وروستی پیغمبر ﷺ د نړۍ ته د خدای د هویت، د هغه د یووالي او د هغه د کمال په اړه د بې‌ساري روښانتیا په برخه کې یوه نادره کارنامه ترسره کړه. دا داسې روښانتیا وه چې هم د انسان له طبیعت سره سمون لري او هم له عقل سره، او په همدې سبب د اسلام نښه وګرځېده. هغه یو ساده او وجداني کلام ورزده کړ چې خپل خالق او د هغه ته د رسېدو لاره یې انسانانو ته داسې بیان کړه چې په ټوله نړۍ کې د اور په شان خپور شو. د اسلامي توحید په دیرش کاله کې نه، بلکې یوازې د شلو کلونو په تبلیغ کې د عربستان دین وګرځېد، په داسې حال کې چې د روم امپراتوري ته د دې لپاره نږدې درې پېړۍ اړتیا ولرله چې اکثریتي عیسوي شي. دا خبره ثابتوي چې محمد ﷺ یو ځانګړی وړاندیز راوړ، داسې وړاندیز چې انسانیت یې په ژور ډول متاثر کړ او د هغو ډېرو خنډونو له منځه وړلو سبب شو، لکه د کورنیو دودونو کورتنې تقلید او هغه نیکه‌پرستي چې په ډېرو تمدنونو کې رواج شوې وه. محمد ﷺ د یوې زخمي نړۍ لپاره هغه ورک شوی پناه‌ځای بیرته راوایست، یعنې د یوازینی ریښتینی خدای، د ډېر مهربان ذات سره مستقیم اړیکه. هغه ﷺ آرام نه کېده تر دې چې خلک پوه شي چې یوازې د خدای په یوازې عبادت سره به سکون او رضایت ومومي، او یوازې د هغه له لارې به د دوی اخلاقي بلدتیا سمه شي. د هغو کسانو لپاره چې پوهېږي چې د ریښتینې خدای‌محورې ژوند څخه بهر یوازې بې‌نظمي شتون لري، دا د محمد ﷺ یوازینۍ لويه کارنامه ده. د خدای یووالی د خلکو په ژوند کې بیرته راستنول د ژوند نظم او معنا بیرته راستنوله، ځکه دا تصور له منځه وړ چې ژوند یو بې‌موخې سفر دی. او هغو کسانو لپاره چې په دې زمانه کې د ریښتینې عقیدې ګټه نه ويني، دوی باید د "روحاني ذکاوت" په هغه زیاتېدونکي تمایل فکر وکړي چې د ګډوډۍ ډکې عصري نړۍ کې راڅرګنده شوی، سربېره پر دې چې د مسلمانو هېوادونو کې د وژنو او ځان‌وژنې ډېر ټیټ کچې هم په پام کې ونیسي.