بهعنوان یک فریضهٔ قطعی از جانب خداوند، زکات صرفاً یک صدقهٔ داوطلبانه نیست که اجرای آن به افراد واگذار شده باشد، و ادای آن هم وابسته به نیکوکاری ثروتمندان نیست. زکات بلکه یک نهاد رفاه اجتماعی است که دولت بر آن نظارت دارد، و مالیاتی سازمانیافته است که توسط یک سازمان عمومی مستقل اداره میشود.

As a confirmed obligation from God, zakah is not merely a charity left to individuals to implement, nor is its fulfillment dependent on the benevolence of the wealthy. Zakah is rather a social welfare institution supervised by the state, and an organized tax administered by an autonomous public organization.

نقش دولت در جمع‌آوری و توزیع زکات بهترین پشتوانه‌اش آیه‌ای است که از «عاملین بر زکات» به عنوان یکی از مصارف زکات یاد می‌کند.1 این آیه دلیل روشنی است بر این‌که باید سازمانی تخصصی با کارگزارانی وجود داشته باشد که معیشتشان از بودجهٔ همین سازمان تأمین می‌شود. افزون بر این، خداوند می‌فرماید: «از اموال ایشان صدقه‌ای بگیر تا آنان را پاک و پاکیزه سازی».2 فعل «بگیر» خطاب به پیامبر ﷺ به عنوان رئیس دولت اسلامی است، تا آن‌جا که وقتی ابوبکر پس از پیامبر ﷺ به ریاست دولت رسید، همچنان از اقتدار دولت و نیروی اجرایی آن برای جمع‌آوری و توزیع زکات استفاده کرد. دانشمندان بر این باورند که فعل «بگیر» در آیهٔ بالا خطاب به پیامبر ﷺ و به هر کسی است که پس از او امور مسلمانان را بر عهده دارد.

The state's role in the collection and distribution of zakah is best supported by the verse that mentions "the workers on zakah"1 as one of the categories to whom zakah is distributed. This verse is explicit evidence that there should be a specialized organization with workers who derive their incomes from the budget of this organization. Moreover, God says, "Out of their wealth take a sadaqah so thou might purify and sanctify them".2 "Take" is addressed to the Prophet as head of the Islamic state, to the extent that when Abu Bakr succeeded the Prophet (p) as head of state, he continued using state authority and its law enforcement body to collect and distribute zakah. Scholars recognize that the verb "take" in the above verse is addressed to the Prophet (p) and to whoever runs the affairs of Muslims after him.

در سنت نیز سخنانی وجود دارد که تأیید می‌کند پرداخت زکات از وظایف دولت اسلامی است. بخاری، مسلم و دیگران از ابن عباس روایت می‌کنند که پیامبر ﷺ هنگامی که معاذ را به یمن فرستاد به او فرمود: «به ایشان اعلام کن که خداوند صدقه را بر اموال آنان واجب کرده است؛ آن از توانگران ایشان گرفته شود و به فقیرانشان داده شود. اگر در این کار از تو فرمان بردند، از گرانبهاترین اموالشان بپرهیز...». این سخن نشان می‌دهد که زکات از توانگران گرفته و توسط دولت به نیازمندان داده می‌شود. حافظ ابن حجر می‌گوید: «این سخن دلیل است بر اینکه دولت مرجعی است که زکات را می‌گیرد و توزیع می‌کند. کسانی که از پرداخت خودداری کنند، به پرداخت آن مجبور می‌شوند.» شوکانی نیز همین را از ابن حجر در کتاب نیل الاوطار نقل می‌کند. افزون بر این، سخنان متعددی وجود دارد که کارگزارانی را که مسئول زکات بودند و «ساعیان» یا «مصدِّقین» نامیده می‌شدند، راهنمایی می‌کند. بیشتر این سخنان در فصل دوم از بخش چهارم ذکر شده‌اند. همچنین سخنان بسیاری وجود دارد که به پرداخت‌کنندگان درباره رفتارشان با گردآورندگان زکات سفارش می‌کند.

As for Sunnah, there are sayings that confirm that administering zakah is one of the responsibilities of the Islamic state. Al Bukhari, Muslim and others report from Ibn 'Abbas that the Prophet told Mu'adh when he sent him to Yemen, "Inform them that God obligates sadaqah on their wealth, to be taken from the rich among them and rendered to the poor among them. If they obey you in that, carefully avoid their dear wealth . . . " This saying indicates that zakah is taken from the rich and rendered to the poor by the state. Al Hafiz Ibn Hajar says, "This saying is evidence that the state is the authority that takes zakah and distributes it. Those who refuse to pay are forced to do so."3 Al Shawkani quotes the same from Ibn Hajar in his Nail al Awtar.4 Additionally, there are several sayings which instruct workers on zakah, who were called al su'at or al musaddiqin. Most of these sayings are mentioned in chapter two of part four. There are also many sayings that advise payers on their conduct towards the collectors.

علاوه بر قرآن و سنت، این ادعا که دولت اسلامی مسئول جمع‌آوری و توزیع زکات است، با عمل واقعی پیامبر ﷺ و خلفای راشدین پس از ایشان نیز تأیید می‌شود. ابن حجر در «التلخیص» یادآور می‌شود که اینکه فرستاده‌ی خدا ﷺ و جانشینان ایشان مأمورانی برای جمع‌آوری زکات می‌فرستادند، امری بسیار مشهور است. بخاری و مسلم از ابوهریره روایت می‌کنند که پیامبر ﷺ عمر را به عنوان مأمور جمع‌آوری زکات فرستاد. آن‌ها از ابوحمید روایت می‌کنند که «پیامبر ﷺ مردی از قبیله‌ی ازد به نام ابن اللتبیه را به عنوان مأمور جمع‌آوری زکات به کار گماشت.» همچنین روایت می‌کنند که عمر ابن السعدی را برای این کار به کار گماشت. ابوداود روایت می‌کند که پیامبر ﷺ

In addition to Qur'an and Sunnah, the assertion that the Islamic state is responsible for collection and distribution of zakah is supported by the actual practice of the Prophet (p) and the Wise Successors after him. Ibn Hajar in al Talkhis notes that the fact that the Messenger of God (p) and his Successors sent zakah collectors is quite famous. Al Bukhari and Muslim report from Abu Hurairah that the Prophet (p) sent 'Umar as a collector of zakah. They report from Abu Humaid that the "Prophet (p) employed a man from the tribe of al Azd named Ibn al Lutbiyah as zakah collector." They also report that 'Umar employed Ibn al Sa'di for that job." Abu Daud reports that the Prophet (p)

