۸.۲ فصل دوم: این دیدگاه که غیر از زکات، حقوق دیگری نیز ممکن است بر مال واجب شود
8.2 Chapter Two The View That Other Dues Besides Zakah May Be Imposed
دیگر علما، از همان دوران صحابه و تابعین، معتقدند که غیر از زکات، حقوق مالی دیگری نیز وجود دارد. از جمله این علما عمر، علی، ابوذر، عایشه، ابوهریره، حسن بن علی و فاطمه بنت قیس (همگی از صحابه)، و همچنین از تابعین شعبی، مجاهد، طاووس، عطاء و چند نفر دیگر هستند.
Other scholars, as early as the era of the Companions and Followers, believe there are other financial dues besides zakah. These include 'Umar, 'Ali, Abu Dharr, A'ishah, Abu Hurairah, al Hasan bin 'Ali, and Fatimah bint Qais (all Companions), as well as the Followers al Sha'bi, Mujahid, Taus, 'Ata, and several others.
دلیل
The evidence
این گروه استدلال میکنند که آیهٔ «لَيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ» نشان میدهد که افزون بر زکات، پرداختهای دیگری نیز واجب است. ترمذی و دیگران از فاطمه دختر قیس روایت میکنند که او (یا شخص دیگری) از پیامبر ﷺ دربارهٔ زکات پرسید. ایشان فرمود: «همانا در مال، افزون بر زکات، حقوق دیگری نیز هست.» سپس پیامبر ﷺ این آیه از سورهٔ البقرہ را تلاوت فرمود: «لَيْسَ الْبِرَّ...». ترمذی با وجود ضعف این حدیث میگوید که این سخن به واسطهٔ آیه تأیید و تقویت میشود. در واقع، همین آیه بهتنهایی دلیل کافی است، زیرا پرداخت مال را، افزون بر نماز و زکات، از شرایط نیکوکاری قرار داده است. قرطبی میگوید: «حتی با وجود انتقاداتی که به این سخن وارد شده، معنای آن درست است، زیرا خود آیه به آن دلالت دارد، آنجا که میفرماید: "...و نماز را برپا دارند و زکات دهند." آیه زکات را همراه با نماز ذکر کرده است، که یعنی عبارت آغازین آیه "...و مال خود را با وجود دوست داشتنش بدهند" به پرداختهای دیگری اشاره دارد که در واژهٔ "زکات" داخل نیست.»
These people argue that the verse "It is not righteousness that ye turn your faces toward east or west, but it is righteousness to believe in God and the Last Day, and the angels, and the Book, and the messengers, to spend of your sustenance -- in spite of your love for it -- for your kin, for orphans, for the needy, for the wayfarer, for those who ask, and for the ransom of slaves, to be steadfast in prayers and practice zakah to fulfill the pledges which ye have made, and to be firm and patient in pain and adversity, and through out all periods of panic. Such are the people of truth, the God fearing" indicates there are dues besides zakah. Al Tirmidhi and others report from Fatimah bint Qais that she (or someone else) asked the Prophet (p) about zakah. He answered, "Indeed there are dues besides zakah on wealth." Then the Prophet recited this verse from sura al Baqarah: "It is not righteousness . . . ." Despite its weakness, al Tirmidhi says this saying is supported and strengthened by the verse. In fact, the verse alone is sufficient evidence, since it makes giving money one of the conditions of righteousness, in addition to prayers and zakah. Al Qurtubi comments, "Even despite the criticism addressed to the saying, its meaning remains correct, because it is implied by the verse itself, which reads' . . . to be steadfast in prayer and practice zakah.' It mentions zakah along with prayers, which means the words at the beginning of the verse '. . . to spend of your sustenance' refer to other payments, not included in the word 'zakah'.
