ششمین گروه از مستحقان زکات، افراد بدهکار هستند. بنا بر مذهب حنفی، این گروه شامل همه کسانی می‌شود که مالکِ نصابی بیش از آنچه برای پرداخت بدهی‌هایشان لازم است، نیستند.1 در مقابل، مالک، الشافعی و احمد میان دو نوع بدهکار تفاوت می‌گذارند: کسانی که بدهی‌شان برای مصرف شخصی است، و کسانی که بدهی‌شان ناشی از مسئولیت‌های اجتماعی و سیاسی‌شان است. این تمایز به تفاوت در حکم این دو گروه می‌انجامد و هر یک جداگانه بررسی خواهد شد.

The sixth category of zakah deservants is persons under debt. According to the Hanafite school, this group includes all who do not own nisab above what is needed to pay their debts.1 On the other hand, Malik, al Shafi'i, and Aamad distinguish between two kinds of debtors, those whose debts are for personal use and those whose debts are caused by their social and political responsibilities. This distinction implies differences in the ruling of those two categories, and each shall be discussed alone.

این زیرمجموعه محدود به افرادی است که بدهکار شده‌اند، آن هم برای مصارف شخصی، و دارایی و درآمدی ندارند که افزون بر تأمین نیازهای ضروری‌شان، آنان را از بدهی برهاند. این بدهی‌ها ممکن است برای هزینه‌های مصرفی گرفته شده باشد، از جمله ازدواج، هزینه‌های درمان، ساختن خانه برای سکونت شخصی و مانند آن، و نیز بدهی ناشی از تعهدی که در برابر دیگران پدید آمده است. طبری از ابوجعفر، از قتاده روایت می‌کند که دولت باید بدهی کسانی را که بدون اسراف قرض گرفته‌اند، اما توان بازپرداخت به طلبکارانشان را ندارند، از بیت‌المال بپردازد.2

This subcategory is limited to individuals who are under debts used for personal reasons and do not have assets and income sufficient to rid them of their debt in addition to satisfying their essential needs. Debts may have been borrowed for consumer expenditures, including marriage, medical bills, building a house for personal residence, etc., and debt resulting from accrued liability toward others. Al Tabari reports from Abu Ja'far from Qatadah that the state must pay from the treasury debts of those who borrowed without extravagance, yet do not have enough funds to repay their creditors.2

و در این گروه کسانی نیز قرار دارند که بر اثر بلایای طبیعی یا حوادث، دارایی‌شان از بین می‌رود و ناچار می‌شوند برای ادامه‌ی تأمین نیازهای اساسی قرض بگیرند. از مجاهد روایت شده که گفت: «این زیرگروه سه گونه را دربر می‌گیرد: کسی که دارایی‌اش بر اثر سیل نابود شده باشد، کسی که دارایی‌اش در آتش‌سوزی از بین رفته باشد، و کسی که افراد تحت تکفل بسیار و توان مالی اندک دارد و برای تأمین خانواده‌اش قرض می‌کند.»۳ در حدیثی از قبیصة بن مخارق که احمد و مسلم روایت کرده‌اند، پیامبر ﷺ

Also in this group are those hit by natural disasters or accidents that destroy their assets and force them to borrow in order to continue fulfilling basic needs. Mujahid is reported to have said, "Three kinds are included in this sub-category: a person whose wealth is destroyed by flood, a person whose wealth is destroyed by fire, and a person with many dependents and no means, who borrows to support his family."3 In the saying from Qubaisah bin al Mukharib, reported by Ahmad and Muslim, the Prophet (p)

جایز است که فردی که بر اثر یک فاجعه، ثروتش از بین رفته است، از دولت زکات را که حق او است درخواست کند، تا آنکه تأمین معاش کافی برای خود به دست آورد.

allowed a person hit by a catastrophe that wipes out his wealth, to ask the state for the zakah which is his right, until he procures sufficiency of sustenance.

بنابراین زکات بیمه‌ای است در برابر پیامدهای مالی فجایع و حوادث، بیمه‌ای که چندین سده پیش از تمامی اشکال شناخته‌شدهٔ بیمه وجود داشت.

