تقلب و استفاده از حیله برای فرار از پرداخت زکات یا بازپس گرفتن آن پس از پرداخت، آشکارا جایز نیست. مالکیان یادآور می‌شوند که این حکم هم از نظر دین و هم از نظر فقهی صادق است. ایشان می‌افزایند: «هر اقدامی که پیش از فرا رسیدن زمان پرداخت زکات، با هدف گریز از آن انجام شود، مانند تغییر ماهیت اموال زکات‌پذیر، تقسیم مالکیت میان افراد گوناگون به گونه‌ای که هر یک کمتر از نصاب داشته باشد، یا ذبح برخی از دام‌ها به منظور کاستن شمار آن‌ها تا کمتر از نصاب، هیچ‌یک موجب سقوط زکات نمی‌شود، به شرطی که ثابت شود این اقدامات برای جلوگیری از تعلق زکات انجام شده‌اند. در چنین مواردی زکات تعلق می‌گیرد و باید گرفته شود.»1

Fraud and use of tricks in order to avoid zakah or to get it back after payment are obviously not permissible. Malikites note that it is so from the point of view of religion, as well as from the legal point of view. They add, "Any action intended to escape zakah payment before it becomes due, like changing the nature of zakatable assets, distributing ownership among different persons so that each of them owns less than nisab, or slaughtering some of the herd to reduce its number to below nisab, all do not effect in waiving zakah, as long as it can be proven that such actions were taken in order to avoid the accrual of zakah. In cases like those, zakah accrues and must be collected."1

حنبلی‌ها در مورد اعمالی که برای فرار از زکات انجام می‌شود با دیدگاه مالکی موافقند. ابن قدامه می‌گوید:

Hanbalites agree with the Malikite view on actions meant to escape zakah. Ibn Qudamah says:

اگر مالی با مالی دیگر مبادله شود، دورۀ یک‌ساله قطع می‌شود و برای مال جدید باید سال تازه‌ای آغاز شود. اما اگر این کار به قصد گریز از تعلق زکات انجام شود، زکات همچنان مانند آنکه هیچ اتفاقی نیفتاده باشد، واجب می‌شود. به همین ترتیب، اگر مالک برخی اموال را ببخشد یا نابود کند تا باقی‌ماندۀ آن به کمتر از نصاب برسد، زکات ساقط نمی‌شود و در پایان سال همچنان تعلق می‌گیرد. این نظر را مالک، اوزاعی، ابن ماجشون، اسحاق و ابو عبید نیز پذیرفته‌اند. این حکم بر این آیات خداوند استوار است: «همانا ما ایشان را آزمودیم، چنان‌که صاحبان آن باغ را آزمودیم، آنگاه که سوگند خوردند که میوه‌های آن را بامدادان بچینند، و هیچ استثنایی نکردند (و نگفتند: اگر خدا بخواهد). پس بلایی از سوی پروردگارت بر آن باغ فرود آمد، در حالی که ایشان در خواب بودند، و (باغ) چون شب تاریک و ویران گشت.» کیفر الهی بدان سبب است که چنین کسانی به کاری دست می‌زنند که قصدش گریز از پرداخت صدقه است. و معلوم است که هر کاری که قصد آن ترک یا فرار از حق دیگری باشد، در شریعت پذیرفته نمی‌شود و به نتیجه نمی‌رسد. برای نمونه، مردی که در بیماری مرگ خود همسرش را طلاق می‌دهد تا او را از سهم‌بری از ارثش محروم کند، در محروم ساختن زن از حق سهم ارث خود موفق نخواهد شد.3

Exchanging an asset with a different one interrupts the year period and a new year must start for the new asset. But if this is done in order to escape the accrual of zakah, zakah is levied just as if nothing happened. By the same token, if the owner gives away or destroys some assets in order to make the remainder below nisab, zakah is not waived and still accrues at the end of the year. This opinion is also shared by Malik, al Awza'i, Ibn al Majashown, Ishaq , and Abu 'Ubaid..... This is founded on God's verses, 'Verily We have tried them as We tried the people of the garden, when they resolved to gather the fruits (of the garden) in the morning. But made no reservation ('If it be God's will). Then there came on the garden a visitation from thy Lord which swept away all around while they were asleep, so the garden became by the morning like a dark and desolate spot.'2 The penalty from God is given because such persons embark on an action of intended escape payment of sadaqah. It is known that any action meant to forsake or evade the right of another person cannot be allowed to succeed in Shari'ah. For example, a man who divorces his wife during his death-sickness in order to evade her sharing in his estate cannot be successful in withholding her right to the wife's share.3

