دیوانه واجب نمی‌دانند، ادعا می‌کنند که آنان مشمول این آیه نیستند: «از اموال ایشان زکات بگیر تا بدان ایشان را پاک و پاکیزه سازی» [{خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا}]، زیرا پاکی به معنای زدودن گناهان است و کودک و دیوانه گناهکار نیستند. با این حال باید تأکید کرد که پاکی تنها زدودن گناهان نیست. پاکی شامل تعالی اخلاقی، رشد روانی و تربیت برای یاری‌رسانی و مهربانی نیز می‌شود؛ و همچنین به معنای پاک‌سازی خود اموال است.

A. Those who do not obligate zakah on the child and the insane claim that they are not covered by the verse, "of their wealth take zakah that so thou mightest purify and sanctify them" because purification means cleansing from sins and the child and the insane are not sinful. However, the fact that purification is not merely removal of sins should be emphasized. Purification includes moral uplifting, psychological growth, and training to be helpful and merciful; it also means purification of the assets themselves.

حتی اگر بپذیریم که تطهیر تنها برای گناهان است، طبق گفته النووی، معنای آیه نباید محدود شود۔47 زکات فقط تطهیر نیست۔ بدون اختلاف، زکات دلیل دیگری نیز دارد، یعنی برآوردن نیازهای مسلمانان۔ کودک و دیوانه، به عنوان مسلمان، می‌توانند در چنین برآورده‌شدنی سهیم باشند۔

Even if we accept purification to be only for sins, the meaning of the verse need not be limited, according to al Nawawi.47 Zakah is not only purification. It is undisputed that there is another reason for zakah, i.e. fulfillment of the needs of Muslims. The child and the insane, as Muslims, can share in such a fulfillment.

ب. اما این سخن که «قلم از سه نفر برداشته شده است…» به گفته النووی به این معناست که آن سه نفر گناهکار شمرده نمی‌شوند. هیچ‌کس ادعا نمی‌کند که آنان گناهکارند.

B. As for the saying, "The Pen is suspended from three,,,etc.", it means according to al Nawawi that those three may not be held sinful. No one claims that they are sinful.

هیچ‌کس نمی‌گوید که زکات باید شخصاً توسط خودِ آن‌ها پرداخت شود. نظر من این است که زکات بر دارایی‌های آن‌ها واجب است. سرپرستانشان مکلف‌اند آن را پرداخت کنند، همان‌گونه که از آن‌ها خواسته می‌شود سایر مسئولیت‌های مالی‌شان را ادا کنند.۴۸ معاف بودن قلم (تکلیف) از آن‌ها به معنای چشم‌پوشی از مسئولیت‌های مالی‌شان در برابر دیگران نیست، مانند همسران و سایر خویشاوندان. پس چرا مسئولیت‌ها در برابر مستمندان و در راه‌ماندگان باید رها شود؟

No one says zakah must be payed by them personally. My opinion is that zakah is obligatory on their assets. Their guardians are required to pay it just as they are asked to dispose of other financial responsibilities.48 The suspension of Pen from them does not imply waiving their financial responsibilities toward others, such as wives and other relatives. Why should the responsibilities toward the needy and the wayfarer be abandoned?

زکات بر اموال کودکان و دیوانگان واجب است. این حقی است بر آن داراییها که با خردسالی یا دیوانگی ساقط نمیشود. فرقی نمیکند که آن داراییها به صورت دام، محصولات کشاورزی، میوهها، سرمایههای تجاری یا پول باشد، مگر پول نقدی که برای هزینههای ضروری آینده در نظر گرفته شده باشد و در آن صورت، بیش از نیازهای اساسی محسوب نمیشود. ولیِّ کودک یا دیوانه موظف است زکات را از جانب آنان پرداخت کند. به نظر برخی از مالکیها، بهتر است که از دادگاه حکم گرفته شود تا ولی بتواند بر پایه دیدگاه حنفیها، خود را در برابر مطالبات آینده حفظ کند.

Zakah is obligatory on the property of children and the insane. It is a right on those assets that is not waived by young age or insanity. It makes no difference whether those assets are in the form of livestock, agricultural produce, fruits, business assets, or money, except for liquid cash earmarked for future necessary expenditure, whereby it is not considered in excess of essential needs. The guardian of the child or the insane is required to pay zakah on their behalf. It is preferred, according to some Malikites, that a court order be sought so the guardian can protect himself against future claims based on Hanafite’s viewpoint.