ابن مسعود را به عنوان گردآورندهٔ زکات به کار گرفت. احمد روایت می‌کند که پیامبر ﷺ ابو جهم بن حذیفه و عتبه بن عامر را به عنوان گردآورندگان زکات فرستاد، و از قُرّة بن دَعْمُوس روایت می‌کند که «پیامبر ﷺ ضحاک بن قیس را به عنوان گردآورندهٔ زکات فرستاد». حاکم در کتاب المستدرک خود روایت می‌کند که پیامبر ﷺ قیس بن سعد و عبادة بن صامت را به عنوان گردآورندگان زکات فرستاد، و ولید بن عقبه را به عنوان گردآورندهٔ زکات از قبیلهٔ بنی المصطلق.

employed Ibn Mas'ud as zakah collector. Ahmad reports that the Prophet sent Aba Jahm bin Hudhaifah and 'Utbah bin 'Amir as zakah collectors, and from Qurrah bin Da'mus that "the Prophet sent al Dahhak bin Qaid as zakah collector." Al Hakim reports in his al Mustadrdk that the Prophet sent Qais bin Sa'd and 'Ubadah bin al Samit as zakah collectors , and al Walid bin 'Uqbah as collector of zakah from the tribe of bani al Mustaliq.

بیهقی از شافعی روایت می‌کند که ابوبکر و عمر زکات‌گیرانی می‌فرستادند۔ و در روایتی که شافعی از ابراهیم بن سعد از زُهری نقل کرده، افزوده شده که آنان جمع‌آوری آن را هر سال به تأخیر نمی‌انداختند۔

Al Baihaqi reports From al Shfii'i that Abu Bakr and 'Umar used to send zakah collectors. In a version reported by al Shafi'i from Ibrahim bin Sa'd from al Zuhri, it is added that they did not delay its collection every year.

امام شافعی در نظر پیشین خود روایت می‌کند که در سال قحطی، عمر زکات را به تأخیر انداخت و سپس در سال بعد عاملانی فرستاد تا دو برابر آن را بگیرند. ابن سعد در الطبقات گزارش می‌کند که پیامبر ﷺ در هلال محرم سال نهم هجری عاملانی به سوی قبایل عرب فرستاد. این سخن را واقدی نیز در مغازی خود نقل کرده است. ابن سعد نام عاملان زکات و قبایلی را که به سوی آنان فرستاده شدند ذکر می‌کند. به گفته او، پیامبر ﷺ عیینه بن حصن را به سوی بنی تمیم فرستاد تا زکات را گرد آورد و میان مستحقان تقسیم کند، بریدة بن الحصیب را به سوی اسلم و غفار، عباس بن بشر الأشهلی را به سوی سُلیم و مزینه، رافع بن مکیث را به سوی جهینه، عمرو بن العاص را به سوی فزاره، الضحاک بن سفیان الکلابی را به سوی بنی کلاب، بسر بن سفیان الکعبی را به سوی بنی کعب، ابن اللتبیة را به سوی بنی ذُبیان، و مردی از سعد هذیم را به سوی قوم خودش. ابن سعد می‌افزاید: «رسول خدا ﷺ به عاملان زکات خود دستور داد که تنها از مازاد اموال بگیرند و از بهترین داراییِ پرداخت‌کنندگان بپرهیزند.»6

Al Shafi'i, in his former opinion, narrates that in the year of famine, 'Umar postponed zakah, then sent collectors to take twice as much in following year. Ibn Sa'd reports in al Tabaqat that the Prophet (p) sent collectors to Arab tribes on the crescent of al Muharram year 9 H. This saying is also cite by al Waqidi in his Maghazi.5 Ibn Sa'd names zakah collectors and tribes to whom they were sent. The Prophet, he says, sent 'Uyainah bin Hisn to bani Tamim to collect and distribute zakah, Buraidah bin al Hasib to Aslam and Ghifar, 'Abbas bin Bishr al Ashhali to Sulaim and Muzainah, Rafi' bin Makith to Juhainah, 'Amr bin al 'As to Fazarah, al Dahhak bin Sufyan al Kilabi to bani Kilab, Busr bin Sufyan al Ka'bi to bani Ka'b, Ibn al Lutbiyah to bani Dhubian, and a man from Sa'd Hudhaim to his tribe. Ibn Sa'd adds, "The Messenger of God (p) told his collectors to take only from the surplus and to avoid the top-notch assets of the payers."6

ابن اسحاق جمع‌آورندگان دیگری را نام می‌برد که پیامبر ﷺ آنان را به قبیله‌ها و استان‌های مختلف شبه‌جزیره عربستان فرستاد. برای نمونه، المهاجر بن ابی امیه را به صنعاء، زیدبن لبید را به حضرموت، عدی بن حاتم را به طیء و بنی اسد، العلاء بن الحضرمی را به البحرین، و علی را به نجران فرستاد.۷ کتانی در کتاب «التراتیب الإداریة» از قول ابن حزم در «جوامع السیر» نقل می‌کند که گفته است: «الزبیر، کارگزار زکات بود که رسول خدا ﷺ او را منصوب کرده بود؛ در غیاب الزبیر، جهم بن الصلت و حذیفة بن الیمان جای او را می‌گرفتند.»۸ کتانی همچنین از ابن حجر در «الإصابة» یاد می‌کند که صحابیانی را نام برده که پیامبر ﷺ آنان را برای این کار به کار گرفت. از جمله: الأرقم بن ابی الأرقم، حذیفة بن الیمان، کافیة بن سبع الأسدی، کحل بن مالک الهذلی، خالد بن البرساء، ابوجهم بن حذیفة، خالد بن سعید بن العاص، خزیمة بن عاصم العُکلی، و دیگران.۹ بنابراین آشکار است که پیامبر ﷺ تقریباً تمام عربستان را با کارگزاران زکات پوشش داد. ایشان ﷺ به آنان توصیه‌ها و دستورالعمل‌هایی درباره چگونگی رفتار با پرداخت‌کنندگان زکات و گرفتن مقدار درست آن می‌داد. همچنین به آنان دستور می‌داد که از بهترین اموال پرداخت‌کنندگان پرهیز کنند، و هنگامی که بازمی‌گشتند، گاه از ایشان گزارشی کامل از آنچه انجام داده بودند می‌خواست.10