از سوی دیگر، ابن تیمیه در «القواعد النورانیۃ» می‌گوید که ابوحنیفہ حیله‌هایی را که با هدف گریز از زکات انجام می‌شود، جایز می‌داند، و یاران ابوحنیفہ در این که چنین حیله‌هایی مکروه‌اند یا نه، اختلاف دارند. او می‌گوید محمد (شیبانی) آن‌ها را مکروه می‌داند، ولی ابویوسف آن‌ها را مکروه نمی‌داند۔[۴] با این حال، وقتی به «الخراج» ابویوسف نگاه می‌کنم، می‌بینم ابویوسف می‌گوید: «برای هر کسی که به خدا و روز آخرت ایمان دارد، روا نیست که با پراکندن مالکیت نصاب، که دارد، میان چند نفر، از گریز زکات بگریزد تا از تعلق صدقه جلوگیری کند، یا به هر شیوه و وسیله‌ای از تعلق درست صدقه بگریزد.»[۵] به احتمال زیاد، ابن تیمیه به آنچه در نوشته‌های حنفیان رایج است اشاره دارد؛ یعنی این که استفاده از راه‌حل‌های حیله‌گرانه در ساقط کردن زکات از نظر فقهی معتبر است، هرچند زکات از نظر دینی ادا نشده باقی می‌ماند، و این که استفاده از حیله‌های قانونی گاه مکروه و گاه غیرمکروه است. برای نمونه، حنفیان می‌گویند که دادن زکات به فقیر به این شرط که او آن را به عنوان هدیه به والدین نیازمند پرداخت‌کننده بدهد، مکروه است. به همین ترتیب، هر شرطی که بر گیرنده فقیر هنگام دادن زکات گذاشته شود، باطل است، حتی اگر گیرنده حاضر باشد به آن عمل کند.[۶] باید توجه داشت که حیله‌هایی مانند این‌ها، چه مکروه باشند چه نباشند، تنها به هزینه‌کردن زکات مربوط می‌شوند. کتاب‌های حنفی به حیله‌گری برای گریز از اصل تعلق زکات نمی‌پردازند.

On the other hand, Ibn Taimiyah, in al Qawa'id al Nuraniyah, says Abu Hanifah permits tricks aimed at escaping zakah, and that Abu Hanifah's disciples differ on whether such tricks are disliked or not. He says Muhammad dislikes them, while Abu Yusuf does not.4 However, upon looking into Abu Yusuf's al Kharaj, I find Abu Yusuf saying, "It is not lawful for anyone who believes in God and the last Day to elude zakah, to distribute the ownership of a nisab, that one owns, to several people in order to avoid the accrual of the sadaqah, or to escape proper accrual of sadaqah by any way or any means."5 It is likely that Ibn Taimiyah is referring to what is commonly found in Hanafites' writing that use of loopholes is legally valid in waiving zakah, although zakah remains unfulfilled religiously, and that use of legal loopholes is sometimes disliked and sometimes not. Hanafites state for example, that it is disliked to give zakah to a poor person on the condition that the latter give it as a gift to the payer's needy parents. By the same token, any condition made on the poor person when zakah is given him is invalid, even though the recipient may be willing to fulfill it.6 It must be noted that tricks like these, whether disliked or not, apply only to expending zakah. Hanafites books do not discuss cheating to escape zakah accrual in the first place.

ابن تیمیہ می‌گوید که الشافعی تنها استفاده از حیله‌ها برای فرار از پرداخت زکات را ناپسند می‌دانست۔

Additionally, Ibn Taimiyah says that al Shifi'i only dislikes use of loopholes in order to escape the accrual of zakah.