در غیر این صورت، این آیه تکرار غیرضروری پیدا میکرد۔1
Otherwise, this verse would have unnecessary repetition.1
هیچ کس نمیتواند ادعا کند که انفاقی که در آیه ذکر شده، صرفاً به کمکهای داوطلبانه اشاره دارد؛ زیرا این آیه در پاسخ به گرایش یهودیان به تشریفات و آیینگرایی نازل شد تا عناصر نیکوکاری راستین را نشان دهد. از این رو آیه تنها عناصر اساسی را برمیشمارد، چنانکه از دیگر عناصر ذکرشده در آیه روشن است: ایمان به خدا و روز بازپسین، برپا داشتن نماز و پرداخت زکات، وفای به عهد و پیمانها و غیره و غیره.
No one can argue that the spending mentioned in the verse refers merely to voluntary contributions, since the verse was revealed as a reply to the Jewish vogue for formality and ritualism, to show the elements of true righteousness. Thus the verse lists only basic elements, as is obvious from the other elements mentioned in the verse: believing in God and the Last Day, and practicing prayer and zakah, fulfilling pledges and contracts, etc. etc..
ابوعُبید با قاطعیت ادعای الضحّاک را رد میکند که این آیه منسوخ است، زیرا زکات هر صدقهٔ دیگری را که در قرآن آمده نسخ کرده است. ابوعُبید میگوید: «چنین ادعای بسیار جسورانهای نه پایهای دارد و نه دلیلی بر آن است. سخنان خدا با ادعاهای مردم نسخ نمیشود. اگر ادعای الضحّاک درست بود، باید عبارتی از همین آیه، یعنی "زکات را بپردازید"، عبارت دیگری از همان آیه، یعنی "از آنچه روزیتان دادهایم انفاق کنید"، را نسخ کرده باشد. چنین چیزی ممکن نیست!» افزون بر این، این آیه دربارهٔ ویژگیهای نیکوکاران خبر میدهد، و آیاتی که اطلاعاتی دربارهٔ عقیده یا باورهای بنیادین میدهند، مشمول نسخ نمیشوند. ابوعُبید از ابنعباس روایت میکند که: «این آیه در مدینه نازل شد، در زمانی که واجبات، کیفرها و دیگر احکام رفتاری نازل میشدند.»3
Abu 'Ubaid strongly rejects al Dahhak's claim that this verse is annulled because zakah annuls every other sadaqah mentioned in the Qur'an. Abu 'Ubaid comments, "Such a very daring claim has no substance or supporting evidence. The words of God cannot be annulled by people's claims. If al Dahhak's claim were correct, a phrase in the verse, 'Practice zakah,' must have annulled another phrase in the very same verse, 'spend out of your sustenance.' Such a thing is not possible!"2 Moreover the verse gives information about the character of the righteous, and verses which give information relating to creed or basic beliefs are not subject to annulment. Abu 'Ubaid reports from Ibn 'Abbas that "This verse was sent dow in Madinah at the time when obligations, penalties, and other behavioral requirements were being revealed."3
دلیل دوم: زکات کشاورزی
The second proof: dues on agriculture
پس از توصیف نعمتی که خداوند برای بشر پدید میآورد، از جمله باغهایی با داربستها، خرما، غلات، انار، زیتون و جز آن، خداوند میفرماید: «از میوههای آنها در هنگام رسیدنشان بخورید، و حق آن را روزی که محصول برداشت میشود بپردازید، و اسراف نکنید، زیرا خداوند اسرافکنندگان را دوست ندارد.»۴ گفته شده که این «حق» معلوم، با زکات متفاوت است، به این دلایل:
After describing the bounty God produces for mankind, including gardens with trelisses, dates, grains, pomegranates, olives, etc. God says "Eat of their fruits in their season, but render the dues that are proper on the day that the harvest is gathered. But waste not by excess, for God loves not the wasters."4 It is argued that this "proper due" is different from zakah on the following grounds:
آیهٔ مورد نظر مکی است و مدتها پیش از آن نازل شده که عُشر در دوران مدنی واجب شد.
A. The verse is Makkan and it was sent long time before 'ushr was obligated during the Madinan period.
ب. این آیه دستور میدهد که حق لازم بر میوهها در روز برداشت پرداخته شود. این زمان پرداخت زکات نیست، زیرا عُشر پس از پاکسازی و خشک شدن محصول پرداخت میشود.