Ibn Ishaq names yet other collectors the Prophet (p) sent to various tribes and provinces of the Arabian peninsula. For example, he sent al Muhajir bin Abi Umayyah to San'a', zaid bin Labid to Hadramawt, 'Adi bin Hatim to Tai' and bani Asad, al 'Ala' bin Hadrami to al Bahrain and Ali to Najran.7 In al Taratib al Idariyah, al Kattani quotes Ibn Hazm in Jawami' al Siyar as saying "al Zubair was the zakah clerk appointed by the Messenger of God (p); in al Zubair's absence, Jahm bin al Salt and Hudhaifah bin al Yaman used to substitute for him."8 Al Kattani also quotes Ibn Hajar in al Isabah as naming Companions employed for this job by the Prophet. These include al Arqam bin Abi al Arqam, Hudhaifah bin al Yaman, Kafiyah bin Sab' al Asdi, Kahl bin Malik al Hudhali, Khalid bin al Barsa', Abu Jahm bin Hudhaifah, Khalid bin Sa'id bin al 'As, Khuzaimah bin 'Asim al 'Ukali, etc..9 Thus it is obvious that the Prophet (p) covered practically all Arabia with zakah officers. He (p) provided them with advice and instructions on how to treat payers of zakah and collect the right amount. He also instructed them to avoid the top-notch wealth of payers, and when they came back, he sometimes used to ask them for a full account of what they did.10

علما اتفاق دارند که «بر دولت لازم است کارگزارانی برای جمع‌آوری زکات تعیین کند، زیرا پیامبر ﷺ و تابعین پس از او کارگزارانی فرستادند، و همیشه کسانی وجود دارند که دارایی دارند اما نمی‌دانند زکات واجب خود را چگونه بپردازند، و کسانی که از روی حرص و طمع از پرداخت چنین زکاتی بیزارند.»11

Scholars agree that "The state must appoint collectors of zakah because the Prophet (p) and the Successors after him sent collectors, and because there are always people who own assets but do not know how to pay their due zakah, and people who dislike such payment out of greed."11

صاحبان اموال زکات‌پذیر توصیه می‌شوند که به جمع‌آورندگان زکات کمک کنند و هیچ بخشی از ثروت خود را پنهان نکنند. جریر بن عبدالله می‌گوید: «گروهی از اعراب بادیه‌نشین نزد رسول خدا ﷺ آمدند و گفتند: "برخی از جمع‌آورندگان زکات به ما ستم کردند." رسول خدا ﷺ فرمود: "باید جمع‌آورندگان خود را خشنود سازید."»[12] و جابر بن عتیک روایت می‌کند که پیامبر ﷺ فرمود: «افرادی نزد شما خواهند آمد که شما آنان را دوست ندارید [یعنی جمع‌آورندگان]. هنگامی که آمدند، به گرمی از آنان استقبال کنید و بگذارید هرچه می‌خواهند انجام دهند. اگر عدالت ورزند، پاداشش به خودشان می‌رسد، و اگر ستم کنند، کیفرش نیز بر خودشان خواهد بود. برای کامل شدن زکاتتان لازم است که آنان را خشنود سازید تا برای شما دعا کنند.»[13] انس روایت می‌کند که «مردی از رسول خدا ﷺ پرسید: اگر زکات را به کسی بدهم که شما فرستاده‌اید، آیا از نظر خداوند و فرستاده‌اش آن را ادا کرده‌ام؟ پیامبر ﷺ پاسخ داد: "بله، اگر آن را به فرستاده من بدهی، از نظر خداوند و فرستاده‌اش از آن تکلیف رها شده‌ای. پاداش آن از آن توست، و اگر بعدها در آن دستکاری شود، گناه بر عهده کسی است که آن را تغییر دهد."»14

Owners of zakatable assets are advised to help collectors and not hide any part of their wealth. Jarir bin 'Abd Allah says, "A group of nomadic Arab came to the Messenger of God (p) and said 'Some zakah collectors did us an injustice.' The Messenger of God (p) said, 'you must please your collectors'"12 and Jabir bin 'Atik narrates that the Prophet (p) said, "People that you may not like [collectors] shall come to you. When they come, you should welcome them and let them do what they want. If they do justice, the result will be on their own souls, but if they do injustice, the punishment will also be on their own souls. It is necessary for completing your zakah that you please them, so they will pray for you."13 Anas narrates that "a man asked the Messenger of God (p), If I give zakah to the person you send, would I be fulfilling it as far as God and His Messenger are concerned?' The Prophet answered, 'Yes, if you give it to my messenger, you are freed from that obligation as far as God and His Messenger are concerned. You deserve its reward, and if it is tampered with later, the sin is on whoever changes it."14

سهل بن ابی صالح روایت می‌کند که پدرش گفت: «مالی به اندازه‌ای که زکات بر آن واجب می‌شود، جمع کردم. از سعد بن ابی وقاص، ابن عمر، ابوهریره و ابوسعید خدری پرسیدم که آیا خودم زکات را توزیع کنم یا آن را به حکومت بدهم؟ همه‌ی آنان به من دستور دادند که آن را به حکومت بپردازم و هیچ‌یک مخالفت نکرد.» در روایت دیگری آمده است: «گفتم: آیا نمی‌بینید که این حکومت چه می‌کند؟» این در زمان امویان بود. «آیا باز هم زکات خود را به آن بدهم؟» همه پاسخ دادند: «بله، باید بدهی.» این روایت را سعید بن منصور در مسند خود نقل کرده است.15

Sahl bin Abi Saleh narrates that his father said "I accumulated a zakatable amount of wealth. I asked Sa'd bin Abi Waqqas, Ibn 'Umar, Abu Hurairah, and Abu Sa'id al Khudri whether I should distribute zakah myself or give it to the government. They all ordered me to pay it to the government non of them disagreed." Another version reads, "I said, don't you see what this government does? 'It was at the time of the Umayyads. Should I still give it my zakah? They all answered 'yes, you must.'" This is reported by Sa'id bin Mansur in his Musnad.15

ابن عمر می‌گوید: «صدقات خود را به هر کس که امور شما را اداره می‌کند بپردازید. اگر او کار درست کند، پاداشش به خودش می‌رسد، و اگر کار بد کند، وبال آن بر خود اوست.» قَزعه از ابن عمر روایت می‌کند: «زکات خود را به آنان [حاکمان] بدهید، حتی اگر شراب بنوشند.» النووی می‌گوید: «این دو سخن را البیهقی با سندهای صحیح یا نیکو روایت کرده است.»۱۶ مغیرة بن شعبه روزی از غلامی که دارایی‌هایش را در طائف اداره می‌کرد پرسید: «با زکات اموال من چه می‌کنی؟» مدیر پاسخ داد: «بخشی از آن را میان مستحقان توزیع می‌کنم و بخشی را به حکومت می‌دهم.» شعبه پرسید: «چرا چنین می‌کنی؟» او گفت: «آنان با آنچه ما به ایشان می‌دهیم زمین می‌خرند و زن می‌گیرند.» شعبه گفت: «آن را به حکومت بده، زیرا پیامبر خدا ﷺ به راستی ما را به پرداخت آن به ایشان فرمان داده است.» این روایت را البیهقی در کتاب السنن الکبری آورده است.17

