دلیل اینکه قیاس د شریعت یوه سرچینه ده، دا دی چې علت د یو شرعي نص پر بنسټ یا د هغه څخه اخیستل شوی وي. دغه شرعي نصوص قرآن کریم، سنت او اجماع صحابه دي. دا درې واړه د شریعت قطعي سرچینې ثابت شوي دي چې په هغو کې هیڅوک اختلاف نه کوي. له همدې امله، په نص کې د علت موجودیت په عمومي ډول قطعي دی (قطعي) او قیاس هم همدغسې دی. کله چې یو نص د حکم لپاره یو علت یادوي، نو دا حکم هر هغه بل مسئلې ته غزول چې هماغه علت ولري، د آیت یا حدیث نص د تطبیق یوه بله بڼه ګڼل کېږي.

The evidence that Qiyas is a source of Shar'iah is that the „Illah is based upon or derived from a Shari‟ text. These Shari‟ texts are the Quran, the Sunnah, or Ijma' as-Sahabah. These three have been proven as definitive sources of Shari‟ah upon which no one can disagree upon. Therefore, the evidence that the „Illah exists in the text in general is definitive (Qata‟i) and this is also the case for Qiyas. When a text mentions a reason for a rule, extending this rule to any other issue having the same reason is considered another application for the text of the Ayah or Hadith.

پیغمبر ﷺ قیاس را عملاً به کار برد و آن را یک دلیلِ شرعی قرار داد. صحابه نیز در این امر از ایشان پیروی کردند و آنان هم قیاس را برای استنباط احکام، دلیلِ شرعی دانستند. پیغمبر ﷺ هنگامی که معاذ و ابوموسی اشعری را به قضاوت در یمن مقرر کرد، به ایشان فرمود:

The Prophet (saw) demonstrated Qiyas and considered it as a Shari‟ Daleel. The Sahabah followed him in this regard, and they also considered Qiyas as a Shari‟ Daleel to extract rules. The Prophet (saw) said to Mu'adh and Abu Musa al-Ashari when he appointed them as judges in Yemen:

«تاسو به څه شي سره قضاوت کوئ؟» هغوئ وویل: «که چیرې حکم مو په کتاب او سنت کې ونه موندی، نو مجهول مسئله د معلومې مسئلې سره پرتله کوو، او هغه پر هغې تطبیقوو.» (احکام الآمدي)

“What will you judge with?” They said, “If we do not find the rule in the Book or the Sunnah, we will compare the unknown issue with the known issue, and we will apply it.” (Ihkam of Amidi)

پیغمبر ﷺ هم د قیاس یوه بېلگه په لاندې حدیث کې ښودلې ده: کله چې یوې صحابیې د خپل پلار په استازیتوب د حج کولو په اړه پوښتنه وکړه، رسول الله ﷺ وفرمایل: «که ستا پلار یو پور درلودی او ته یې د هغه په استازیتوب ورکړی وای، ایا دا به کافي وو؟» هغې وویل: «هو.» بیا یې وفرمایل: «همداسې د الله پور هم (دی).»12

The Prophet (saw) also demonstrated Qiyas in the following Hadith: The Messenger (saw) said to a Sahabiyah when she asked regarding making Hajj on behalf of her father, "If your father owed a debt and you paid it for him, would that suffice?" She said, "Yes." He said, "The same is for the debt of Allah."12

په دې لپاره چې مسلمانانو ته لارښوونه وشي، پیغمبر ﷺ مسلمانانو ته وښودله چې د الله ﷻ پر ذمه پور ته د انسان پر ذمه پور سره څنګه پرتله کړي، داسې چې د هغې ادا کول دنده پوره کوي. په دې ترتیب سره حکم د پور د تصفیې د منلو تایید کوي. له بلې خوا، د ځینو څرګند حکمونو قاعده د نفي حکم هم کیدای شي. د بیلګې په توګه، عمر (رضي الله عنه) له پیغمبر ﷺ څخه وپوښتل چې ایا د روژه دار ښکلول روژه ماتوي؟ پیغمبر ﷺ وفرمایل: «که ته خوله ومینځې، ایا روژه ماتیږي؟» هغه ځواب ورکړ: «نه». (احمد)

In order to instruct the Muslims, the Prophet (saw) showed the Muslims how to compare the debt owed to Allah to that owed to a human being, such that paying it back fulfills the obligation. Thus, the rule confirms the acceptance of the settlement of the debt. On the other hand, the rule of the known Hukm may be one of negation. For example, Umar (ra) asked the Prophet (saw) regarding whether or not the kiss of a fasting person would break the fast. The Messenger (saw) said: "What if you rinse your mouth, does that break the fast? He replied „No‟" (Ahmad)

پیغمبر ﷺ عمر (رض) ته د قیاس طریقه وښودله، د روژه دار د ښکلو (بوسې) په اړه د خوله مینځلو سره پرتله کول او ښودل چې نه دا او نه هغه روژه ماتوي۔13