B. The verse orders giving the due that is proper on fruits on the day of harvest. This is not the time of zakah payment, since 'ushr is paid after cleaning and drying of the produce.
ج. جملهٔ پایانی آیهٔ «و کُلُوا و اشربوا و لا تُسرفوا...» در مورد زکات قابل اعمال نیست، زیرا زکات مقداری است که شریعت آن را تعیین کرده و در معرض اسراف و زیادهروی قرار نمیگیرد.5
C. The concluding sentence in the verse "Waste not by excess . . ." is inapplicable to zakah which is an amount defined by Shari'ah and unsusceptible to extravagance or excess.5
هر ادعایی مبنی بر اینکه حقوق واجب ذکرشده در این آیه بعدها با زکات منسوخ شده است، قابل اثبات نیست، زیرا نسخ را نمیتوان با احتمال و ادعای صرف ثابت کرد. ابن حزم میافزاید: «ادعای نسخ هر شخصی تنها در صورتی میتواند ثابت شود که به متنی متصل به رسول خدا ﷺ مستند باشد. در غیر این صورت، هر کس میتوانست نسخ هر آیه یا هر سخنی را ادعا کند. گفتن اینکه هر متنی منسوخ است، برابر است با گفتن اینکه اطاعت از این متنِ خدا لازم نیست. و این کار تنها از سوی شارع [یعنی خداوند] ممکن است.»6
Any claim that the proper dues mentioned in this verse were later annulled by zakah cannot be substantiated, because annulment cannot be supported by mere probability and claims. Ibn Hazm adds, "Any person's claim of annulment can only be substantiated by a text linked to the Messenger of God (p). Otherwise, anyone could claim the annulment of any verse or saying. To say any text is annulled is equal to saying that the obedience to this text of God is not needed. This can be done by the Legislator alone."6
دلیل سوم: زکات چهارپایان
The third proof: dues on livestock
ما چند حدیث صحیح داریم که وجوب زکات بر شتر و اسب را توصیف میکنند. بخاری از ابوهریره روایت میکند که پیامبر ﷺ فرمود: «شترهایی که حق (زکات) آنها پرداخت نشده باشد، در روز قیامت در حالی که قویترین حالت خود را دارند، بر صاحبشان ظاهر میشوند و او را با سُمّهای خود پایمال میکنند، و گوسفندانی که حق (زکات) آنها پرداخت نشده باشد، در روز قیامت در حالی که قویترین حالت خود را دارند، بر صاحبشان ظاهر میشوند و او را با سُمّهای خود پایمال کرده و با شاخهای خود به او ضربه میزنند.» پیامبر ﷺ
We have several authentic sayings that describe the prescription of dues on camels and horses. Al Bukhari reports from Abu Hurairah that the Prophet (p) said, "Camels whose proper dues are not given appear on the Day of Resurrection against their owner the strongest they have ever been, trampling him with their hooves , and sheep whose proper dues are not given appear before their owner the strongest they have ever been, trampling him with their hooves and knocking him with their horns." The Prophet (p)
«یکی از حقوق آنها این است که هنگام آمدن به آب، شیرشان را بدوشند [و آن شیر را صدقه دهند].»۱۱ بهظاهر جمله پایانی این حدیث هم شامل شترها و هم گوسفندان میشود، بهویژه که در روایتی از این حدیث که مسلم و ابوداود نقل کردهاند، همان جمله درست پس از سخن درباره شترها آمده است.۱۲ آشکار است که این جمله بخشی از حدیث است و توسط راوی افزوده نشده است. البخاری همین جمله پایانی را بهتنهایی و در ارتباط با مزارعه، در بابی دیگر نقل کرده است.13
adds, "One of their dues is to milk them when they come to water [and to give away that milk]."11 Apparently, the last sentence of the saying covers both camels and sheep, especially since in a version of the saying reported by Muslim and Abu Daud, the same sentence comes just after the talk about camels.12 It is obvious that this sentence is part of the saying and is not added by the narrator. Al Bukhari reports the last sentence alone in reference to sharecropping in another chapter.13
النسائی از جابر روایت میکند: «رسول خدا ﷺ فرمودند: هر کس که صاحب شتر، گاو و گوسفند باشد و حقِّ آنها را ادا نکند، روز قیامت در زمینی هموار به پا داشته میشود، و سپس حیواناتی که سمهای سخت دارند او را زیر پا له خواهند کرد، و حیواناتی که شاخ دارند او را با شاخهای خود خواهند زد. در آن روز هیچیک از آنها شاخش شکسته یا بریده نخواهد بود.» پرسیدیم: «ای رسول خدا ﷺ، حقِّ واجب آنها چیست؟» فرمودند: «نر آنها را برای جفتگیری عاریه دادن، و دلو (ظرف آبکشی) را عاریه دادن...»