Ibn 'Umar says, "Pay your sadaqat to whoever runs your affairs. If he does right, it is his soul that will be rewarded, and if he does evil, it is on himself." Qaz'ah reports from Ibn 'Umar." Give them [the rulers] your zakah even if they drink wine. "Al Nawawi says "these two statements are reported by al Baihaqi via correct or good chains."16 Al Mughirah bin Shu'bah once asked a slave of his, who was managing his assets in al Taif "what do you do with the zakah on my wealth?" The manager said, "I distribute part of it and I pay part to the government." Shu'bah said, "Why do you do that?" He answered, "They buy land and marry women with what we give them." Shu'bah said, "Give it to the Government, for the Messenger of God (p) indeed ordains us to give it to them." Reported by al Baihaqi in his al Sunan al Kabir.17

از آیات، احادیث و اقوال صحابه که ذکر شد، چنین برمی‌آید که اصلاً زکات باید توسط حکومت اسلامی جمع‌آوری و توزیع شود. این، مسئولیتی مهم بر عهدهٔ دولت اسلامی و سازمان عمومی زکات است.

The above mentioned verses, sayings and opinions of Companions indicate that in principle, zakah must be administered by the Islamic government. It is an important responsibility of the Islamic state and the public zakah organization.

اگر هدف ادیان این باشد که وجدان انسانی را بیدار کنند، مردم را با حقیقت روشن سازند و آنان را با انگیزه‌ی عشق به خدا یا ترس از عقاب او به رفتار شایسته وادار کنند، پرسیده می‌شود که چرا اسلام در سازمان‌دهی جامعه دخالت می‌کند، به جای آنکه این امر را به مراجع سیاسی واگذارد؟ پاسخ ما این است که این سخن ممکن است درباره‌ی ادیانی غیر از اسلام صادق باشد، اما اسلام هم عقیده و هم نظام است، هم ارزش‌های اخلاقی و هم قوانین، هم کتابی هدایتگر و هم دولتی سازمان‌یافته.

One may ask, if the purpose of religions is to awaken human conscience, enlighten people with truth, and induce them to behave ideally by the drives of love of God or fear of His punishment, why should Islam interfere with the organization of society instead of leaving this to political authorities? Our answer is that this may be relevant to religions other than Islam, but Islam is both creed and system, moral values and laws, a guiding book and an organized state.

از دیدگاه این دین، انسان را نمی‌توان به بخش‌هایی جدا کرد؛ یکی برای دین و دیگری برای زندگی دنیوی، و زندگی را نیز نمی‌توان میان وفاداری به قیصر و وفاداری جداگانه به خدا تقسیم کرد. زندگی یک واحد است؛ انسان نیز یک واحد است؛ و کل جهان هستی یکسره در برابر خدای یکتا و توانا تسلیم است. اسلام راهنمایی جامع و همگانی ارائه می‌دهد که هم به فرد آزادی و کرامت می‌بخشد و هم به جامعه بهبود و سعادت. در چارچوب این نظام یکپارچه، نظام زکات به اجرا درمی‌آید و گردآوری و توزیع آن به دولت سپرده شده است. اسلام میل به پرداخت زکات را در دل مؤمنان می‌نشاند، و در عین حال گردآوری و توزیع زکات را به دولت می‌سپارد، به دلایل مهم زیر:

From the point of view of this religion, human beings cannot be dissected into departments, one for religion and the other for worldly life, nor can life itself be partitioned into allegiance to Caesar and separate allegiance to God. Life is one unit; so is the human being; so is the whole universe, all submitting to God, the One and Mighty. Islam brings forth comprehensive and universal guidance which gives liberty and dignity to the individual as well as betterment and happiness to society. Within this unified framework, the system of zakah is enacted assigning the collection and distribution to the state. Islam implants the desire to pay zakah in the hearts of believers while entrusting the state with zakah collection and distribution, for the following important reasons:

ابتدا، برخی افراد ممکن است وجدانی زنده نداشته باشند که آنان را به ادای این تکلیف وادارد. در چنین مواردی، اگر پرداخت زکات به عهدهٔ افراد گذاشته شود، حق فقیران از میان خواهد رفت.

اگر زکات به دست دولت اداره شود، باید به صورت مستقل اجرا شود، زیرا خداوند توزیع آن را در قرآن تعیین کرده است. بنابراین، زکات باید خزانه و نهاد اداری جداگانه‌ای داشته باشد که تحت نظارت دولت اسلامی قرار گیرد. آیه‌ی مربوط به توزیع زکات، به‌طور ضمنی به این استقلال اشاره دارد، زیرا سهمی را برای کارگزاران زکات معین کرده است. روش تاریخی مسلمانان در دوران حکومت اسلامی این بود که در دولت چند خزانه‌ی فرعی تأسیس کنند. حنفیان چهار خزانه‌ی فرعی را به‌روشنی مشخص و توصیف کرده‌اند.

If zakah is handled by the state, it must be run independently since God determines its distribution in the Qur'an. Thus, zakah should have a separate treasury and administrative body supervised by the Islamic state. The verse on zakah distribution refers implicitly to this autonomy by assigning a share to the workers on zakah. The historical practice of Muslims during the reign of Islam was to establish several sub-treasuries in the state. Four sub-treasuries are clearly identified and described by Hanafites:

۱. زکات

1. Zakah.

۲. جزیہ اور خراج

2. Jiziah and Kharaj.

۳. غنیمت جنگی و رکاز (رکاز از نظر حنفیان زکات نیست).

3. War booty and rikaz (rikaz is not zakah, according to Hanafites).

۴. اموال گمشده و پیداشده19

4. Lost and found assets.19

فقها معمولاً داراییهای مشمول زکات را به دو گروه تقسیم میکنند. داراییهای ظاهر، داراییهایی هستند که آشکارند و افراد غیر از مالک میتوانند به آسانی آنها را بشمارند. از جمله آنها محصولات کشاورزی و دامها هستند. داراییهای باطن، داراییهایی هستند که مالک میتواند به آسانی آنها را پنهان کند. از جمله آنها پول و داراییهای تجاری هستند.