Zakah is thus an insurance against the financial effects of catastrophes and accidents, an insurance which preceded all known forms of insurance by several hundred years.

این بیمه از نظر کیفیت و جامعیت برتر از اشکال مدرن بیمه در غرب است. بیمه‌های غربی تنها به بیمه‌گذاران خسارت می‌پردازند، آن هم با مبالغ قراردادی متناسب با حق بیمه‌ای که پرداخت شده است؛ این امر به ثروتمندان امکان می‌دهد برای مبالغ بیشتری بیمه شوند. در مقابل، بیمه اسلامی از راه زکات به کسانی که دچار حادثه و بلا شده‌اند کمک می‌کند، بی‌آنکه از آنان خواسته شود حق بیمه‌ای بپردازند، و میزان جبران خسارت بر اساس نیاز افراد آسیب‌دیده تعیین می‌شود، نه بر اساس توان ایشان در پرداخت حق بیمه.

This insurance is of higher quality and comprehensiveness than modern forms of insurance in the West. Western insurance compensates only subscribers, with contractual amounts proportionate to the premium paid, which allows the wealthy to insure for higher sums, while the Islamic insurance of zakah compensates those affected by disaster, without requiring them to contribute premiums, and the amount of compensation is determined by the need of the affected persons, and not by their ability to pay premiums.

چهار شرط باید تحقق یابد تا به کسانی که بدهی شخصی دارند کمک داده شود:

Four conditions must be met before aid is given to those under personal debts:

۱. بدهکار باید به کمکِ مالی نیازمند باشد. کسانی که ثروتی دارند که برای پرداخت بدهی‌هایشان کافی است، نمی‌توانند از زکات برخوردار شوند۴. افرادی که ثروت کافی ندارند، اما می‌توانند بدهی‌های خود را از درآمدشان بپردازند، همچنان ممکن است به این دلیل که بازپرداخت وام‌ها از درآمدشان زمان‌بر است، مستحق زکات باشند. این شرط به آن معنا نیست که بدهکار باید کاملاً بی‌چیز باشد. دانشمندان صراحتاً بیان کرده‌اند که مسکن، پوشاک، اثاثیه، ظروف، خدمتکار و وسیله‌ی نقلیه، در صورت نیاز، ثروتی به شمار نمی‌آیند که وام‌ها از آن پرداخت شوند. اگر مقدار بدهی بیش از ثروت موجود بدهکار باشد، می‌توان از زکات برای پرداخت تفاوت آن استفاده کرد.

1. The debtor must be in need of financial aid. Persons who own wealth sufficient to cover their debts may not be given from zakah.4 Individuals who do not own sufficient wealth but can pay their debts from their earning may still be eligible for zakah on the grounds that repaying the loans from their income would take time. This condition does not imply that the debtor must be totally destitute. Scholars explicitly state that shelter, clothing, furniture, utensils, servants, and transportation if needed are not considered wealth from which loans must be paid. If the amount of debt is more than available wealth of the debtor, zakah may be given to pay the difference.

۲. قرض باید از فعالیتی که از نظر شرعی مجاز است ناشی شده باشد، مانند قرض گرفتن برای تأمین معاش خانواده. وامی که برای کارهای حرام مصرف شده باشد، مانند نوشیدن مشروبات الکلی، یا اسراف در اموری که مباح‌اند، با زکات پرداخت نمی‌شود.

2. The debt must have stemmed from Islamically lawful activity, such as borrowing to support the family. Loans used for prohibited practices, such as consumption of alcoholic beverages, or extravagance in lawful items cannot be paid with zakah.