Al Nasa'i reports from Jabir, "The Messenger of God (p) says, 'He who owns camels, cows, and sheep who does not give their dues, will be made to stand for them on the Day of Judgement on a flat ground, and then the animals with hard hooves will trample him, and those with horns will knock him with their horns. On that Day, none of them shall have its horns broken or cut off.' We asked, 'O Messenger of God, what are their proper dues?' He answered, 'To lend the male for breeding, to lend the bucket (drawer)
دلیل چهارم: حق مهمان
The fourth proof: the guest's right
ما از خُوَیلِد بن عَمرو روایتی صحیح داریم که حقِ مهمان را بر میزبان واجب میکند. پیامبر خدا ﷺ فرمود: «هر کس به خدا و روز آخرت ایمان دارد، باید مهمانش را گرامی بدارد. حقِّ مهمان یک روز و یک شب است، و نیکی به مهمان [پذیرایی از او] سه روز است. آنچه بیش از آن باشد، صدقه است.»[21] این نشان میدهد که گرامی داشتن مهمان واجب است، زیرا به ذات ایمان مربوط است، بهویژه آنکه آنچه بیش از سه روز باشد، صدقه به شمار آمده است.
We have correct saying that mandate a guest's right on a host from Khuwailid bin 'Amr. The Messenger of God (p) said, "He who believes in God and the Last Day must honor his guest. The guest's right is [to be hosted] one day and one night, and the kindness to the guest is [hosting him] three days. What is above that is a charity."21 This indicates that honoring one's guest is obligatory, since it is related to the essence of faith, especially since what is above three days is considered charity.
در حدیثی دیگر از عبدالله بن عمرو، آمده است: «همانا بدنت بر تو حقی دارد، و همانا چشمت بر تو حقی دارد، و همانا مهمانانت بر تو حقی دارند، و همانا همسرت بر تو حقی دارد.»۲۲ حق مهمان در حدیثی دیگر از ابوهریره، که تأکید بیشتری دارد، چنین آمده است: «هر مهمانی که میان قومی وارد شود و تا صبح محروم بماند، او را حق است که به اندازهٔ خوراکش، بیهیچ گناهی، از ایشان بگیرد.»۲۳ مقدام بن معدیکرب روایت میکند که پیامبر ﷺ فرمود: «اگر مردی مهمانی را پذیرا شود و مهمان صبح کند در حالی که محروم مانده است، یاری و حمایت از مهمان بر هر مسلمانی واجب است، تا آنکه مهمان به اندازهٔ خوراک یک شب، از غلّه و مال میزبان برگیرد.»۲۴ و نیز: «خوراک یک شب مهمان بر هر میزبان مسلمان واجب است. هر که مهمانی در خانهاش باشد و به ایشان خوراک ندهد، این کار دینی بر گردن اوست.»