به گفته‌ی اکثر علما، «ابن السبیل» (مسافر در راه) کسی است که در راه از شهری به شهر دیگر سفر می‌کند. این واژه از نظر لغوی به معنای «فرزند راه» است.

According to the majority of scholars, the wayfarer [ibn al Sabil] is the traveler on the way from one locale to another. Literally, the term means "son of the road".

این شکلِ بیان («پسرِ فلان») در زبانِ عربی رایج است.1

This form of expression ("son of such-and-such") is common in Arabic.1

الطبری از مجاهد روایت می‌کند: «در‌راه‌مانده (ابن‌السبیل) حق زکات دارد، حتی اگر ثروتمند باشد، تا زمانی که از مال خود جدا افتاده باشد.» ابن زید می‌گوید: «در‌راه‌مانده مسافری است، چه ثروتمند و چه فقیر، که وسیله‌ی خرجش را از دست داده یا در راه آن را تمام کرده است. کمک به این شخص واجب است.»2

Al Tabari reports from Mujahid, "The wayfarer has a right to zakah even if rich, as long as he or she is cut off from his or her wealth. Ibn Zaid says, 'The wayfarer is the traveler, rich or poor, who has lost his means of expenditure or depleted them while on the road. Helping this person is obligatory.'"2

قرآن کریم مسافر را هشت بار یاد کرده است، در بافتار تشویق به نیکی نسبت به او. در سوره‌های مکی، خداوند می‌فرماید: «و حق خویشاوند را بده، و به نیازمند و در راه‌مانده، و اسراف مکن.»۳ «پس حق خویشاوند و نیازمند و در راه‌مانده را بده؛ این برای کسانی که خواهان رضای خداوند هستند بهتر است.»۴ در سوره‌های مدنی، خداوند برای در راه‌مانده سهمی از مال تعیین می‌کند که در راه خدا انفاق می‌شود. خداوند می‌فرماید: «از تو می‌پرسند چه انفاق کنند. بگو: هر مال خوبی که انفاق می‌کنید، برای والدین و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و در راه‌مانده باشد.»۵ خداوند نیکی به در راه‌مانده را در آیه‌ی «و خدا را بپرستید و چیزی را با او شریک نسازید، و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه‌ی نزدیک و همسایه‌ی دور و همنشین و در راه‌مانده و بردگانی که در اختیار شماست نیکی کنید»۶ واجب کرده است. خداوند همچنین از خمس غنیمت جنگی سهمی به در راه‌مانده می‌دهد: «و بدانید که از هر غنیمتی که به دست می‌آورید، یک‌پنجم آن برای خدا و پیامبر و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و در راه‌مانده است.»۷ و نیز خداوند از فیء سهمی به در راه‌مانده می‌دهد و می‌فرماید: «آنچه خداوند از اهل آبادی‌ها به عنوان فیء به پیامبرش بازگرداند، از آن خدا و پیامبر و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و در راه‌مانده است، تا میان ثروتمندان شما دست‌به‌دست نگردد.»۸ سرانجام، خداوند در آیه‌ای که مورد بررسی ماست، سهمی از زکات را به در راه‌مانده می‌دهد. افزون بر این، کمک به در راه‌مانده از کارهای نیک است در آیه‌ی «... و مال را با وجود دوست داشتنش به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و در راه‌مانده و گدایان و در آزاد کردن بردگان می‌دهد، و نماز را برپا می‌دارد و زکات می‌دهد.»9