Jurists usually divide zakatable assets into two groups. Apparent assets are those that are visible and can easily be counted by people other than the owner. They include agricultural crops and livestock. Non-apparent assets are those that can easily be hidden away by the owner. They include money and business assets.

در مورد اموال ظاهر، فقها تقریباً به اتفاق نظر دارند که جمع‌آوری و توزیع زکات آن‌ها باید به دست دولت انجام شود. زکات این اموال نباید به افراد واگذار شود، به‌ویژه که روایات فراوانی وجود دارد که پیامبر ﷺ عاملان خود را برای گرفتن زکات این اموال می‌فرستاد. روشن است که دولت مسئول اجرای این جمع‌آوری است و در صورت لزوم باید با کسانی که از پرداخت این زکات امتناع می‌کنند بجنگد، همان‌گونه که ابوبکر پس از وفات پیامبر ﷺ چنین کرد.20

As for apparent assets, jurists agree almost unanimously that the collection and distribution of their zakah must be undertaken by the state. Their zakah should not be left to individuals, especially since we have many reports that the Prophet (p) sent his collectors to take zakah on these assets. It is obvious that the state is responsible for enforcing this collection and must fight, if necessary, those who refuse to pay this zakah, as Abu Bakr did after the death of the Prophet.20

در مورد اموال باطنی، اتفاق نظر وجود دارد که دولت حق دارد زکات آن‌ها را جمع‌آوری و توزیع کند. با این حال، فقها درباره‌ی الزام پرداخت آن به دولت چند دیدگاه دارند.

As for non-apparent assets, it is agreed that the state has the right to collect and distribute their zakah. However, jurists have several opinions about enforcing its payment to the government.

حنفی مذہب کے علماء کا کہنا ہے کہ غیر ظاہر (مخفی) اموال کی زکوٰۃ کی ادائیگی مال کے مالکان پر چھوڑ دی جائے کہ وہ خود اسے تقسیم کریں۔ وہ مزید کہتے ہیں کہ اصولاً ریاست کو اس قسم کی زکوٰۃ کے انتظام کا حق حاصل ہے، لیکن حضرت عثمانؓ کے زمانے سے یہ ذمہ داری مال داروں کے سپرد کر دی گئی ہے۔ یہ سپردگی ریاست کے اس اختیار کو ختم نہیں کرتی کہ وہ غیر ظاہر اموال کی زکوٰۃ کی ادائیگی کی نگرانی کرے۔ اگر ریاست کو اطلاع ملے کہ کسی علاقے کے مال دار افراد اپنے غیر ظاہر اموال کی زکوٰۃ ادا نہیں کر رہے، تو عوامی قانون نافذ کرنے والے ادارے کے ذریعے اس کی ادائیگی پر زور دیا جا سکتا ہے۔ تجارتی اموال کی زکوٰۃ ریاست وصول کر سکتی ہے اگر انہیں ایک جگہ سے دوسری جگہ منتقل کیا جا رہا ہو، لیکن اگر تجارتی اموال منتقل نہ کیے جا رہے ہوں تو ان کے ساتھ دیگر غیر ظاہر اموال جیسا معاملہ کیا جائے گا۔23

Hanafites argue that zakah on non-apparent assets should be left to the owners to distribute. They add that although in principle, the state has the right to administer this kind of zakah,21 since the time of 'Uthman this task has been assigned to owners of wealth. This assignment does not eliminate the stats's authority to supervise payment of zakah on non-apparent assets. If the state is informed that owners of wealth in certains areas do not pay zakah on their non-apparent assets, its payment can be enforced by the public law inforcement authority.22 Zakah on trade assets may be collected by the state if they are being transported from one place to another, but if trade assets are not transported, they are treated like other non-apparent assets.23

پیش از آنکه یکی از این نظرات را برگزینید، باید یادآور شوم که تقریباً همه فقیهان بر دو نکته اتفاق دارند. نخست، دولت اسلامی حق دارد زکات همه داراییها، آشکار و پنهان، را گردآوری و توزیع کند. این حق زمانی تأکید بیشتری مییابد که گمان برود مردم چندان مشتاق نیستند خودشان زکات را بپردازند. برخی فقیهان حتی بیان کردهاند که همه اختلافها درباره نقش دولت به حالتی بازمیگردد که حکومت زکات را اداره نمیکند، اما وقتی دولت آن را اداره میکند، آن فقیهان ادعا کردهاند که در مورد وجوب پرداخت زکات به دولت اجماع وجود دارد.۳۲ حتی کسانی که مخالفاند نیز این اصل را میپذیرند که هرگاه گردآوری زکات به دست دولت انجام شود، زکات باید به دولت پرداخت شود؛ زیرا این موضوعی اختلافی است و هر موضوع اختلافی را میتوان با تصمیمی سیاسی فیصله داد، همانگونه که دعواهای حقوقی با حکم دادگاه پایان میپذیرد.۳۳ نکته دوم مورد اتفاق این است که اگر دولت از گردآوری زکات غفلت کند، صاحبان داراییها باید زکات خود را خودشان توزیع کنند. این بر این مبنا استوار است که زکات عبادتی است و تکلیفی دینی که هر فرد باید آن را ادا کند، تا آنجا که اگر حکومتی جرئت کند مردم را از پرداخت زکات معاف کند، مسلمانان باید مستقلاً زکات خود را توزیع کنند.

Before I select one of these opinions, I should mention that almost all jurists agree on two points. Firstly the Islamic state has the right to collect and distribute zakah on any and all assets, apparent and non-apparent. This right is emphasized if there exists suspicion that people are not so eager to pay their zakah by themselves. Some jurists even state that all differences with regard to the role of the state arise about the case in which the government does not administer zakah, but when it does, those jurists claim there is ijma' on the obligation of giving zakah to the state.32 Even those who disagree, accept the principle that once zakah collection is carried out by the state, zakah must be given to the state, because it is a disputed issue and any disputed issue can be settled by a political decision like legal disputes that are decided by court judgements.33 The second point of agreement is, if the state neglects zakah collection, owners of assets must distribute their own zakah. This is based on the fact that zakah is a form of worship and a religious obligation that must be fulfilled by each individual, to the extent that if a government dares to exempt people from paying zakah, Muslims must distribute their own zakah independently.