۲۵ ابن حزم میگوید: مسلم از عقبة بن عامر روایت کرده است که گفتیم: «ای پیامبر خدا ﷺ! شما ما را به مأموریتهایی میفرستید و نزد برخی مردم مهمان میشویم، اما آنان به ما خوراک نمیدهند؛ نظر شما چیست؟» پیامبر ﷺ فرمود: «اگر در خانههای برخی مردم فرود آمدید و آنچه را شایستهٔ مهمانان است به شما دادند، بپذیرید، و اگر ندادند، حق مهمانی را که بر ایشان واجب است، از ایشان بگیرید.» ابن حزم میافزاید که بخاری از عبدالرحمن بن ابی بکر روایت کرده است: «اهل صفّه مردمانی تهیدست بودند. پیامبر ﷺ فرمود: هر که غذای دو نفر دارد، باید سومی را با خود ببرد؛ هر که غذای چهار نفر دارد، پنجمی را ببرد، و هر که غذای پنج نفر دارد، ششمی را با خود ببرد.» یا همانگونه که پیامبر ﷺ فرمود. بنابراین ابوبکر سه مرد را به خانهٔ خود برد و پیامبر ﷺ ده نفر را. این احادیث به روشنی نشان میدهند که بر مال میزبان مسلمان حقی تأکیدشده وجود دارد، تا آنجا که اگر این حق ادا نشود، کل جامعهٔ مسلمانان فراخوانده میشوند تا به مهمان در گرفتن حقش یاری دهند. آشکار است که این حق زکات نیست، زیرا مهمان ممکن است در هر زمانی بیاید، در حالی که زکات در اوقات معینی واجب میشود. ابن حزم میگوید: «پذیرایی از مهمان بر همهٔ مسلمانان واجب است، چه شهرنشین و چه بادیهنشین، چه عالم و چه نادان؛ یک شب از روی نیکی و سه روز از روی احسان. آنچه بیش از آن باشد واجب نیست، هرچند مستحب است. اگر میزبان این حق را از مهمان دریغ کند، مهمان حق دارد آن را به زور یا از راه دادگاه بگیرد.»26
دلیل پنجم
The fifth proof
قرآن کریم کسانی را که از کمک به دیگران دریغ میورزند به شدت هشدار میدهد. خداوند میفرماید: «پس وای بر نمازگزارانی که از نمازشان غافلند، همانان که ریا میکنند و از دادن کمکهای ناچیز [به دیگران] خودداری میورزند.»۳۰ ابوداود از ابن مسعود روایت میکند: «ما در زمان رسول خدا ﷺ، کمکهای همسایگی را به معنای عاریه دادن دلو و دیگ پختوپز میدانستیم.»31
The Qur'an severely warns those who do not extend help to others. God says, "So woe to the worshipers who are neglectful of their prayers, those who want but to be seen by people, but refuse to extend even neighborly help."30 Abu Daud reports from Ibn Mas'ud, "We understood extending neighborly help at the time of the Messenger of God (p) to mean lending the bucket and the cooking pot."31
این کارهای کوچک را انجام دادن واجب است، زیرا قرآن کسانی را که از انجام آن سرباز میزنند، «وای» بر آنان خوانده و آن را با سهلانگاری در نماز و دوست داشتن خودنمایی در برابر مردم برابر نهاده است.
Extending these small services is obligatory, because the Qur'an says "woe" to those who refuse to do it, equating it with neglecting prayers or loving to be seen by people.