The Prophet (saw) showed Umar (ra) how to perform Qiyas by comparing the kiss of the fasting person to the rinsing of the mouth and showing that neither breaks the fast.13

د علت وجود د قیاس هغه مشترک چاره ده چې پر هغې باندې پرتله کول واقع کیږي. لاندې حدیث د قیاس په کې د علت د مفهوم بل مثال دی:

The existence of an „Illah constitutes the common matter upon which comparisons take place. The following Hadith is another illustration of the concept of „Illah in Qiyas:

کله چې رسول الله ﷺ ته د تازه کجورو د وچو کجورو سره د تبادلې په اړه پوښتنه وشوه، نو هغه وفرمایل: «ایا کله چې تازه کجورې وچې شي، نو وزن یې کم کیږي؟» ویې ویل: «هو.» نو فرمایلې یې: «نو بیا نه.» (دارقطني)

When the Messenger (saw) was asked about the trading of mature dates with dry dates, he asked: "Do the mature dates become lighter (in weight) if they dry up?" They said, "Yes." He said, "Then, no." (Daraqtuni)

په علت پر بنسټ، پیغمبر ﷺ د قیاس بیلگه وښوده، هغه داسې چې د ربا حکم یې د پخو خرما د سوکه خرما سره تبادله ته وغځاوه.

Based upon the „Illah, the Prophet (saw) demonstrated Qiyas by extending the rule of Riba to trading mature dates with dry dates.

ابن عباس روایت کوي: یوه ښځه وویل: «اې د الله رسول، زما مور مړه شوه او د روژې نذر یې پر ځای پاتې و، ایا زه د هغې له پاره روژه ونیسم؟» نبي ﷺ وفرمایل:

Ibn Abbas narrated, "A woman said, 'O Messenger of Allah, my mother died owing a vow to fast; should I fast for her?' He (saw) said:

«ایا که ستا مور یو پور قرض لرلې وای او ته یې د هغې په ځای بېرته ورکړې، ایا دا به کافي وای؟» هغې وویل: «هو.» هغه وفرمایل: «نو د خپلې مور په ځای روژه ونیسه.» (مسلم)

“What if your mother owed a debt and you paid it back for her, would that settle it?‟ She said, 'Yes.' He replied, „Then, fast for your mother.‟” (Muslim)

عبدالله بن زبیر (رض) روایت کوي:

Also, 'Abdullah ibn Zubair (ra) narrated:

یوں یو سړی د خثعم د یوه قبیلې څخه د الله رسول ﷺ ته راغی او ویې ویل: «زما پلار په زوړ عمر کې اسلام قبول کړ، هغه نشي کولی اوښ سپاره شي او په ورته وخت کې د حج کول هم پر ده واجب دي. ایا زه د هغه لپاره حج وکړم؟» پیغمبر ﷺ وفرمایل: «ایا ته مشر زوی یې؟» هغه وویل: «هو.» رسول الله ﷺ وفرمایل: «که ستا پلار پور لرلی وای او ته یې ادا کړی وای، ایا دا به د هغه لپاره کافي وه؟» هغه وویل: «هو.» پیغمبر ﷺ وفرمایل: «نو د هغه لپاره حج وکړه.» [احمد]

"A man from Khath'an (a tribe) came to the Messenger of Allah (saw) and said, 'My father embraced Islam at an old age, and he cannot ride the camel and at the same time he is obligated to perform Hajj. Should I perform Hajj for him?' The Prophet (saw) said, 'Are you the eldest son?' He said, 'Yes.' The Messenger (saw) replied, 'What if your father owed a debt and you paid it back, would that settle it?' He said, 'Yes.' The Prophet (saw) said, 'Then perform Hajj for him.'" (Ahmad)

په دواړو حدیثونو کې پیغمبر ﷺ مسلمانانو ته دا لاره وښودله چې د روژې او حج په اړه د الله تعالی د پور او د انسان پور ترمنځ قیاس څنګه وشي. دواړو کې یوه ورته علت شریک دی، هغه دا چې یو پور وي چې باید ادا شي. او څرنګه چې د قیاس تعریف د پیغمبر ﷺ له حدیثونو اخیستل شوی، نو دا تعریف هم حکم شرعي ګڼل کیږي. هغه حکم چې د قیاس له لارې راوځي، یو حکم شرعي دی چې باید د نورو هغو احکامو په څیر ومنل شي چې له نورو تقنیني سرچینو څخه اخیستل شوي دي. هغه تعریفونه او عمومي قواعد چې له دلیلونو راوځي، پخپله احکام شرعیه ګڼل کیږي.