The Glorious Qur'an mentions the wayfarer eight times, in the context of encouraging kindness toward him or her. In Makkan suras , God says, "and give the kindred his right, and the needy and the wayfarer, and do not be wasteful."3 Then give the kindred their right, and the needy, and the wayfarer: that is best for those who desire the sake of God."4 In Madinan suras, God designates for the wayfarer a share of wealth spent in the way of God. God says, "They ask thee, what should they spend. Say: What you spend of good wealth, spend it for God, and parents, and kindred, and orphans, and the destitute, and the wayfarer."5 God ordains good doing to the wayfarer in the verse "And worship God, and do not associate anything in partnership with him, and be kind to parents and close relatives, and orphans, and the destitutes, and close neighbors, and far neighbors, and close companions, and the wayfarer, and he whom your right hand possesses."6 God also gives the wayfarer a share of the fifth taken from war booty: "and realize, that which you acquire as booty of anything , one fifth of it is for God, and the Messenger, and close relatives, and orphans, and the needy, and the wayfarer."7 Also God provides a share of the fai' to the wayfarer, saying "that which God gives as fai' from the people of the villages, it is for God, and the Messenger, and close relatives, and orphans, and the destitute and the wayfarer so that it may not circulate between the rich among you."8 Lastly, God gives a share of zakah to the wayfarer in the verse we are studying. Moreover, helping the wayfarer is among the deeds of righteousness in the verse"... And gives funds -- in spite of loving them -- to close relatives, orphans, the destitute, the wayfarer, the beggar, and in liberating slaves, and establishes prayer and gives zakah."9

دلیل توجهی که در قرآن به مسافر شده این است که اسلام سفر کردن را به چند دلیل تشویق می‌کند۔

The reason for the attention given the wayfarer in the Qur'an is that Islam encourages travelling for several reasons.

A. سفر برای کار و فرصت‌ها خداوند می‌فرماید: «و در شانه‌های آن [زمین] راه بروید و از روزی او بخورید.»۱۰ و «و گروهی دیگر در زمین سفر می‌کنند تا از فضل خدا [روزی] بجویند، و گروهی دیگر در راه خدا جهاد می‌کنند.»۱۱ پیامبر ﷺ فرمود: «سفر کنید تا بی‌نیاز شوید.»۱۲

A. Travelling for work and opportunity. God says, "and, walk in its [earth's] tracks and eat out of His sustenance."10 "And others travel on the earth seeking from the bounties of God and others fight in the way of God."11 The Prophet (p) said, "Travel so that you become rich."12.

ب. سفر برای کسب علم و تفکر در نشانه‌های خداوند در جهان، و در جوامع حیوانی و انسانی او. خداوند می‌فرماید: «بگو: در زمین بگردید و ببینید که او چگونه آفرینش را آغاز کرده است.»۱۳ «پیش از شما راه‌ها و شیوه‌های زندگی بسیاری گذشته‌اند. در زمین سیر کنید و ببینید سرانجام کسانی که حق را انکار کردند چه بود.»14

B. Travelling to seek knowledge and meditate on the signs of God in the world, and on His animal and human communities. God says, "Say: Walk on the earth and see how He started the creation."13 "Many were the ways of life that have passed away before you. Travel through the earth and see what was the end of those who rejected Truth."14

و آیا در زمین سیر نمی‌کنند تا دل‌هایی داشته باشند که با آن‌ها خرد بیاموزند و گوش‌هایی که با آن‌ها بشنوند؟{۱۵} پیامبر ﷺ می‌فرماید: «هر که راهی را در پی دانش بپیماید، خداوند راهی به سوی بهشت را برای او آسان می‌گرداند.»16

and "Do they not travel through the land, so that their hearts (and minds) may thus learn wisdom and their ears may thus learn to hear?"15 The Messenger (p) says, "He who takes a path seeking knowledge, God will make easy for him a way to the Garden."16

«هر که برای طلب دانش بیرون رود، تا زمانی که بازگردد در راه خدا است.»17

and "He who goes out in pursuit of knowledge is in the way of God until he returns."17

علمای اولیه مسلمان نمونه‌های بی‌نظیری در سفرهای پرشور خود برای طلب علم ارائه می‌دهند؛ سفرهایی که علمای معاصر با تحسین از آن‌ها یاد کرده‌اند.

Early Muslim scholars provide ideal examples in their ardent travelling in pursuit of knowledge, which is recorded with admiration by contemporary scholars.

ج. سفر برای جهاد در راه خدا. این شامل دفاع از سرزمین مسلمانان، دعوت به اسلام، آزادسازی مظلومان و مجازات کسانی است که پیمان‌های خود با مسلمانان را می‌شکنند.