ایسا سخت هشدار تنها در صورتی داده نمیشود که این عمل واجب نبوده باشد۔ بیشک، ارائه چنین کمکی جزو زکات نیست، پس باید وظیفهای افزوده باشد۔ ابن حزم از ابن مسعود روایت میکند: «"ماعون" یعنی آنچه مردم از یکدیگر قرض میگرفتند، مانند تبر، دیگهای آشپزی و چیزهای مشابه آن۔»32 او روایت میکند که ابن عباس «ماعون» را به «عاریه دادن وسایل خانه» و در روایتی دیگر به «عاریه دادن اشیاء» تفسیر کرده است۔33 ابن حزم همچنین از علی34 و ام عطیه روایت میکند: «این کمک در امور خانه است که معمولاً میان مردم مبادله میشود۔»35 او همچنین روایت میکند که ابن عمر امتناع از ارائه ماعون را «خودداری از پرداخت حق واجب بر مال» تفسیر کرده است۔ ابن حزم میافزاید: «این با آنچه پیشتر ذکر شد و با نظرات عکرمه، ابراهیم و دیگران همخوان است۔ شناخته نیست که هیچیک از صحابه در این مسئله اختلاف کرده باشند۔»36
Such a severe warning cannot be given if this action were not obligatory. No doubt, extending such help is not included in zakah, so it must be an added obligation. Ibn Hazm reports from Ibn Mas'ud, "'Extending neighborly help' is giving what people used to borrow from each other, like the axe, the cooking pots, and similar things."32 He reports that Ibn 'Abbas explains "neighborly help" as "Lending household things," and in another version "Lending things."33 Ibn Hazm also reports from 'Ali34 and Umm 'Atiyah, "It is the help in household matters that is usually exchanged by people."35 He also reports that Ibn 'Umar explains refusing to extend neighborly help as "The refusal to give the right due on wealth." Ibn Hazm adds, "This is consistent with what is mentioned earlier and with the views of 'Ikrimah, Ibrahim, and others. It is not known that any of the Companions disagreed on this matter."36
دلیلِ ششم
The sixth proof
چندین متن وجود دارد که با قاطعیت تمام مسلمانان را به همکاری در کارهای نیک، همبستگی، کمک متقابل و حمایت از یکدیگر، و مهربانی با یکدیگر فرمان میدهد. متونی وجود دارد که اطعام نیازمندان را به عنوان وظیفهای که از برادری، ایمان و دین برمیخیزد، واجب میشمارد. خداوند میفرماید: «و در نیکی و پرهیزگاری با یکدیگر یاری کنید، و در گناه و تجاوز با یکدیگر همکاری نکنید.»37 او مؤمنان را «در میان خود مهربان» توصیف میکند،38 و راهی را که انسان باید بپیماید تا سزاوار پاداش الهی شود، اینگونه بیان میدارد: «ولی او از گردنهی دشوار نگذشت. و تو چه دانی که گردنهی دشوار چیست؟ آزاد کردن بردهای، یا خوراک دادن در روز گرسنگی، به یتیمی از خویشاوندان، یا به تهیدستی که در خاک افتاده است. سپس از کسانی باشد که ایمان آورده و یکدیگر را به شکیبایی و صبر سفارش کردهاند، و یکدیگر را به مرحمت و مهربانی توصیه نمودهاند. آنان یاران دست راستند.»39 و «حق خویشاوندان را به آنان بده، و همچنین به نیازمندان و در راهماندگان»40 و «و به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان، نیازمندان، همسایگان نزدیک، همسایگان دور، همراه در کنار، در راهمانده، و آنچه دستهای راستتان مالک آن است، نیکی کنید.»44
There are several texts which overwhelmingly dictate that Muslims must cooperate in good doing, solidarity, and mutual help and support, and have mercy among themselves. There are texts that obligate feeding the indigent as a duty implied by brotherhood, faith and religion. God says, "And help ye one another in righteousness and piety, but help ye not one another in sin and rancor."37 He describes the believers as "Compassionate amongst each other,"38 and describes the path that one must follow to deserve reward from God: "But he hath made no haste on the path that is steep (and narrow), and what will explain to thee the path that is steep? It is freeing the bondsman, or giving food on a day of privation, to the orphan with claims of relation, or to the indigent down in the dust. Then will he be of those who believe and enjoin patience (constancy and self restraint), and enjoin deeds of kindness and compassion. Such are the companions of the right hand."39 "And render to the kindred their due rights, and also to those in want and to the wayfarer,"40 and "and to good to parents, kinsfolk, orphans, those in need, neighbors who are near, neighbors who are strangers, the companion by your side, the wayfarer, and what your right hands possess."44