اسراف در اموال مباح، به آیهٔ «يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ» [سورهٔ الأعراف، آیهٔ ۳۱] منع شده است. این شرط بر این اصل استوار است که دادن زکات برای پرداخت بدهی ناشی از مخارج حرام، همانند یاری رساندن به گنهکاران و تشویق دیگران به گناه است. اگر بدهکار توبه کند، می‌توان به او زکات داد، زیرا توبه آنچه را پیش از آن بوده پاک می‌کند. برخی فقها این شرط را نیز افزوده‌اند که پیش از آنکه به بدهکار توبه‌کار زکات برای پرداخت بدهی‌های ناشی از فعالیت حرام داده شود، باید مدت زمانی کافی بگذرد تا صداقت توبه‌اش ثابت شود.

Extravagance in lawful items is prohibited by the verse "O children of Adam, wear your beautiful apparel at every time and place of prayer; eat and drink, but waste no by excess, for God loves not the extravagant."5 This condition is based on the principle that giving zakah to pay a debt caused by prohibited spending is like helping sinners and encouraging others to indulge in sin. If the debtor repents, he or she may be given zakah, since repentance washes out what preceded it. Some jurists add the condition that a period of time sufficient to confirm the sincerity of repentance must lapse before the repentant debtor can be given zakah to pay due debts caused by unlawful activity.

فردی که مقروض است، به او مبلغی داده می‌شود که به اندازه‌ای باشد که او را از بدهی‌هایش رها کند. از آنجا که پرداخت زکات در این حالت تنها برای ادای بدهی‌ها است، اگر برخی یا همه بدهی‌ها از راه‌های دیگر (مانند کمک داوطلبان) ادا شود یا طلبکاران بخشی از آن را ببخشند، بخشی از زکات که برای ادای بدهی‌ها به کار نرفته است باید به نهاد زکات بازگردانده شود.

A person under debt is given an amount sufficient to rid him or her of debts. Since the zakah payment in this case is exclusively for the payment of debts, if any or all of the debts are fulfilled by other means (such as by volunteers) or discounted by the creditors, the portion of zakah not used for the satisfaction of debts must be returned to the zakah institution.

کاش اجازه دهید برای لحظه‌ای به موضوع قرض و بدهکاران در اسلام بپردازیم.

It is worthwhile to digress briefly and look at Islam's stance on debtors and borrowing:

الف. اسلام به مسلمانان میانه‌روی و صرفه‌جویی در زندگی را می‌آموزد و آنان را به پرهیز از قرض گرفتن ترغیب می‌کند.

A. Islam teaches Muslims moderation and economy in living and encourages them to avoid borrowing.

ب. اگر شرایط، مسلمانان را ناگزیر به قرض گرفتن کند، باید این کار را پس از برنامه‌ریزی دقیق و با نیت کامل بازپرداخت وام انجام دهند. پیامبر ﷺ می‌فرماید: «کسی که اموال مردم را با نیت بازپرداخت آن بگیرد، خداوند او را در ادای حقش یاری می‌دهد، اما کسی که اموال را با نیت مصرف و تلف کردن آن بگیرد، خداوند او را نابود خواهد کرد.»9

B. If circumstances force Muslims to borrow, they must do so after careful planning and with full intention of paying back the loan. The Prophet says, "As for the person who takes funds from others with the intention of returning them, God helps him fulfill his due, but as for the person who takes funds with the intention of consuming and destroying them, God will destroy him."9

C. اگر بدهکار با وجود شواهدی که حسن نیت او را نشان می‌دهد، نتواند تمام یا بخشی از بدهی‌های خود را بپردازد، دولت او را از بار و خفت قرض رها می‌سازد. گفته شده که «بدهی‌ها در شب مایه‌ی اندوه و در روز مایه‌ی خواری‌اند.» پیامبر ﷺ از خداوند چنین درخواست می‌کرد: «پروردگارا، از بار قرض و از شکست خوردن به دست دشمن و از اینکه دشمنان شادمان شوند به تو پناه می‌برم.»10

C. If the debtor is unable to pay all or some of his debts in spite of evidence that shows his good intention, the state saves him from the burden and humiliation of debt. It is said that "debts are a source of depression in the night and humiliation in the day." The Prophet used to supplicate God, "O my Lord, I seek refuge in You from the burden of debt and from defeat by the enemy, and from giving enemies [the opportunity to] gloat."10