این شکل از بیمهٔ اجتماعی منحصربه‌فرد اسلام است. اسلام در برنامهٔ اجتماعی خود تنها تأمین مسکن را تضمین نمی‌کند، بلکه امنیت را در برابر شرایط پیش‌بینی‌نشده‌ای که مسافران در راه با آن روبه‌رو می‌شوند نیز فراهم می‌سازد. برای دریافت تصویری کامل از این بیمه باید به خاطر داشت که این نظام در زمانی پدید آمد که هیچ هتل، رستوران یا استراحتگاهی برای مسافران وجود نداشت. عمر بن الخطاب با انگیزهٔ مراقبت از مسافران، ایستگاه‌هایی در مسیر میان مکه و مدینه برپا کرد تا به مسافران یاری رسانند و برای کسانی که به آن نیاز داشتند، وسیلهٔ حمل‌ونقل میان واحه‌ها را فراهم کند. همچنین انباری برای غذا ایجاد کرد تا کسانی که در راه و در شهر به خوراک نیاز داشتند، از آن بهره‌مند شوند.24

This form of social insurance is unique to Islam. In its social program , Islam not only guarantees the provision of residence, but provides security from unforeseen conditions that affect people who are on the road. To get the complete picture of this insurance, one must remember that it came at a time when there were no hotels, restaurants, or rest areas for travellers. Motivated by this idea of taking care of wayfarers, 'Umar bin al Khattab established stations on the road between Makkah and Madinah to help travellers and provide transportation for those who need it between oases. He also established a food storage area for those who need food on the road, and in the city.24

عمر بن عبدالعزیز از ابن شهاب زُهری خواست که بر پایهٔ دانش او از سنت پیامبر ﷺ و خلفای چهارگانه، طرحی مفصل دربارهٔ چگونگی مصرف زکات بنویسد. زُهری، در میان دیگر مطالب، چنین نوشت: «سهم در راه‌ماندگان باید به نسبت تراکم رفت‌وآمد در جاده‌ها تقسیم شود، به‌طوری که جاده‌هایی که شمار بیشتری از مردم از آن‌ها عبور می‌کنند، سهم بیشتری از درآمد زکات را دریافت کنند. هر مسافری که توان ادامهٔ راه یا بازگشت را ندارد، باید تا رسیدن به مقصد سفرش یا رسیدن به خانه، غذا داده شود. باید سرپناه‌هایی ساخته شود و افراد امینی برای اداره‌شان گماشته شوند، تا هر راه‌گذری بتواند غذا، سرپناه و علوفهٔ حیوانش را دریافت کند، تا زمانی که همهٔ اموال زکاتی که تعیین کرده‌اید تمام شود.»^۲۵ آیا بشریت تا به حال چنین سطحی از مراقبت از مردان و زنان نیازمند، در هر کجا که باشند، به خود دیده است؟

'Umar bin 'Abd al Aziz asked al Zuhri to write him a detailed outline of how to spend zakah, based on his knowledge of the tradition of the Prophet and the Four Successors. Among other things, al Zuhri wrote, "The share of the wayfarer must be divided in proportion to the density of traffic on the road so that roads with high number of people passing through are assigned bigger portions of zakah proceeds. Each traveller who has no means to continue, or go back, must be provided food until he or she achieves the purpose of his or her journey or reaches home. Places of shelter must be established, and trustworthy people assigned to manage them, so that any passing wayfarer can be provided food, shelter, and feed for his animal, until all the zakah funds you assign are depleted."25 Has humanity ever witnessed such a level of caring for needy men and women wherever they may be?

فقها در این که آیا «ابن‌السبیل» تنها کسی است که در راه است یا کسی را هم که در خانه است و قصد آغاز سفر دارد شامل می‌شود، اختلاف نظر دارند. جمهور فقها بر این باورند که کسی که می‌خواهد سفر را آغاز کند ابن‌السبیل نیست، به دلایل زیر:

Jurists differ on whether the wayfarer is only the person on the road or also the person who is at home but desires to begin a journey. The majority believes he who wants to start travelling is not a wayfarer, for the following reasons:

۱. اصطلاح «ابن السبیل» به کسی اطلاق می‌شود که در راه است، و شامل کسی که در خانه‌اش اقامت دارد نمی‌شود۔