In both Ahadith, the Messenger instructed the Muslims how to draw the analogy between the debt of Allah in fasting and Hajj and the debt to a human being. Both of them share the same „Illah, which is the existence of a debt that must be paid. As the definition of Qiyas is derived from the Ahadith of the Prophet (saw), the definition is considered a Hukm Shari‟. The rule that is extracted through Qiyas is a Hukm Shari‟ that must be followed as any other Hukm Shari‟ extracted from other legislative sources. The definitions and general rules which are extracted from the evidences are themselves considered Ahkam Shar'iah.

قیاس په یوه علت بنا دی، چې هغه د هر دوو مسئلو ترمنځ یوه گډه محرک وي. که علت موجود وي، نو قیاس کیدای شي، ورنه قیاس ممکن نه دی. په راجح قول سره علت باید یا د شرعي نص په واسطه بیان شوی وي یا د هغه څخه استنباط شوی وي. که دا وي، نو دغه قیاس شرعي وي، ځکه چې علت د شرعي نص په واسطه بیان شوی دی. د دې نظر له مخې که دا علت د شرعي نص په واسطه نه وي بیان شوی او نه د هغه څخه استنباط شوی، نو قیاس نه شي کیدای له شرعي پلوه معتبر وګڼل شي او نه د یوه معتبر دلیل په توګه منل کیدای شي.

Qiyas is established upon an „Illah, which is the common motive between any two issues. If an „Illah exists, then Qiyas can be performed otherwise Qiyas is not possible. According to the strongest opinion the „Illah must be stated or derived from a Shari‟ text. If this is the case, this Qiyas would be Shari‟ because the „Illah has been stated by a Shari‟ text. According to this view if this „Illah has not been stated or derived from a Shari‟ text, then the Qiyas cannot be considered valid from a Shari‟ perspective nor can it be considered as a valid daleel.

دا ثابت دی چې صحابه کرامو ډیرو ځایونو کې قیاس کارولی و. کله چې ابوبکر (رض) د مور نیکه ښځې ته میراث ورکړ، نه د پلار نیکه ښځې ته، نو د انصارو ځینو کسانو ورته وویل:

It is documented that the Sahabah used Qiyas in many instances. When Abu Bakr (ra) gave inheritance to the maternal grandmother and not the paternal one, some of the Ansar told him:

«تم نے ایک عورت (نانی) کو ایک مردہ (پوتے) کی میراث دی ہے، جو اگر وہ مرتی تو یہ شخص اس سے وارث نہ ہوتا۔ دوسری طرف، تم نے ایک عورت (دادی) کو محروم رکھا ہے، جو اگر مرتی تو یہ شخص اس کا وارث ہوتا۔ پس انہیں میراث کا چھٹا حصہ دے دو۔» جب ابوبکر نے یہ قیاس سنا تو انہوں نے اپنا حکم بدل دیا اور نیا حکم قائم کیا۔ ایک اور مثال میں، عمر (رض) اس گروہ پر قتل کی سزا نافذ کرنے میں متردد تھے جو کسی شخص کو قتل کرے۔ علی (رض) نے ان سے کہا:

"You have given inheritance to a woman (the maternal grandmother) from a dead person (the grandson) who, if she were the dead person, he would not inherit from her. On the other hand, you left out a woman (the paternal grandmother) who, if she died, this person will inherit from her. So give them the one-sixth of the inheritance." When Abu Bakr heard this Qiyas, he changed his rule and established the new rule. In another example, Umar (ra) doubted applying the death penalty for the group that kills a person. Ali (ra) told him:

اے امیر المؤمنین! اگر ایک گروہ چوری کرے تو کیا آپ ان کے ہاتھ کاٹیں گے؟ عمر نے کہا: "ہاں۔" علی نے جواب دیا: "یہی معاملہ ہے۔" یوں علی نے ایک گروہ کے قتل کی سزا کے بارے میں، ایک گروہ کی چوری کی سزا پر قیاس کیا۔

"O Ameer al Mu'mineen. If a group stole, would you cut their hands?" Umar said, "Yes," and Ali replied, "This is the same." Thus, Ali made Qiyas for the death penalty of a group based upon the penalty of theft for a group.

د قیاس دلیل هغه شرعي نصوص دي چې علت پکې شامل وي. د علت موجودیت دا لازموي چې موږ د نص معقول (ma‟qool an-nass) یعنې د کتاب او سنت د متن منطقي وجه پیروي وکړو. ځکه دا وجه له عقل څخه نه، بلکې له خود متن څخه ده. که د متن وجه یوې نوې مسالې ته هم وغځیږي، نو موږ مکلف یو چې هغه ته یې وغځوو، که نه نو موږ به د متن پیروي نه وي کړې.

The evidence for Qiyas is the Shari‟ah texts which contain „Illah. The presence of an „Illah entails that we follow the rationale of the text (ma‟qool an-nass) of the Kitaab and Sunnah. Since the rationale is not from the mind but the text itself. If the rationale of the text extends to a new matter then we are obliged to extend it, otherwise we would not have followed the text.