وقتی این دو نکته مورد اتفاق همگانی فهمیده شود، می‌توانیم به اختلاف‌نظر درباره‌ی این بپردازیم که آیا حکومت اختیار جمع‌آوری زکات از اموال باطنی را دارد یا نه. به نظر من، از بررسی متون مربوط به جمع‌آوری زکات و صلاحیت دولت اسلامی چنین برمی‌آید که این متون میان اموال ظاهری و باطنی تفاوتی قائل نشده‌اند. گفته می‌شود که دولت اسلامی موظف است جمع‌آوری و توزیع زکات را، بدون هیچ استثنایی، اداره کند. این برداشت بر پایه‌ی نکات زیر استوار است:

Once these two points of unanimous agreement are understood, we can look at differences about whether the government has the authority to collect zakah on non-apparent wealth. It seems to me from examining texts on zakah collection and the authority of the Islamic state, that texts make no distinction between apparent and non-apparent wealth. It is stated that the Islamic state is required to administer both zakah collection and distribution, without any exceptions. This understanding is supported by the following points:

بعض علما میان مال ظاهر و مال باطن تفاوت قائل شده‌اند، بر این مبنا که عمل واقعی پیامبر ﷺ چنین بوده است. آنان استدلال می‌کنند که هیچ شاهد گسترده یا فراگیری به ما نرسیده که نشان دهد پیامبر ﷺ همان‌گونه که برای اموال ظاهر کارگزار می‌فرستاد تا زکات را بگیرد و توزیع کند، برای زکات پول و اموال تجاری نیز کارگزار فرستاده باشد. از این رو برخی از علمای برجسته معتقدند که جایز است زکات واجب بر اموال باطن را یا به حکومت بپردازند یا خودشان مستقیماً توزیع کنند، به شرط آنکه این کار با نیکوکاری و بدون تبعیض میان مستحقان انجام شود. ابوعبید می‌گوید: «به باور من این نظر علمای اهل سنت در حجاز و عراق است. درباره طلا، نقره و اموال تجاری، مسلمانان در ادای این تکلیف امین شمرده می‌شوند، در حالی که زکات چهارپایان، غلات و میوه‌ها تنها باید توسط حکومت اسلامی گرفته شود. صاحبان اموال نباید زکات واجب را از حکومت اسلامی پنهان کنند. اگر صاحبان اموال خودشان آن را توزیع کنند، این تکلیف ادا نمی‌شود و زکات باید دوباره به حکومت پرداخت شود. متون ما از سنت و صحابه این تفکیک را تأیید می‌کند. می‌بینیم که ابوبکر برای گرفتن زکات چهارپایان با مرتدان جنگید، اما برای زکات طلا و نقره چنین نکرد.» ابوعبید سپس گزارش‌هایی در تأیید این موضع نقل می‌کند، اما با بررسی دقیق سخنانی که نقل کرده، درمی‌یابیم که همه آن‌ها درباره شرایط استثنایی سخن می‌گویند، مانند فساد در حکومت و دستگاه زکات آن، و نه درباره شرایط عادی. این امر از آنجا آشکار است که چنین دیدگاه‌هایی تنها پس از آشوب‌های سیاسی و توطئه‌هایی پدید آمد که به کشته شدن عثمان انجامید. ابوعبید با سند خود از ابن سیرین نقل می‌کند که گفت: «صدقه به پیامبر ﷺ پرداخت می‌شد.»

A few scholars distinguish between apparent and non-apparent wealth on the grounds of the actual practice of the Prophet. They argue that no overwhelming or widespread evidence reaches us which shows that the Messenger (p) sent workers to collect and distribute zakah on money and business assets, as he did with respect to apparent wealth. Consequently, some leading scholars argue it is permissible either to give the zakah due on non-apparent wealth to the government or distribute it directly, provided that this is done with righteousness and without discrimination between recipients. Abu 'Ubaid says, "This is, I believe, the view of Sunnite scholars in both Hijaz and Iraq. As far as gold, silver, and trade assets are concerned, Muslims are trusted to fulfill this obligation, while zakah on livestock, grain, and fruits must only be administered by the Islamic government. Owners must not hide due zakah away from the Islamic government. If owners distribute the latter on their own, that does not satisfy the requirement, and zakah must again be given to the state. The texts we have from Sunnah and the Companions warrant this distinction. We see that Abu Bakr fought the apostates in order to collect zakah due on livestock. He did not do that for zakah due on gold, and silver."41 Abu 'Ubaid goes on to give a reports in support of this position, but upon close examination of his quoted statements, we find them all speak about exceptional circumstances, such as corruption in government and its zakah agency and not normal situations. This is obvious from the fact that such opinions come about only after political unrest and conspiracies that led to the killing of 'Uthman. Abu 'Ubaid reports, via his own chain, that Ibn Sirin says "The sadaqah was paid to the Prophet (p)

این موضوع در سخنرانی آنان درباره زکات در دمشق در سال ۱۹۵۲ توسط استادان خلاف، الحسن و ابوزهره بررسی شده است. ایشان می‌گویند: به دو دلیل، دولت باید مسئولیت جمع‌آوری زکات از همه اموال، چه آشکار و چه پنهان، را بر عهده گیرد. نخست آنکه امروزه بسیاری از مردم این تکلیف را در مورد همه اموال خود رها کرده‌اند. آنان شرایط وکالتی را که عثمان و علمای پس از او به دولت داده بودند، به جا نمی‌آورند، و فقها بیان کرده‌اند که اگر مردم تکلیف پرداخت زکات اموال پنهان خود را به جا نیاورند، دولت می‌تواند این تکلیف را دوباره بر عهده گیرد، و اگر مردم به‌طور کلی زکات خود را نپردازند، دولت باید ایشان را به پرداخت آن وادار کند.

This matter is discussed by the Professors Khallaf, al Hasan, and Abu Zahrah in their lecture on zakah in Damascus 1952. They say, It is imperative that the government take responsibility for collecting zakah on all wealth, apparent and non-apparent, for two reasons. Firstly, many people now abandoned this obligation on all their wealth. They do not fulfill the terms of agency given by Uthman and scholars after him, and jurists state that if people do not fulfill the obligation of distributing zakah due on their non-apparent wealth, the state may take charge of this obligation again, and that if people do not in general pay their zakah, the state must force them to do so.