1. The term 'ibn al sabil" means the person on the road ad does not include one who is at home.

۲. مسافر (ابن السبیل) کسی است که از وسایل مالی‌اش در وطن جدا افتاده باشد. کسی که هنوز سفر را آغاز نکرده، از وسایل مالی‌اش جدا نیفتاده است. مسافران باید تا رسیدن به وطنشان یاری شوند، صرف‌نظر از وضعیت مالی‌شان در وطن؛ در حالی که کسی که در وطن است و برای سفر یا اهداف دیگر به کمک مالی نیاز دارد، می‌تواند به عنوان فقیر کمک شود، اما نه به عنوان مسافر.26

2. The wayfarer is a person who is cut off from his financial means at home. A person who has not yet started travelling is not cut off from his means. Wayfarers must be helped until they reach home, regardless of their financial status at home, while a person who is home and needs financial help for travelling or other purposes, may be given as a poor person, but not as a wayfarer.26

الشافعی بر این باور است که «ابن‌السبیل» شامل کسانی می‌شود که می‌خواهند سفری را آغاز کنند اما وسیله کافی ندارند، به این دلیل که چنین افرادی همانند کسی که در راه است به کمک نیاز دارند تا سفر کنند.27

Al Shafi'i believes that "wayfarers "include persons who want to start a journey but do not have sufficient means, on the grounds that such need help to travel just like the person on the road.27

به نظر من، دیدگاه جمهور عالمان درست‌تر است. اموال زکات نباید به کسانی داده شود که قصد آغاز سفر دارند. با این همه، نظر الشافعی ممکن است در صورتی قابل اعمال باشد که سفر مورد نظر در خدمت به جامعه مسلمانان باشد، مانند سفر برای دعوت به اسلام یا سفر علمی. کمک به چنین مسافران بالقوه نیز ممکن است در دسته «فی سبیل الله» قرار گیرد. این موضوع با این واقعیت تأیید می‌شود که در آیه مورد بررسی ما، «ابن‌السبیل» پس از عبارت «فی سبیل الله» آمده و به آن افزوده شده است.

In my opinion, the view of the majority is sounder. Zakah funds must not be spent on those who desire to initiate a journey. However, al Shafi'i's view may be applicable if the intended travel is for service to the Muslim community, such as travelling to call for Islam or on a scientific mission. Helping such potential travellers may also be included in the category "in the way of God". This is supported by the fact that the wayfarer is listed after, and is added to, the term "in the way of God" in the verse we are studying.

شرط اول این است که مسافر در راه نیازمند باشد، زیرا هدف از زکات کمک به مسافر برای رسیدن به خانه‌اش است. اگر وسیله‌ای برای رسیدن به خانه داشته باشد، پرداختی به او داده نمی‌شود؛ و اگر نداشته باشد، به او داده می‌شود، صرف‌نظر از ثروتمند بودنش در خانه، و بدون نیاز به بازگرداندن آنچه به‌عنوان زکات داده شده است.

The first condition is that the wayfarer must be in need when on the road, since the purpose of the zakah is to help the wayfarer reach home. If he or she has means of reaching home, no payment can be made, if not, the wayfarer is given regardless of his or her richness at home and without any need to return what is given as zakah.

Secondly, the journey must not be in disobedience to God. This exclusion means that those who journey for sinful purposes or traders whose commodities are forbidden must not be given zakah, except if the traveller's life is at stake. Saving his or her life then becomes a must in Shari'ah.29 The purpose of this condition is obviously to abstain from helping wrongdoers. Travelling which is not disobedience to God is of three kinds: Translation: دومًا، سفر نباید در نافرمانی از خداوند باشد. این استثنا بدان معناست که کسانی که برای اهداف گناه‌آلود سفر می‌کنند، یا تاجرانی که کالاهای حرام تجارت می‌کنند، نباید زکات دریافت کنند، مگر آنکه جان مسافر در خطر باشد. در آن صورت، نجات جان او در شریعت واجب می‌شود.۲۹ هدف از این شرط آشکارا خودداری از یاری دادن به ستمکاران است. سفری که نافرمانی خداوند نباشد، سه نوع است:

Secondly, the journey must not be in disobedience to God. This exclusion means that those who journey for sinful purposes or traders whose commodities are forbidden must not be given zakah, except if the traveller's life is at stake. Saving his or her life then becomes a must in Shari'ah.29 The purpose of this condition is obviously to abstain from helping wrongdoers. Travelling which is not disobedience to God is of three kinds:

