بسیاری از فقها استدلال می‌کنند که تنها حق مالی مشروعی که در اسلام تعیین شده، زکات است.¹ هر کس الزام زکات را ادا کند، اموالش پاک می‌شود و جز به‌صورت داوطلبانه، نیازی به پرداخت چیز دیگری ندارد. این دیدگاه غالب در میان فقهای نسل‌های بعدی است.

Many jurists argue that the only financial due approved in Islam is zakah.1 Whoever fulfills the requirement of zakah will have his or her wealth purified, and need not pay anything else except voluntarily. This is the predominant view among the later generations of jurists.

۱. البخاری، مسلم و دیگران از طلحه روایت کرده‌اند که: «مردی از نجد نزد پیامبر خدا ﷺ آمد. موهایش ژولیده بود و صدای بلندش از دور شنیده می‌شد. سخنش را حتی نمی‌فهمیدیم، تا این‌که نزدیک پیامبر خدا ﷺ آمد و شروع کرد به پرسیدن از اسلام. پیامبر خدا ﷺ»

1. Al Bukhari, Muslim, and others report from Talhah, "A man from Najd came to the Messenger of God (p). His hair was uncombed, and his loud voice [was heard] from a distance. He does not even understand what he says, until he came close to the Messenger of God (p) and started asking him about Islam. The Messenger of God (p)

فرمود: «پنج نماز در شبانه‌روز». آن مرد گفت: «آیا غیر از اینها بر من واجب است؟» پیامبر ﷺ فرمود: «نه، مگر آنکه خود داوطلبانه انجام دهی.» فرستاده‌ی خدا ﷺ ادامه داد: «و روزه‌ی ماه رمضان.» آن مرد گفت: «آیا غیر از این بر من روزه‌ای واجب است؟» پیامبر ﷺ پاسخ داد: «نه، مگر آنکه خود داوطلبانه انجام دهی...» و سپس پیامبر ﷺ زکات را یادآور شد. آن مرد گفت: «آیا غیر از آن چیز دیگری بر من واجب است؟» پیامبر ﷺ فرمود: «نه، مگر آنکه خود داوطلبانه انجام دهی.» آن مرد روی برگرداند و در حالی که می‌رفت گفت: «به چیزی بیشتر یا کمتر از اینها عمل نخواهم کرد.» فرستاده‌ی خدا ﷺ فرمود: «اگر به این پیمان وفا کند، رستگار خواهد شد» یا «اگر به این پیمان وفا کند، به بهشت خواهد رفت.»2

said, 'Five prayers in the day and night' The man said 'Do I have to do more?' The Prophet said, 'No, unless you volunteer.' The Messenger of God (p) continued, 'And the fasting of Ramadan.' The man said, 'Do I have to fast other than this?' The Prophet answered, 'No, unless you volunteer . . .' and then the Prophet mentioned zakah. The man said, 'Do I have to pay anything else besides it? The Prophet said, 'No, unless you volunteer.' The man turned around and left saying, 'I shall not do anything more nor less than these.' The Messenger of God (p) commented, 'He will be successful if he honors this promise" or "he will enter the Garden if he honors this promise."2

۲. البخاری از ابوهریره روایت می‌کند که: «یک عرب بادیه‌نشین نزد پیامبر ﷺ آمد

2. Al Bukhari reports from Abu Hurairah, "A bedouin Arab came to the Prophet (p)

و گفت: «مرا به کاری راهنمایی کن که اگر آن را انجام دهم، وارد بهشت شوم.» پیامبر ﷺ فرمود: «خدا را بپرست و هیچ چیزی را با او شریک قرار مده، و نماز واجب را بخوان، و زکات واجب را بپرداز، و رمضان را روزه بگیر.» آن مرد گفت: «سوگند به آن کسی که جانم در دست اوست، به این‌ها چیزی نخواهم افزود.» هنگامی که آن مرد رفت، فرستادهٔ خدا ﷺ فرمود: «هر کس خوش دارد مردی را ببیند که از اهل بهشت است، به این مرد بنگرد.» در حدیث نخست، پیامبر ﷺ می‌گوید که جز زکات، چیز دیگری واجب نیست.

and said, 'Guide me to something which if I do I shall enter the Garden. The Prophet said, 'Worship God and do not associate partners with Him whatsoever, and pray the obligated prayer, and fulfill the obligated zakah, and fast Ramadan.' The man said, 'By the name of He in Whose Hand is my soul, I shall not add anything to those.' When the man left, the Messenger of God (p) said, 'He who it pleases him to see a man who is among the dwellers of the Garden may look at this man.'" In the first saying, the Prophet (p) says that there is nothing obligatory except zakah.

این حدیث دلالتی روشن بر این مطلب دارد. در هر دو روایت، آن دو مرد اعلام می‌کنند که جز زکات واجب، هیچ چیز دیگری را ادا نخواهند کرد، و پیامبر ﷺ این اعلام را می‌پذیرد و بیان می‌دارد که همین برای ورود به بهشت کافی است. اگر غیر از زکات، تعهدات مالی دیگری وجود داشت، این دو مرد تا زمانی که آن تعهدات ادا نشده باشد، سزاوار ورود به بهشت نمی‌بودند.

This saying is a clear text to this effect. In both sayings, the two men declare that they will perform nothing besides the obligatory zakah, and the Prophet (p) accepts that declaration and states that this is sufficient for entering the Garden. If there were other financial obligations besides zakah, these men would not deserve to enter the Garden unless those other obligations are fulfilled.