ثانیاً، بیشتر اموال پنهانی که پیش‌تر آشکار نبودند، امروزه آشکار شده‌اند، به‌ویژه موجودی کالا و دارایی‌های پولی، زیرا بازرگانان معمولاً برای کسب‌وکار خود دفاتر حسابداری نگه می‌دارند. همان قواعدی که برای محاسبه مالیات بر درآمد و سود به کار می‌رود، باید درباره زکاتی که خداوند بر فقرا و نیازمندان واجب کرده است نیز به کار گرفته شود. پول و دارایی‌های پولی بیشتر در بانک‌ها سپرده‌گذاری می‌شود و دانستن موجودی آن‌ها در پایان سال کاری آسان است. می‌دانیم که فقیهان اتفاق‌نظر دارند که اگر اموال پنهان آشکار شوند، مسئولیت گرفتن زکات آن‌ها به دولت بازمی‌گردد. این‌که نهاد «العشّارین» در دوران عثمان و پس از آن باقی ماند، این نکته را تأیید می‌کند، زیرا العشّارین زکات کالاهایی را که از جایی به جای دیگر حمل می‌شد، دریافت می‌کردند. بنابراین، امکان دسترسی به اموال پنهان و شمارش آن‌ها آشکارا بدان معناست که باید با آن‌ها همچون اموال آشکار رفتار شود.50

Secondly, most formerly non apparent items of wealth have become apparent today, especially trade inventory and monetary assets, since merchants usually keep accounting records for their businesses. The same rules that apply to calculating taxes on income and profit must be used with regard to zakah obligated by God for poor and deprived. Money and monetary assets are mostly deposited in banks, and knowing their balances at the end of the year is an easy matter. We know that jurists agree that if non-apparent items of wealth become apparent, responsibility for the collection of their zakah reverts to the state. The fact that the institution of al Ashirin remained during and after Uthman's period supports this point, since al Ashirin used to collect zakah on merchandise being transported from one place to another. Thus, the ability to reach and count non-apparent items, obviously means they should be treated like apparent items.50

اینکه دولت مجاز شمرده شود تا کسانی را که زکات را ادا نمی‌کنند مجازات کند و مبلغ واجب را به زور بستاند، خود تأییدی است بر نقش حیاتی دولت در جمع‌آوری زکات.

Authorizing the state to penalize those who do not fulfill the obligation of zakah and to take the due amount by force is itself an assertion of the state's vital role in zakah collection.

حنفی‌ها بر این باورند که مأموران زکات تنها باید اظهارات پرداخت‌کنندگان را در صورتی بپذیرند که با سوگند تثبیت شده باشد. پرداخت‌کننده ممکن است ادعا کند که پرداخت به مأمور دیگری انجام شده، یا بدهکار است، یا هر عامل دیگری که زکات را کاهش می‌دهد یا از پرداخت آن می‌کاهد. حنفی‌ها می‌افزایند که اگر پس از سال‌ها کشف شود که اظهاری که با سوگند درباره پرداخت زکات داده شده، نامعتبر یا دروغ بوده است، زکات واجب باید گرفته شود. مأموران زکات نباید هیچ ادعایی را مبنی بر اینکه زکات اموال آشکار مستقیماً توسط خود فرد پرداخت شده است، بپذیرند.51

Hanafites believe that zakah officers my only accept payers' disclosures if ascertained under oath. A payer may claim payment is made to another officer, being in debt, or any other factor that reduces or eliminates zakah payment. Hanafites add that if it is discovered, even years later, that a statement made under oath about the payment of zakah is invalid or false, the due zakah must be collected. Zakah officers must not accept any claim that zakah on apparent wealth was paid directly by the individual.51

با این حال، ممکن است مأمور زکات، اظهارنامه‌ای را که به سوگند تأیید شده باشد بپذیرد، مبنی بر اینکه زکات اموال غیرآشکار را خود پرداخت‌کننده پیش‌تر به مستحقان داده است.52

However, the officer my accept a statement made under oath that zakah on non-apparent items was already distributed to deservants by the payer himself.52

مالکیان معتقدند که در صورت امتناع از پرداخت، زکات باید با زور گرفته شود، به شرطی که معلوم باشد پرداخت‌کننده ثروتمند است، خواه دارای اموال ظاهری باشد یا اموال باطنی. برای برخی موارد امتناع از پرداخت زکات، زندان ممکن است مجازات باشد. گفته می‌شود که حکومت اسلامی ممکن است تا آنجا پیش برود که کسانی را که از پرداخت زکات خودداری می‌کنند، یاغی اعلام کند و با آنان بجنگد تا زکات واجب گرفته شود.53

Malikites assert that in case of refusal to pay, zakah must be collected by force, as long as it is known that the payer is wealthy, whether he or she owns apparent items or non-apparent items. Imprisonment may be the penalty for certain cases of denial of zakah payment. It is said that the Islamic government may go as far as to declare those who refuse to pay zakah rebels and fight them until the due zakah is collected.53

شافعیان معتقدند که هر کس از پرداخت زکات خودداری کند باید به پرداخت آن وادار شود و باید جریمه‌ای بر او تحمیل گردد. با این حال، اگر چنین امتناعی ناشی از انکار خود این وجوب باشد، ارتداد محسوب می‌شود و کیفر آن مرگ است. الشافعی در نظر قدیم خود می‌گوید که کیفر امتناع از پرداخت زکات، جریمه‌ای معادل نصف دارایی شخص، افزون بر مقدار واجب زکات است. این رأی بر اساس حدیثی است که بهز بن حکیم از پدرش و او از جدش از رسول خدا ﷺ روایت کرده است: «و هر کس که از پرداخت آن امتناع ورزد، ما قطعاً آن را همراه با نصف دارایی‌اش خواهیم گرفت. این یکی از واجبات پروردگار ماست و هیچ‌یک از آن به خاندان محمد تعلق ندارد.» اما دیدگاه نخست‌یادشده الشافعی، دیدگاه صحیح است. نویسنده‌ی المهذب می‌افزاید: «حکومت می‌تواند با کسانی که از پرداخت زکات خودداری می‌کنند بجنگد، همان‌گونه که ابوبکر، صدیق، با ایشان جنگید.»55

متفق علیہ است که کسانی که خود وجوب زکات را انکار می‌کنند، در صورتی که عذری نداشته باشند، مانند آنکه تازه مسلمان شده باشند و هنوز تمام احکام آن را فرا نگرفته باشند، همچون مرتدان با آنان رفتار می‌شود۔ همچنین هیچ اختلافی نیست که اگر پرداخت‌کنندگان بدون اعمال زور از پرداخت آن خودداری کنند، باید زکات با زور گرفته شود۔56

It is agreed upon that those who deny the obligation of zakah itself are treated like apostates, provided they have no excuse, such as being very new to Islam, and therefore not having yet grasped all its requirements. There is no disagreement also that zakah must be collected by force if payers refuse to give it without use of force.56