سفر برای انجام کارهای نیک یا عبادت خداوند، مانند حج، جهاد و طلب علم؛ سفر برای اهداف دنیوی مشروع، مانند سفر تجاری یا جستجوی کار؛ و سفر برای تفریح و گردشگری. تنها دادن زکات به مسافرانی که در سفر تفریحی هستند میان فقها اختلافی است،۳۰ در حالی که دادن زکات به مسافران در سایر سفرها بدون اختلاف جایز است.

travelling to do good deeds or worship God, such as pilgrimage, jihad, and seeking knowledge; travelling for lawful earthly reasons, such as on business or in search of a job; and travelling for amusement and tourism. Only giving to wayfarers on amusement journies is disputed among jurists,30 while giving to wayfarers on other travels is unanimously lawful.

بعضی از مالکی‌ها و شافعی‌ها شرط سومی را اضافه می‌کنند: مسافر نباید بتواند برای برآوردن نیازهای خود قرض بگیرد.۳۱ این شرط تنها در صورتی اعمال می‌شود که مسافر در وطن خود توانگر باشد. دو مذهب دیگر این شرط را نمی‌پذیرند. ابن‌العربی در «احکام القرآن» و القرطبی در تفسیر خود این شرط را رد می‌کنند، زیرا اگر مسافر تنها بتواند خود را به خدا بدهکار کند، با گرفتن زکات، دیگر لازم نیست خود را به کسی مدیون سازد.۳۲ النووی می‌افزاید که حتی اگر مسافر بتواند پول قرض کند، ملزم به گرفتن وام نیست و می‌تواند زکات بگیرد.۳۳ حنفی‌ها توصیه می‌کنند که در صورت امکان وام داده شود، اما آن را واجب نمی‌دانند، به این دلیل که وام دادن، وام‌گیرنده را در معرض این احتمال قرار می‌دهد که نتواند وام را بازپس دهد، و او لازم نیست چنین خطری را بپذیرد.34

الف. مسافران باید به اندازه کافی غذا و پوشاک داده شوند، تا زمانی که به خانه یا به جایی برسند که خودشان دارای مال باشند. اگر مسافر کمتر از آنچه لازم است داشته باشد، باید زکات داده شود تا آنچه در اختیار دارد تکمیل شود و به اندازه کافی برسد.

A. Wayfarers must be given their sufficiency of food and clothing, until they reach home or a place where they have funds of their own. If the wayfarer has less than what is needed, zakah should be given to supplement the existing funds until they are sufficient.

B. برای سفرهای طولانی، وسیله‌ای برای حمل‌ونقل نیز باید فراهم شود. سفرهای طولانی سفرهایی هستند که در آن‌ها نماز شکسته می‌شود، یعنی تقریباً هشتاد کیلومتر [پنجاه مایل]. بسته به نیاز و در صورت موجود بودن وجوه زکات، می‌توان برای در راه‌مانده وسیله‌ای سواری خریداری یا اجاره کرد.

B. For long journeys, a means of transportation must also be provided. Long journeys are those in which prayer is reduced, i.e. approximately eighty kilometers [fifty miles]. Rides may be purchased or rented for the wayfarer, depending on the need and the availability of zakah funds.

ج. تُعطى جميع النفقات اللازمة، وليس فقط النفقات الناتجة عن السفر.

C. All needed expenses are to be given, and not only expenses caused by travelling.

D. پرداخت به ابن‌السبیل صرف‌نظر از توانایی کار کردن و کسب درآمد انجام می‌شود.

D. Payment is made to the wayfarer regardless of ability to work and earn.

ه. به مسافر تا رسیدن به مقصد کمک داده می‌شود، اگر قصد اقامت در آنجا را داشته باشد یا در آنجا دسترسی به مال داشته باشد. اگر مسافر قصد داشته باشد کاری را انجام دهد و زود به خانه بازگردد، باید آنچه را که نیاز دارد تا رسیدن به خانه به او داده شود.

E. Aid is provided to the wayfarer until his or her destination is reached, if he or she is to stay there or has accessible funds there. If the wayfarer intends to finish some business and return home quickly, he or she must be given what is needed until reaching home.