در نهایت، زیدیه استفاده از حیله‌ها را جایز نمی‌دانند، خواه این حیله‌ها برای گریز از تعلق زکات به کار رود، یا برای فرار از پرداخت واقعی به مستحقان، یا برای بازپس‌گرفتن آن پس از پرداخت.7

Lastly, Zaidis do not approve of the use of tricks, whether they are used to avoid zakah accrual, to escape actual payment to deservants, or to get it back after payment.7

نویسندهٔ حاشیهٔ شرح الأزهار از الشوکانی نقل می‌کند: «شکی نیست که هر حیله‌ای که سرانجامش حلال کردنِ حرام یا حرام کردنِ حلال باشد، باید به‌کلی ممنوع باشد. اجازه دادن به چنین نیرنگ‌هایی به هیچ وجه با شریعت سازگار نیست.»8

The author of Hawashi Sharh al Azhar quotes al Shawkani, "There is no doubt that any fraud that ends up making lawful what is forbidden or vice versa must be completely prohibited. Permitting such tricks is not consistent with Shari'ah by any means."8

جنبهٔ معنوی زکات، در میان دیگر جلوه‌ها، در دعاهایی آشکار می‌شود که میان گیرندهٔ زکات و پرداخت‌کننده رد و بدل می‌شود. از گیرندهٔ زکات خواسته شده است که برای پرداخت‌کننده دعا کند. خداوند می‌فرماید: «از اموال ایشان صدقه‌ای بگیر تا بدان ایشان را پاک و پاکیزه سازی، و برایشان دعا کن، زیرا دعای تو مایهٔ آرامش ایشان است.» عبدالله بن ابی اوفی روایت می‌کند: «پیامبر خدا ﷺ هرگاه کسی زکات برایش می‌آورد، می‌فرمود: "خدایا، بر ایشان رحمت فرست!" و چون پدرم ابو اوفی صدقهٔ خود را نزد او آورد، پیامبر ﷺ فرمود: "خدایا، بر خاندان ابو اوفی رحمت فرست!"» این دعا به شکل خاصی محدود نیست. شافعی می‌گوید: «دوست دارم که گیرنده بگوید: "خداوند آنچه را می‌دهی به تو پاداش دهد، آن را سبب پاکی تو قرار دهد، و بر آنچه برای خودت باقی مانده برکت دهد."» نسائی روایت می‌کند که پیامبر ﷺ برای مردی که یک شتر ماده‌ی خوب فرستاده بود، دعا کرد: «خدایا، به او و شتران او برکت بده.»11

The spiritual aspect of zakah is expressed - among other manifestations- in the prayers exchanged between the collector and the payer. The collector of zakah is asked to pray on behalf of the payer. God says, "out of their wealth take a sadaqah so thou might purify and sanctify them; and pray on their behalf. Verily your prayers are a source of security and comfort to them." 'Abd Allah bin Abu Awfa narrates, "The Messenger of God, when any person brought him zakah, used to say, 'O Lord, give them mercy!' When my father, Abu Awfa, brought him his sadaqah, the Prophet said, 'O Lord, give mercy to the family of Abu Awfa'."9 This prayer is not restricted to any specific form. Al Shafi'i says, "I like the collector to say 'May God reward you for that which you give, make it a cause for purification for you, and give you blessings on what you have left for yourself.'"10 Al Nasa'i reports that the Prophet (p) prayed on behalf of a man who sent a good she-camel, "O Lord, bless him and his camels."11

برخی از ظاهریه و برخی از شافعیان این دعاها را بر عهده گیرنده (عامل زکات) واجب می‌دانند، چنان‌که از ظاهر آیه‌ی فوق می‌توان آن را به‌صراحت استنباط کرد. اما اکثر علما بر این باورند که این دعاها مستحب است و واجب نیست، زیرا پیامبر ﷺ آن را در هیچ‌یک از دستورهای خود به گردآورندگان زکات نگنجانده‌اند،۱۲ و نیز گردآورندگان دولتی هنگام دریافت سایر حقوق از پرداخت‌کنندگان، ملزم به انجام چنین دعاهایی نیستند.13

Zahiris and some Shafi'ites consider such prayers obligatory on the part of the collector, as one can derive literally from the above verse. However, the majority believe these prayers are recommended and not obligated, because the Prophet (p) did not include it in any of his instructions to collectors,12 nor are government collectors required to make such prayers when they receive other dues from the payers.13

اما این استدلال‌ها به نظر نمی‌رسد که بر دلالت آیه چیره شوند.