قرض‌ها تنها منبع اضطراب و ناامنی برای بدهکار نیستند، بلکه بر رفتار و اخلاق او نیز اثر می‌گذارند. پیامبر ﷺ بسیار از خدا پناه می‌خواست که زیر بار قرض نرود. از ایشان پرسیدند که چرا پناه بردن از قرض را با پناه بردن از عذاب قبر، از فتنهٔ زندگی دنیا و از فتنهٔ دجّال یکجا یاد می‌کنند. ایشان پاسخ دادند: «همانا آدمی وقتی زیر بار قرض باشد، اگر سخن بگوید دروغ می‌گوید و اگر وعده دهد خلف وعده می‌کند.»۱۱ پیامبر ﷺ برای بازداشتن یارانش از قرض گرفتن، از شیوه‌های گوناگونی بهره می‌برد؛ حتی از نماز خواندن بر جنازهٔ کسی که با قرض‌های ادانشده درگذشته بود خودداری می‌کرد. با دانستن اینکه اگر پیامبر ﷺ بر جنازهٔ کسی نماز نمی‌خواند، آن شخص چقدر رسوا می‌شد، می‌توان به گستردگی تأثیر چنین بازدارندگی‌ای پی برد.

Debts are not only a source of anxiety and insecurity for the borrower, but they also affected the borrower's behavior and morality. The Prophet (p) often asked God for protection from being under debt. He was asked why he associated seeking refuge from debts with seeking protection from punishment in the grave, from the temptation of worldly life, and from the temptation of the false messiah. He answered,"Indeed, when a man is burdened by debt, if he speaks he lies and if he promises he breaks his promises."11 The Prophet used several means to discourage his Companions from borrowing, even declining to pray at the funeral of a person who died leaving unfulfilled debts. Knowing how disgraced a person would be if the Prophet refused to pray at his funeral, one can realize the extensive effect of such discouragement.

این دسته شامل افراد خیرخواه و صاحب‌مقامی می‌شود که فعالیت‌هایی را به نفع عموم انجام می‌دهند، از جمله آشتی دادن میان گروه‌ها و افراد دارای اختلاف، که اغلب با پرداخت دیه و فدیه از دارایی شخصی خود صورت می‌گیرد. آنان همچنین ممکن است طرح‌هایی با منافع عمومی را آغاز کنند، مانند ساختن یتیم‌خانه، مسجد، بیمارستان برای فقیران یا مدرسه برای کودکان، که همین امر ممکن است ایشان را به بدهی بیندازد. به افرادی از این دست با زکات برای پرداخت بدهی‌هایشان کمک می‌شود. به گفته برخی از شافعی‌ها، به چنین افرادی باید آنقدر داده شود که بدهی‌هایشان ادا شود، حتی اگر ثروتمند باشند.۱۹ قبیصة بن مخارق هلالی می‌گوید: «من متعهد شدم [که میان دو گروه در اختلاف صلح برقرار کنم] و نزد رسول خدا ﷺ رفتم تا از ایشان یاری بخواهم. فرمود: "اینجا بمان تا زکات برسد، آنگاه از آن به تو خواهیم داد." سپس پیامبر ﷺ ادامه داد: "ای قبیصة، درخواست کردن جز برای سه کس روا نیست: کسی که متعهد پرداخت دیه [برای آشتی دادن مردم] شده است، او می‌تواند تا زمانی که آن تعهد مالی ادا شود، درخواست کند؛ سپس نباید دیگر کمکی بخواهد. کسی که مصیبتی به او رسیده و ثروتش را از میان برده است، می‌تواند تا رسیدن به سطحی کافی از معاش درخواست کند، و کسی که فقر به او رسیده، به گونه‌ای که سه تن از خردمندان قوم او گواهی دهند که به فقر دچار شده است، می‌تواند تا به کفایت معاش برسد. ای قبیصة، هر درخواستی فراتر از آن ناپسند است و کسی که آن را می‌پذیرد، آن را به‌عنوان حرام می‌خورد."20