ف. اما هزینه‌های مقصد، شافعیان چنین حکم می‌کنند که اگر اقامت در آنجا کمتر از چهار روز باشد، باید پرداخت شود؛ همان تعداد روزی که در مورد کوتاه کردن نماز به خاطر سفر لازم است. این محدودیت شامل مجاهدان در راه خدا نمی‌شود که برای تمام مدتی که در مرزها اقامت دارند، هر قدر هم که طولانی باشد، به آنان داده می‌شود. برخی از علما بر این باورند که در راه‌ماندگان باید برای تمام مدت اقامتشان در مقصد هزینه داده شود، صرف‌نظر از طول آن مدت.35

F. As for the expenses at the place of destination, Shafi'ites decide they must be paid if the stay there is less than four days the same number of days as in the case of reducing prayer because of travelling. This restriction does not apply to fighters in the way of God, who are given for the whole period they stay at frontier posts, no matter how long it may be. Some scholars believe wayfarers must be given funds for the whole period they stay in the place of destination regardless of the length of the period.35

برخی از عالمان معاصر ادعا می‌کنند که امروزه دیگر در معنای اصلی این واژه، «ابن‌سبیل» (مسافر درمانده) وجود ندارد، زیرا امکانات حمل‌ونقل، اقامت و بانکداری، سفر را آسان کرده و ثروت را در هر نقطه‌ای از جهان در دسترس قرار می‌دهد. این دیدگاه را احمد مصطفی المراغی، که خداوند او را رحمت کند، در تفسیر قرآن خود مطرح کرده است.۳۸ من با او مخالفم، زیرا امروز نیز همانند گذشته، ابن‌سبیل‌ها وجود دارند.

Some contemporary scholars assert that today there are no more wayfarers in the original sense of the word, because of the transportation, accommodation, and banking facilities that make one's travelling easy and one's wealth accessible anywhere in the world. This is argued by the late Ahmad Mustafa al Maraghi in his explanation of the Qur'an.38 I beg to differ with him, since there are as many wayfarers today as there were in the past:

۱. برخی افراد ممکن است ثروتمند باشند، اما با بانک‌ها معامله نمی‌کنند؛ بنابراین وقتی از شهرهای خود دور می‌شوند، در واقع از ثروت خود جدا هستند. ممکن است در حال عبور از برخی بیابان‌ها باشند که بسیار دور از مراکز شهری قرار دارند.

1. Some people may be rich, but do not do business with banks, so that when they are away from their towns they are actually detached from their wealth. They may be crossing some desert far from urban centers.

۲. برخی پناهندگان هستند که متجاوزان ایشان را از خانه‌ها و سرزمین‌هایشان بیرون می‌رانند یا از حکومت‌های دیکتاتوری می‌گریزند. ممکن است برای مدتی نامعلوم بیرون از کشورهایشان زندگی کنند، در حالی که نمی‌توانند به دارایی‌های خود دست یابند که اغلب توسط دولت مصادره می‌شود. مانند اینان، پناهندگان سیاسی‌اند که در کشورهایی غیر از کشور خود درخواست پناهندگی می‌کنند.

2. There are refugees who are driven out of their homes and lands by aggressors or who flee from dictatorial governments. They may live for an undetermined period of time outside their countries, unable to reach their wealth which is often confiscated by the government. Like those are political refugees who seek asylum in countries other than their own.

۳. برخی از فقیهان حنفی کسانی را که با وجود ساکن بودن در شهر خود، به ثروتشان دسترسی ندارند، چه به دلایل سیاسی و چه به دلایل اقتصادی، مانند تاجرانی که سرمایهٔ آنان به صورت وامهایی است که به دیگران داده‌اند و قابل وصول نیست، [از مصادیق ابن‌السبیل] به شمار می‌آورند.[39] این فقیهان تأکید می‌کنند که چنین افرادی باید به‌عنوان مسافر در نظر گرفته شوند و به آنان زکات داده شود.40

3. Some Hanafite jurists consider individuals who, although they live in their own towns, have no access to their wealth, either because of political reasons or because of economic reasons such as businessmen whose wealth is in the form of unremittable loans to others.39 These jurists assert that such individuals must be treated as wayfarers and given zakah.40