However, these arguments do not seem to outweigh the indication of the verse.

زکات دہندہ کو اختیار ہے کہ وہ زکات خود ادا کرے یا اپنے وکلاء، نمائندوں یا مختار کے ذریعے ادا کرے، بشرطیکہ یہ نمائندے امانت دار اور قابلِ اعتماد ہوں۔ بعض فقہاء کا موقف ہے کہ ایسے نمائندے مسلمان ہونے چاہئیں، کیونکہ زکات ایک عبادت ہے۔ اس کے علاوہ بعض مالکی فقہاء کے نزدیک نمائندوں کے ذریعے ادائیگی، مالک کے براہِ راست ادا کرنے کی نسبت ریاکاری اور دکھاوے سے زیادہ محفوظ ہے۔18

Zakah payer may choose to actuate payment by himself or by agents, attorneys, or representatives, as long as the latter are trustworthy and dependable. Some jurists require that such agents be Muslims, since zakah is a form of worship.17 Additionally, some Malikites consider payment via representatives less open to pride and hypocrisy than direct payment by the owner.18

النووی می‌گوید پرداخت زکات در ملأ عام و آشکارا، که دیگران آن را ببینند، بهتر است، زیرا یادآوری‌ای برای سایر پرداخت‌کنندگان می‌شود، همان‌گونه که نماز واجب نیز در جماعت و در برابر چشم مردم توصیه شده است.۱۹ دلیل این حکم آن است که زکات از بزرگ‌ترین شعائر عبادی در اسلام است و باید در جامعه‌ی مسلمانان بسیار آشکار باشد. از آن‌جا که بر هر فرد دارای شرایط زکات واجب است، موضوع فخرفروشی یا تحقیر دیگران نیست، برخلاف صدقه‌ی مستحبی که بهتر است در خفا انجام شود. اشتیاق به نمایان ساختن شعائر اسلام و غالب کردن آن‌ها نشانه‌ی ایمان و علامت تقوا است. خداوند می‌فرماید: «این است، و هرکس شعائر خدا را بزرگ دارد، این از تقوای دل‌هاست.»۲۰ شاید این همان چیزی باشد که پیامبر ﷺ درباره‌اش فرمود: «و خودنمایی‌ای که مورد محبت خداست، آن است که مرد در جنگ یا هنگام دادن صدقه انجام می‌دهد.»۲۱ در حقیقت، این سخن بر پایه‌ی این آیه است: «اگر صدقات خود را آشکار کنید، نیکوست.»22

Al Nawawi says it is better for zakah to be paid in public where it is seen by others, so it serves as a reminder to other payers, the same way obligatory prayer is recommended collectively in public.19 This is on the ground that zakah is one of the major rites of worship in Islam that must be very visible in the Muslim society. Since it is required from every zakatable person, it is not an object of pride or condescension, in contrast to voluntary charity, which is better done in privacy. Keenness to present the symbols of Islam and make them dominant is a sign of faith and an indication of righteousness. God says "Such, and who ever hold in honor the symbols of God, such should come truly from piety of heart."20 This may be what the Prophet meant when he said, "And showing off which is loved by God is that done by a man in battle, or when giving the sadaqah."21 This, in fact, is based on the verse, "If ye disclose acts of charity, it is well."22