This category includes benevolent persons of stature who undertake activities for the public interest, such as reconciliation of disputes among groups and individuals, often by paying compensation and ransom from their own assets. They may also undertake projects of public benefit, such as building orphanages, mosques, hospitals for the poor, or schools for children, which may put them in debt. Persons of this kind are helped to pay their debts with zakah.18 According to some Shafi'ites, such individuals should be paid what satisfies their debts, even if they are rich.19 Qubaisah bin al Mukhariq al Hilali says, "I accepted a financial responsibility [to reconcile two disputing groups] and I went to the Messenger of God (P) to ask for help. He said, "Stay here until [the proceeds of] zakah come, so we can give you from it." The Prophet Continued, "O Qubaisah, asking is not permissible except for three persons: One who accepts financial responsibility [for reconciling people] may lawfully ask until that financial charge is satisfied. Then he must not seek any more help. One who is struck by disaster that wipes out his wealth may lawfully ask until he reaches a satisfactory level of sustenance, and one hit by poverty such that three wise clansmen confirm that he is struck by poverty may ask until he procures sufficiency of sustenance. O Qubaisah, any asking beyond that is evil. It is eaten by the person who accepts it as evil."20

این گفته نشان می‌دهد که کسی که در جریان آشتی دادن میان مردم مسئولیت مالی می‌پذیرد، می‌تواند برای ادای آن مسئولیت از زکات درخواست کند، حتی اگر آن شخص ثروتمند باشد، زیرا شرط کفایت معیشت در این مورد اعمال نمی‌شود.21

النووی می‌گوید که در میان شافعی‌مذهبان دو دیدگاه متضاد در این باره وجود دارد. برخی بر این باورند که پرداخت بدهی‌های متوفیان از زکات جایز نیست. این دیدگاه با نظر النخعی، ابوحنیفه و احمد سازگار است. دیدگاه دیگر آن است که این کار جایز است، بر پایه‌ی مفهوم عام آیه‌ی مربوط. این نظر ابوثور نیز هست.۲۲ گزارش شده است که احمد استدلال می‌کند پرداخت زکات برای بدهی‌های متوفی روا نیست، زیرا پرداخت باید به خود بدهکار داده شود و بدهکار در این‌جا مرده است.۲۳ الخرشی در شرح خود بر متن خلیل می‌گوید: «فرقی نمی‌کند که بدهکار مرده باشد یا زنده. حاکم باید بدهی‌ها را از زکات بپردازد.» برخی فقها حتی می‌گویند بدهی‌های متوفیان بر بدهی‌های زندگان مقدم است، زیرا زندگان ممکن است در آینده بتوانند پرداخت کنند.۲۴ القرطبی می‌گوید:۲۵ «دانشمندان مذهب ما و نیز مذاهب دیگر بر این باورند که بدهی‌های متوفیان را می‌توان از زکات پرداخت کرد، زیرا او به عنوان بدهکار در عبارت "الغارمین" داخل است؛ به‌ویژه آن‌که پیامبر ﷺ...

Al Nawawi says there are two opposing views among Shafi'ites about this. Some believe it is not permissible to pay the debts of deceased persons from zakah. This view is consistent with the opinion of al Nakha'i, Abu Hanifah, and Ahmad. The other opinion is to allow this action, on the basis of the general implication of the pertinent verse. This is also the view of Abu Thawr.22 It is reported that Ahmad argues that zakah payment for the debts of the deceased cannot be made because such payment must be made to the debtor himself and the debtor in this case is dead.23 Al Khirashi, in his commentary on the text of Khalil, says "It makes no difference whether the debtor is dead or alive. The sate must pay the debts from zakah. Some jurists even argue that debts of deceased persons have priority over those of living persons, since the latter may be able to pay in the future."24 Al Qurtubi remarks,25 "Scholars of our school as well as other schools think the debts of deceased persons may be paid from zakah, since as a debtor, he is included in the term "those under debt"; especially since the Prophet (p)