بسیاری از آیات، مردم را به اطعام مستمندان برمیانگیزند و این کار نیکوکارانه را نشانهٔ ایمان و کوتاهی در آن را نشانهٔ کفر و انکار روز قیامت میشمارند، مانند این آیه: { آیا دیدی کسی را که روز جزا را تکذیب میکند؟ پس آن کسی است که یتیم را با خشونت میراند و به اطعام درمانده تشویق نمیکند. }42
Many verses exhort people to feed the destitute, considering such an act of benevolence a sign of faith and its neglect an implication of disbelief and denial of the Hereafter, such as "Seest thou one who denies the Judgement? Then such is one who repulses the orphan with harshness and encourages not the feeding of the indigent."42
ابن حزم این نظر را تأیید میکند
Ibn Hazm defends this opinion
در کتاب المحلی، ابن حزم با قاطعیت از این دیدگاه دفاع میکند که علاوه بر زکات، حقوق مالی دیگری نیز بر عهده ثروتمندان است. او چندین دلیل ارائه میکند و از قرآن، سنت، صحابه و تابعین نقل میکند، و نتیجه میگیرد: «خداوند واجب کرده است که توانگران هر شهر، نیازهای تهیدستان همان شهر را به طور کامل تأمین کنند. اگر درآمد زکات کافی نبود و فیئی نیز برای مصرف در دسترس نباشد، حکومت باید ثروتمندان را به خرج کردن برای تهیدستان وادار کند. باید برای خوراک، پوشاک زمستانی و تابستانی، و مسکنی که آنان را از باران، گرما، آفتاب و چشم عابران محافظت کند، تخصیصهایی تعیین شود.» استدلال او بدین شرح است:
In his al Muhalla, Ibn Hazm strongly supports the view that besides zakah, there are other financial dues. He provides several arguments and quotes from the Qur'an, Sunnah, Companions, and Followers, and concludes, "God ordains the rich of each city to take complete care of the poor in that city. If zakah proceeds are not sufficient and there is no available fai' to be used, the government must force the wealthy to spend on the poor. There must be assignments for food, clothes for winter and summer, and shelter that protects them from rain, heat, sunshine, and the eyes of passers-by." His argument goes as follows:
الف. خداوند در قرآن میفرماید: «و حق خویشاوند را ادا کن، و همچنین به نیازمند و در راهمانده»۴۸ و «و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و نیازمندان و همسایهٔ نزدیک و همسایهٔ دور و همراه پهلویدست و در راهمانده و آنچه دستهای شما مالک آن است نیکی کنید»۵۰. بدینسان خداوند حقی معین برای نیازمند و در راهمانده در کنار حق خویشاوند مقرر میدارد، و نیکی کردن به پدر و مادر، خویشاوندان، نیازمندان، همسایگان و بردگان را واجب میشمارد. نیکی کردن مستلزم رسیدگی به نیازهای مادی آنان است. امتناع از چنین رسیدگی بیتردید نادرست و گناه است. خداوند در آیهای دیگر علت گرفتار شدن به دوزخ را بیان میکند: «شما را به آتش دوزخ چه چیز درآورد؟ میگویند: ما از نمازگزاران نبودیم و از اطعامکنندگان مسکینان هم نبودیم»۵۱. خداوند در اینجا اطعام نیازمندان را در کنار نمازهای واجب قرار میدهد.
A. From the Qur'an God says, "And render to the kindred their due right, and also to those in want and to the wayfarer,"48 and "And do good to parents, kinsfolk, orphans, those in need, neighbors who are near, neighbors who are strangers, the companion by your side, the wayfarer, and what your right hands possess."50 Thus God imposes a due to the indigent and the wayfarer along with the right of the kindred, and prescribes good doing to parents, kinsfolk, needy, neighbors, and slaves. Good doing requires taking care of their physical needs. Refusing to take such care is undoubtedly wrong and sinful. In another verse God explains the reason for dwelling in Hell: "What led you into Hellfire? They will say, 'We were not of those who prayed, nor were we of those who fed the indigent'."51 God, here, associates feeding the needy with obligatory prayers.