عندما يوزّع الأفراد الزكاة، فالأفضل ألّا يُخبَر المستحقّون بأنها زكاة، ولا سيّما أن كثيرًا من المستحقّين يترددون في قبولها عند أدنى شكّ في أنهم ليسوا مستحقّين حقًّا. يقول صاحب المغني: «إذا دفعت الزكاة إلى من يظن الدافع أنه فقير، فلا حاجة إلى إعلام المدفوع إليه بأنها زكاة». وقال الحسن: «أتريد أن تُذِلّه؟ لا تخبره». وقال أحمد بن الحسن: «سألت أحمد: هل يُخبر الرجل من يدفع إليه زكاته بأنها زكاة، أم يسكت؟ فأجاب أحمد: لماذا يُذِلّه بقوله ذلك؟ دعه يدفعها دون تعليق. أيحتاج إلى أن يضربه على رأسه بتلك الصدقة؟». وكره بعض المالكية ذكر أنها زكاة، لأن ذلك يكسر خاطر الفقراء.24

When zakah is distributed by individuals, it is preferred that recipients not be told that it is zakah, especially since many deservants may hesitate to take zakah at the slightest doubt that they my not be truly deserving. The author of al Mughni says "When zakah is paid to those whom the payer thinks are poor, there is no need to inform recipients that it is zakah." Al Hasan says, ''Do you want to humiliate him? Do not tell him." And Ahmad bin al Hasan says, "I asked Ahmad if a person who pays his zakah to another should tell him it is zakah or remain silent. Ahmad answered, 'Why should he humiliate the recipient by saying that? have him pay it without comment. Does he need to beat him over the head with that payment?'"23 Some Malikites dislike mentioning that it is zakah since this disheartens the poor.24

جعفریان همچنین بر این باورند که لازم نیست به گیرنده گفته شود که آنچه پرداخت می‌شود زکات است.

Ja'farites also believe there is no need to tell the recipient that what is paid is zakah.

ابو بصیر می‌گوید: از امام باقر (ع) درباره کسی پرسیدم که ممکن است از پرداخت زکات خودداری کند.

Abu Basir says, "I asked al Baqir about a person who may shy away from taking zakah.

آیا باید آن را بدون نامیدن آن زکات به او بدهم؟ الباقر پاسخ داد: «بدون نام بردن از آن بده؛ مؤمنان را خوار مکن.»25

Should I give him without calling it zakah? Al Baqir answered, 'Give him without naming it; do not humiliate believers.'"25

النووی می‌گوید: «ابراء ذمهٔ کسی که توان بازپرداخت بدهی‌اش را ندارد، به‌عنوان پرداخت زکات طلبکار، بنا بر مشهورترین نظر در میان شافعی‌ها، پرداخت صحیح زکات نیست. این نظر ابوحنیفه و احمد نیز هست، زیرا پرداخت زکات مستلزم آن است که مال واقعاً به مستحقان داده شود. دیدگاه دیگری در میان شافعی‌ها این است که چنین ابرائی به‌عنوان پرداخت زکات پذیرفته می‌شود؛ این نظر حسن و عطاء نیز هست، با این استدلال که اگر طلبکار زکات را به‌صورت نقد به بدهکار بدهد، بدهکار آن را به طلبکار به‌عنوان پرداخت بدهی بازمی‌گرداند. اینکه طلبکار زکات خود را به بدهکار بدهد با این شرط که او آن را به‌عنوان ادای دین بازگرداند، پسندیده نیست.» ابو عُبید نقل می‌کند که حسن بر ابرای بدهی کسی که توان بازپرداخت ندارد، به‌عنوان ادای زکات، ایرادی نمی‌گیرد. از سوی دیگر، خود ابو عُبید به‌شدت با چنین کاری مخالف است، به این دلیل که پرداخت زکات به این شیوه ممکن است نیت وصول مطالبات سوخت‌شده را پنهان کند. ابو عُبید می‌افزاید: «این کار به هر حال با سنت ناسازگار است.» ابن حزم ابرای بدهی به‌عنوان پرداخت زکات را تأیید می‌کند. او حدیثی را که مسلم از ابوسعید نقل کرده، شاهد می‌آورد: «مردی در زمان رسول خدا ﷺ به سبب میوه‌هایی که برای فروش خریده بود، دچار تنگدستی شد و بار قرض‌ها بر دوشش سنگینی کرد. رسول خدا ﷺ فرمود: "به او صدقه دهید."» این نظر عطاء نیز هست، و جعفریان نیز به این دیدگاه معتقدند. مردی از جعفر پرسید درباره وام‌هایی که به برخی افراد داده بود و آنان توان بازپرداخت نداشتند؛ این بدهکاران حتی مستحق زکات بودند، پس پرسش او این بود که آیا می‌تواند این بدهی‌ها را به‌عنوان ادای زکات ببخشد. جعفر پاسخ داد: «آری.»29