فرمود: «من نسبت به هر مؤمنی از خودش سزاوارترم؛ هرکس مالی به جا گذارد، از آنِ خانواده‌اش است، و هرکس بدهی یا افراد تحت تکفّل به جا گذارد، آنان بر عهدهٔ من‌اند.»ﷺ۲۶ این نظر مکتب جعفری نیز همین است.27

said, "I am more responsible for every believer than his own self; he who leaves wealth, it is for his family, but he who leaves behind debts or dependents, they are my responsibility."26 This is also the view of the Ja'fari school.27

به نظر من، متون و روح شریعت، پرداخت بدهی‌های یک شخص متوفی از زکات را منع نمی‌کند. این نظر با این واقعیت تأیید می‌شود که خداوند در آیه‌ی مربوط به مصرف‌کنندگان زکات، میان دو نوع دسته‌بندی فرق می‌گذارد. دسته‌ی نخست کسانی هستند که زکات به آنان پرداخت می‌شود به‌گونه‌ای که مالک آنچه دریافت می‌کنند می‌شوند، در حالی که زکات لزوماً به گروه دوم پرداخت نمی‌شود، بلکه از جانب ایشان پرداخت می‌گردد. کسانی که بدهکارند از نوع دوم‌اند، بنابراین باید پرداخت بدهی‌های متوفیان از زکات جایز باشد. این همان نظری است که ابن تیمیه آن را پسندیده است.۲۸ این نظر با سخن یادشده تأیید می‌شود.

من فکر می‌کنم بین قرض‌گیرندگان و کسانی که بدهکارند، قیاسی درست وجود دارد. این قیاس امکان پرداخت وام از محل زکات را فراهم می‌کند، و این با اهداف کلی زکات هم‌خوانی دارد. افرادی که به وام نیاز دارند می‌توانند با عنوان «غارمین» (بدهکاران) از زکات بهره‌مند شوند. به این ترتیب، زکات می‌تواند در عمل به ریشه‌کن شدن ربا کمک کند. این دیدگاهی است که ابوزهره، خلاف و حسن، که همگی از دنیا رفته‌اند، در بررسی خود درباره زکات بیان کرده‌اند.۲۹ آنان استدلال می‌کنند که اگر بدهی‌های مشروع را می‌توان از زکات پرداخت، چرا وام‌های بدون بهره را نیز، حتی با اولویت، از زکات ندهیم؟ محمد حمیدالله حیدرآبادی دیدگاهی مشابه را در پژوهش خود با عنوان بانکداری بدون ربا بیان می‌کند.۳۰ او دیدگاه خود را چنین استوار می‌سازد که بدهکاران دو گونه‌اند: کسانی که نمی‌توانند بدهی‌های گرفته‌شده را بازپس دهند، و کسانی که به وامی نیاز دارند که در آینده می‌توانند آن را بازپرداخت کنند.۳۱ بنابراین حمیدالله افراد نیازمند به وام را بدهکار به شمار می‌آورد، اما می‌توان گفت که افرادی که به وام نیاز دارند، پیش از دریافت وام آشکارا بدهکار نیستند. در نتیجه، استدلال ابوزهره و همکارانش قوی‌تر است.

I think there is a sound analogy between borrowers and those under debt. This analogy allows giving loans from zakah, which is consistent with the broad objectives of zakah. Persons who need loans can be given zakah under the title of those under debt. In this way, zakah can contribute practically to the elimination of interest. This is the view which the late Abu Zahrah, Khallaf and Hasan express in their study of zakah.29 They argue that if fair debts can be paid from zakah, why not, even by priority, give interestfree loans from zakah? Muhammad Hameedullah of Hyderabad expresses a similar opinion in his study entitled Banking Without Interest.30 He supports his opinion by stating that individuals under debt are of two kinds: those who cannot pay back alreadyused debts, and those who need loans which they can pay back in the future.31 Thus Hameedullah considers persons who need loans as persons under debt, but one may argue that persons who need loans are obviously not under debt before they receive the loan. Consequently the argument of Abu Zahrah and his colleagues is stronger.