۳. ترمذی از ابوهریره روایت می‌کند که پیامبر ﷺ فرمود: «اگر زکاتی را که بر مالت واجب است بپردازی، آنچه بر تو واجب است را ادا کرده‌ای.»3

3. Al Tirmidhi reports from Abu Hurairah, "The Prophet (p) said, 'If you pay the zakah due on your wealth you will have fulfilled all that is obligated on you.'"3

۴. الحاکم از جابر روایت می‌کند که پیامبر ﷺ فرمود: «اگر زکات مالت را بپردازی، شر آن را از خود دور کرده‌ای.»4

4. Al Hakim reports from Jabir that the Prophet (p) said, "If you pay the zakah on your wealth, you will have turned away its evil from you."4

۵. حاکم از ام سلمہ نقل میکند کہ وہ کچھ سونے کے زیورات پہنا کرتی تھیں۔ اُنہوں نے نبی ﷺ سے پوچھا: «کیا یہ ذخیرہ اندوزی ہے؟» آپ ﷺ نے فرمایا: «اگر تم اس کی زکات ادا کرتی ہو تو یہ ذخیرہ اندوزی کی طرح نہیں ہے۔»۵ اس حدیث کے بعض روایات میں نبی ﷺ یہ فرماتے ہیں: «جو مال زکات کے نصاب تک پہنچ جائے اور اس کی واجب زکات ادا کر دی جائے، وہ ذخیرہ اندوزی نہیں ہے۔»۶ یہ حدیث اس بات کی طرف اشارہ کرتی ہے کہ ذخیرہ اندوزی کے بارے میں قرآن کی وعید ان لوگوں پر لاگو نہیں ہوتی جو اپنے مال کی زکات ادا کرتے ہیں، اور اس سے بالواسطہ یہ مطلب نکلتا ہے کہ ایسے افراد پر اس کے علاوہ کچھ اور واجب نہیں۔ اس نظریے کے بعض حامی ایک اور حدیث بھی شامل کرتے ہیں جس میں نبی ﷺ سے روایت ہے کہ آپ ﷺ نے فرمایا: «مال میں زکات کے سوا کوئی اور حق نہیں ہے۔»7

5. Al Hakim reports from Umm Salamah that she used to wear some pieces of gold as ornaments. She asked the Prophet, "Is this hoarding?" He answered, "If you pay its due zakah, it is not like hoarding."5 In some versions of this saying, the Prophet says, "Anything that reaches the amount that is zakatable, and its due zakah is paid, is not hoarding."6 This saying indicates that the Qur'an's warning against hoarding does not apply to persons who pay zakah on their treasures, which indirectly means such individuals are not obligated to pay anything else. Some supporters of this view add another saying in which the Prophet (p) is reported to have said, "On wealth there are no dues except zakah."7

واضح است که دو قول نخست صحیح‌اند. قول سوم سند ضعیفی دارد، و قول چهارم بنا بر پذیرفتنی‌ترین بررسی، نوقوف است [یعنی سخنی از یکی از صحابه که به پیامبر ﷺ نسبت داده نشده است]. و اما درباره قول پنجم، در سند آن انتقاد وارد شده است. این سخن که «در مال، زکات جز زکات نیست» بسیار ضعیف است و بی‌کمترین تردید، غیرقابل قبول. در واقع، این سخن نادرست و باطل است.

It is obvious that the first two sayings are correct. The third saying has a weak chain, and the fourth one is considered nawquf [a statement of a Companion not attributed to the Prophet] according to the most acceptable scrutinization. As for the fifth saying, there is criticism of its chain. The saying "On wealth there are no dues except zakah" is very weak, and, without the slightest hesitation unacceptable. In fact, it is incorrect and wrong.

یہ رائے رکھنے والے یہ دلیل بھی دیتے ہیں کہ وہ تمام نصوص جو زکاۃ کے علاوہ مال میں دیگر مالی واجبات کے وجود پر دلالت کرتے ہیں، انہیں محض استحباب پر محمول کیا جا سکتا ہے نہ کہ وجوب پر۔ وہ یہ دعویٰ بھی کرتے ہیں کہ زکاۃ کے فرض ہونے سے پہلے مختلف مالی واجبات لازم تھے، لیکن جب زکاۃ بطور مالی فریضہ نبی ﷺ پر نازل ہوئی تو پہلے تمام حقوق منسوخ ہو گئے۔ اس کے ساتھ ساتھ وہ امام ترمذی کی اس روایت کو بھی رد کرتے ہیں جو فاطمہ بنت قیس سے مروی ہے کہ نبی ﷺ نے فرمایا: "مال میں زکاۃ کے سوا بھی حقوق ہیں"، اس بنا پر کہ خود امام ترمذی نے اسے ضعیف قرار دیا ہے، اور ناقدین کہتے ہیں کہ اسے غیر صحیح قرار دیا گیا ہے۔9

Supporters of this opinion also argue that all texts which indicate the existence of financial obligations besides zakah can be interpreted as references to mere desirability and not to obligation. They also claim that before zakah was mandated, different financial obligations were obligatory, but when zakah was revealed to the Prophet as a financial obligation, all previous dues were annulled. Additionally, they reject a report by al Tirmidhi from Fatimah bint Qais that the Prophet (p) said, "There are other dues on wealth besides zakah"8, on the ground, that al Tirmidhi himself grades it weak and it is decried as inauthentic by saying critics.9