Al Nawawi says "Waiving the debt of a person who is unable to pay the debt back as payment of the creditor's zakah is not acceptable fulfillment of zakah, according to the most predominant opinion among Shafi'ites. This opinion is shared by Abu Hanifah and Ahmad, because zakah payment requires actually giving the deservants. Another view among Shafi'ites is to accept such waiving as fulfillment of zakah payment, a view shared by al Hasan and 'Ata', on the grounds that if the creditor gives the debtor zakah in cash, the debtor would pay it back to the creditor as payment of the debt. It is not approved that the creditor give his zakah to the debtor under the condition that the latter pay it back in fulfillment of the debt."26 Abu 'Ubaid quotes that al Hasan does not have any objection to waiving the debt of one who is unable to pay it back, in fulfillment of zakah. On the other hand, Abu 'Ubaid himself strongly opposes such action, on the grounds that payment of zakah in this manner may hide an intention of collecting bad debts. Abu 'Ubaid adds, "It is inconsistent with Sunnah anyway."27 Ibn Hazm approves of such waiving as zakah payment. He quotes a saying reported by Muslim from Abu Sa'id: "A man was financially strained at the time of the Messenger of God (p) as a result of fruits he purchased to sell. He became overburdened by debts. The Messenger of God (p) said, 'Give him sadaqah."28 This is also the opinion of 'Ata', Ja'farites also subscribe to this view. A man asked Ja'far about loans he had given to some people who were not able to pay back. The debtors even deserved zakah, so his question was whether he may waive the debts in fulfillment of zakah payment. Ja'far answered "Yes".29

برخی از فقیهان بحث کرده‌اند که آیا دعوت کردن مستمندان به خوردن غذا در خانهٔ پرداخت‌کنندهٔ زکات، می‌تواند به‌عنوان ادای زکات پذیرفته شود. حنفیان و دیگران استدلال می‌کنند که از آنجا که مالک شدنِ مستمندان نسبت به مبلغ داده‌شده، شرطی ناگزیر برای ادای زکات است، فراهم کردن غذا برای خوردن در خانهٔ پرداخت‌کننده را نمی‌توان پرداخت زکات به شمار آورد، در حالی که دادن غذا، حتی غذای پخته، شرط زکات را برآورده می‌کند.31

Some jurists discuss whether inviting poor persons to eat in the house of the zakah payer can be accepted in fulfillment of zakah. Hanafites and others argue that since making the poor own the amount given is an indispensable condition for fulfillment of zakah, providing them food to eat in the payer's house cannot be considered zakah payment, while giving them food, even cooked, fulfills the requirement of zakah.31

زیدیان این را جایز می‌دانند که با رعایت شرایط زیر، غذا را به‌عنوان پرداخت زکات در اختیار فقرا قرار داد:

Zaidis approve of making food available to the poor as zakah payment under the following conditions:

۱. نیتِ پرداختِ زکات۔

1. The intention of zakah payment.

۲. غذا نباید زود فاسد شونده باشد؛ باید مانند خرما یا کشمش باشد.

2. Food must not be quickly perishable. It should be like dates or raisin.

۳. مقدار داده‌شده باید قابل توجه باشد، یعنی فراتر از چیزی که معمولاً مردم آن را به حساب نمی‌آورند۔

3. The amount given should be substantial, i.e. beyond what is usually not counted by people.

۴. غذا باید در اختیار فقرا قرار گیرد، و ۵. فقرا باید بدانند که این غذا در پرداخت زکات است.32

4. The food should become at the disposal of the poor, and 5. The poor persons must know that this is in payment of zakah.32