با این حال، میان علما درباره جریمه کردن کسانی که از پرداخت زکات خودداری می‌کنند اختلاف نظر وجود دارد. برخی، از جمله اسحاق، یکی از روایات احمد، الاوزاعی و نظر قدیمی‌تر الشافعی، معتقدند که باید افزون بر مقدار زکات واجب، نیمی از مال پرداخت‌کننده نیز به‌عنوان جریمه گرفته شود، بر اساس آن حدیثی که پیش‌تر ذکر شد. اما جمهور علما، از جمله نظر متأخرتر الشافعی، بر این باورند که تنها مقدار واجب زکات باید گرفته شود. این نظر بر سه دلیل استوار است:

However, scholars do not agree about imposing a fine on those who refuse to pay zakah. Some, including Ishaq a report from Ahmad, al Awza'i, and the older opinion of al Shafi'i, believe a fine of half the payer's wealth must be collected along with the due amount, in accordance with the saying mentioned above. As for the majority, including the later opinion of al Shafi'i, only the due amount of zakah must be collected. This is based on three points:

A. این گفته: «در مال هیچ حقی واجب نیست جز زکات.»57

A. The saying "Nothing is obligated on wealth except zakah."57

ب. زکات یک عبادت است، و ترک یک عبادت، موجبِ جریمه‌ای که مالی باشد نیست.

B. Zakah is a worship, and not fulfilling a worship is not a reason that incurs fines.

ج. در زمان ابوبکر، بسیاری از مردم از پرداخت زکات خودداری کردند. با این که ابوبکر با کسانی که از پرداخت زکات سر باز زدند جنگید، هیچ گزارشی از او یا از هیچ یک از صحابه در دست نیست مبنی بر این که بر کسانی که به پرداخت زکات مجبور شدند، جریمه مالی تحمیل شده باشد.58

C. Many people refused to pay zakah during Abu Bakr's time. Although Abu Bakr fought those who refused to pay, no report is available from him or any of the Companions that a financial fine was imposed on those who were forced to pay zakah.58

درباره‌ی سخن بهز، البیهقی از الشافعی نقل می‌کند که گفت: «محدثان آن را صحیح نمی‌دانند. اگر صحیح بود، به مفهوم آن استناد می‌کردم.»۵۹ البیهقی می‌افزاید که نه البخاری و نه مسلم، بهز را در سلسله‌ی راویان خود نیاورده‌اند.۶۰ اما ممکن است در پاسخ گفته شود که این دلیل کافی برای ضعیف دانستن یک سخن نیست، زیرا سخنان درست بسیاری بیرون از مجموعه‌های البخاری و مسلم وجود دارد. برخی دانشمندان معتقدند که سخن بهز با سخنی از البراء بن عازب نسخ شده است، که همه‌ی جریمه‌های مالی را لغو می‌کند. این نسخ را نمی‌توان پذیرفت، زیرا برای اثبات آن باید ترتیب زمانی دو سخن معلوم باشد و چنین دانشی در دسترس نیست.۶۱ الماوردی سخن بهز را با این سخن که «بر مال جز زکات چیزی واجب نیست» در تعارض می‌داند و نتیجه می‌گیرد که سخن بهز برای مجازات واقعی نیست، بلکه تنها برای ایجاد ترس از ترک تکلیف زکات است.۶۲ النووی می‌افزاید که سخن بهز از سوی الشافعی و دیگر محدثان ضعیف شمرده شده است.63

علمای مسلمان درباره پرداخت زکات به حکومت‌های ستمگر اختلاف دارند. برخی بر این باورند که آن به‌طور مطلق جایز است، و برخی دیگر آن را در همه حالات حرام می‌دانند، و میان این دو سر طیف، دامنه‌ای گسترده از دیدگاه‌ها وجود دارد.

Muslin scholars differ on paying zakah to oppressive governments. Some believe it is unconditionally permissible, and others declare it prohibited in all cases, with whole spectrum of views between these two extremes.

آنان که می‌گویند پرداخت زکات به حکومت‌های ستمگر بدون قید و شرط جایز است، دلیل اصلی‌شان بر چند سخنی استوار است که مؤلف «المنتقی» چنین نقل کرده است:72

As for those who say it is unconditionally allowed to pay zakah to oppressive governments, their main argument is derived from a few sayings mentioned by the author of al Muntaqa as follows:72

الف. از انس روایت شده که مردی گفت: «ای فرستادهٔ خدا، اگر زکاتم را به کارگزار شما بدهم، آیا نزد خدا و فرستادهٔ او ادای آن شمرده می‌شود؟» پیامبر ﷺ فرمود: «آری، اگر آن را به کارگزار من بدهی، از دیدگاه خدا و فرستادهٔ او آن را ادا کرده‌ای؛ پاداشش برای توست، و گناه دست‌بردن در آن بر عهدهٔ کسی است که در آن دست ببرد.»73

A. It is reported from Anas that a man said, "O Messenger of God, if I give my zakah to your commissioner would I be fulfilling it as far as God and His Messenger are concerned?" The Prophet said "Yes, if you give it to my commissioner, you have completed it from the point of view of God and His Messenger; you get its reward, and the evil of tampering with it is on whoever tampers with it."73

ب. از ابن مسعود روایت شده که رسول خدا ﷺ فرمود: «پس از من خودکامگی و اموری پیش خواهد آمد که آن‌ها را ناپسند خواهید شمرد.» گفتند: «ای رسول خدا، در آن هنگام ما را به چه امر می‌فرمایی؟» فرمود: «حقّی را که بر شماست ادا کنید و آنچه را که از آنِ شماست از خدا بخواهید.»74

B. It is reported from Ibn Mas'ud that the Messenger of God said, "There shall be selfishness and matters you disapprove of after I am gone." People said, "O Messenger of God, what would you order us to do then?" He answered, "Fulfill the obligation that is on you and ask God for that which is yours."74

ج. از وائل بن حجر روایت شده که گفت: «از پیامبر خدا ﷺ شنیدم که در پاسخ مردی که پرسید: "اگر بر ما زمامدارانی حکومت کنند که حق ما را ندهند و در عین حال حق خود را از ما بخواهند، چه می‌فرمایی؟" فرمود: "بشنوید و اطاعت کنید؛ بار آنچه آنان انجام می‌دهند بر دوش خودشان است و بار آنچه شما انجام می‌دهید بر دوش خودتان."»75

C. It is reported from Wa'il bin Hajar "I heard the Messenger of God (p) reply, when asked by a man 'What would you say if we happened to have rulers who prevented us our getting our rights and yet ask us for their right?', 'Listen and obey. They have the burden of what they do, and you have that of your deed."75