ب. از احادیث: از پیامبر خدا ﷺ به روایت متعددی که همه از نظر صحت سند بینقصاند، نقل شده که فرمود: «کسی که به مردم رحم نکند، از خدا رحمت نخواهد یافت.»۵۲ هر کس مال زیادی داشته باشد و برادر مسلمانش را گرسنه، برهنه یا درمانده ببیند و به او یاری نرساند، بیشک بیرحم است. عبدالرحمن بن ابیبکر میگوید: «اصحاب یا اهل صُفّه مردمانی فقیر بودند، و پیامبر خدا ﷺ فرمود: هرکس غذای دو نفر دارد، باید سومی را با خود ببرد، و هرکس غذای چهار نفر دارد، باید پنجمی یا ششمی را با خود ببرد.»۵۳ ابن عمر روایت میکند که پیامبر خدا ﷺ فرمود: «مسلمان برادر مسلمان است. نه به او ستم میکند و نه او را واگذارد.»۵۴ رها کردن مسلمانی در گرسنگی یا سرما، در حالی که توانایی خوراندن و پوشاندن او را داری، بیتردید واگذاشتن اوست! ابوسعید از پیامبر خدا ﷺ روایت میکند: «کسی که مرکوبِ اضافی دارد، باید آن را به کسی بدهد که مرکوب ندارد، و کسی که غذای زیادی دارد، باید به کسی که غذا ندارد بدهد.» ابوسعید ادامه میدهد: «و پیامبر ﷺ انواع مالی را که دوست داشت یاد کند، آنقدر زیاد که دیدیم هیچیک از ما حقی بر مازاد آن ندارد.»۵۵ به باور من، میان اصحاب، چنانکه ابوسعید بیان کرده، دربارهٔ آنچه در این حدیث آمده، اجماع وجود دارد. ابوموسی از پیامبر ﷺ روایت میکند: «گرسنه را سیر کنید و اسیر را آزاد سازید.»56
پانویسها
Footnotes.
1. طبری میگوید: «اگر پرسیده شود که آیا جز زکات، حقوق واجب دیگری بر مال وجود دارد یا نه، پاسخ بستگی به تفسیرهای گوناگون دانشمندان دارد. برخی از دانشمندان بر پایهی همین آیه معتقدند که افزون بر زکات، حقوق واجب دیگری نیز وجود دارد، زیرا خداوند پرداخت مال به خویشاوندان و دیگران را در کنار برپاداشتن نماز و پرداخت زکات، با شیوهی بیان افزایشی آورده است. بنابراین، این پرداخت باید غیر از زکات باشد.»
1. Al Tabari says, "If it is asked whether there are other dues obligatory on wealth besides zakah, the answer depends on the different interpretations of scholars. Some scholars believe there are obligatory dues in addition to zakah, based on this verse, since God adds spending on kindred and others to prayers and practicing zakah in an additive form of expression. Thus, this spending must be different from zakah.
در غیر این صورت، تکرار بیهودهای میبود، و خداوند سخن بیهوده نمیگوید. پس هر یک از این دو عبارت افزوده باید معنای متفاوتی داشته باشد.» الطبری میافزاید: «دیگر عالمان بر این باورند که انفاقی که در آغاز آیه ذکر شده، همان زکات است که در پایان آن آمده است.» به نظر میرسد که الطبری به نظر نخست تمایل دارد. ر.ک: تفسیر الطبری، ج ۳، ص ۳۴۸، و تفسیر القرطبی، ج ۳، ص ۴۲.
Otherwise, it would be senseless repition, and God does not say senseless words. Each of these two additives must have different meaning." Al Tabari adds, "Other scholars believe the spending mentioned at the beginning of the verse is the same as zakah mentioned at its end." It seems that al Tabari is inclined toward the first opinion. See Tafsir al Tabari, Vol. 3, p. 348, and Tafsir al Qurtubi, Vol. 3, p. 42.
۲. الأموال، صص ۳۵۷-۳۵۸.
2. Al Amwal, pp. 357-358.
3. همان.
3. Ibid.
۴. سورۃ الأنعام، ۶:۱۴۱
4. Sura al An'am, 6:141.
۵. المُحَلّى، ج ۵، صص ۲۱۶-۲۱۷.
5. Al Muhalla, Vol. 5, pp. 216-217.
۶. همان.
6. Ibid.
۷. همان.
7. Ibid.
۸. همان.
8. Ibid.
۹. همان.
9. Ibid.