د قیاس په مخالفت کې دلایل بیشتره د ظاهریه مکتب (ظاهر پالو) لخوا بیان شوي دي، او د معتزله‌و ځینو کسانو لکه ابراهیم النظام لخوا هم. همدارنګه په اصول کې شیعه امامیه قیاس معتبر نه بولي، ځکه دوی وایي چې قیاس محض ګمان دی او باید له هغه څخه ډډه وشي. سربیره پردې، د شیعه علماوو په اند قرآن، سنت او د ائمه‌و فیصلې د عمل لپاره کافي لارښوونه کوي، او د قیاس یادونه نه اړینه ده او نه روا.14

The arguments against Qiyas have been articulated mainly by the Zahiri (literalist) school, and some amongst the Mu'tazilah, including, Ibrahim al-Nazzam. Also in principle, the Shi‟a Imamiyyah do not recognise the validity of Qiyas, as they maintain that Qiyas is pure conjecture which must be avoided. In addition, the Quran, the Sunnah and the rulings of the Imams, according to the Shi'i Ulema, provide sufficient guidance for conduct, and any reference to Qiyas is unnecessary and unwarranted.14

یہ نظریہ یقینی طور پر اثنا عشری شیعوں کی اخباری شاخ کا ہے، جن کا قیاس کا رد ظاہریہ کے رد سے بہت ملتا ہے۔ لیکن اثنا عشری شیعوں کی اصولی شاخ بعض اقسام کے قیاس کو معتبر مانتی ہے، یعنی وہ قیاس جس کی علت نص میں صراحت کے ساتھ بیان ہوئی ہو (قیاس منصوص العلۃ)، قیاس الاولیٰ، اور قیاس جلی۔ ان کے نزدیک یہ اقسام محض قیاسی اندازے نہیں ہیں؛ یا تو یہ نص کے معنی میں شامل ہوتی ہیں یا پھر یہ ایک قوی گمان (الظن القوی) ہوتا ہے جسے عمل کی راہنمائی کے لیے اختیار کیا جا سکتا ہے۔ تاہم وہ اس کی توثیق قیاس کے بجائے اجتہاد اور عقل کے ذریعے کرتے ہیں۔15

This is definitely the view of the Akhbari branch of the Twelve Shi‟a, whose refutation of Qiyas closely resembles that of the Zahiris. But the Usuli branch of the Shi‟a validate action upon certain varieties of Qiyas, namely Qiyas whose „Illah is explicitly stated in the text (Qiyas mansus al-`‟Illah), analogy of the superior (Qiyas al-awla) and obvious analogy (Qiyas jali). These varieties of Qiyas, in their view, are not mere speculations; they either fall within the meaning of the text or else constitute a strong probability (Al-zann al-qawi) which may be adopted as a guide for conduct. But they validate this through recourse to Ijtihad and „Aql rather than Qiyas per se.15

However, those who rejected Qiyas, like the Zahiris, did not actually reject the principle of Qiyas, because they accepted it when it came from the mantuq (the explicit meaning). Being Zahiris, that is literalists, they did not take the 'Illal (reasons) that were derived from the mafhum (the implied meaning), for this would be following conjecture and not certainty. As for the 'Illah taken from the mantuq, they did not call this Qiyas, because they considered it simply following the literal (Zaahir) meaning of the text, whilst Qiyas for them was a term used to mean a speculative (Dhanni) process in legislation, which they found unacceptable. That is why they rejected the term Qiyas and some of its forms, though in reality they accepted it in principle. Pashto translation: په هغو کسانو چې قیاس یې رد کړ، لکه ظاهریان، حقیقت کې دوی د قیاس اصل نه و رد کړی، ځکه دوی هغه وخت قبول کړ چې قیاس د منطوق (څرګند معنا) څخه راځي. د ظاهریانو په توګه، یعنې لفظي پیروان، دوی هغه علتونه نه دي اخیستي چې د مفهوم (ضمني معنا) څخه استنباط شوي، ځکه دا به د یقین پر ځای ګومان پیروي وای. او هغه علت چې د منطوق څخه اخیستل کیږي، دوی ته یې قیاس نه ویلې، ځکه دوی دا د متن د ظاهري معنا پیروي ګڼله، پداسې حال کې چې قیاس د دوی په نزد د شریعت د یوې ظني (ګومانی) پروسې نوم و، چې دوی یې نه منله. له همدې امله دوی د قیاس اصطلاح او د هغې ځینې ډولونه رد کړل، پداسې حال کې چې په حقیقت کې دوی په اصول کې دا قبول کړی وو.

However, those who rejected Qiyas like the Zahiris did not actually reject the principle of Qiyas because they accepted it when it came from the mantuq (uttered meaning). Being Zahiris i.e. literalists they did not take the „Illal (reasons) that were derived from the mafhum (implied meaning) for this would be following speculation and not certainty. And as for the „Illah taken from the Mantuq they did not call this Qiyas because they considered it as simply following the literal (Zaahir) meaning of the text whilst Qiyas for them was a term used to mean a speculative (Dhanni) process in legislation which they found unacceptable. That is why they rejected the term Qiyas and some of its forms though in reality they accepted it in principle.

ابن حزم، چې د ظاهري عالمانو له هغو کسانو څخه دی چې د قیاس په مخالفت کې ډیر ښکاره و، وویل: «الله تعالیٰ د خپلو ځینو حکمونو لپاره ځینې علتونه ټاکلي دي، مګر موږ دا یوازې هغه وخت وایو چې د نص (متن) له لارې یې تایید وي۔» بیا هغه د پیغمبر ﷺ یوه حدیث روایت کوي چې دا مفهوم لري: «په اسلام کې تر ټولو لوی ظالم هغه څوک دی چې د یو داسې شي په اړه پوښتنه کوي چې حرام نه وي، بیا د همدې پوښتنې له امله هغه حرام شي۔»16

Ibn Hazm one of the most outspoken against Qiyas from the Zahiri scholars said: “That God has assigned certain causes to some of His laws, but we say this only when there is a Nass (text) to confirm it.” He then goes on to quote a Hadith of the Prophet to the effect that, “The greatest wrongdoer in Islam is one who asks about something, which is not forbidden, and it is then forbidden because of his questioning”.16

ابن حزم وایي: "ما په ټينګه انکار کوو چې د شریعت ټول احکام په علتونو سره تشریح او عقلي توجیه کیدای شي. الله تعالی حکم داسې صادروي لکه څنګه چې خپله اراده کوي. د «څنګه او ولې» پوښتنه نه پر د هغه په ارادې باندې تطبیقیږي او نه باید تطبیق شي. له همدې امله د بېلګې په توګه، پرته له واضح نص څخه، د الهي احکامو د علتونو پلټل د هیچا لپاره روا نه دي. هر هغه څوک چې د خدای تعالی د حکمونو د علتونو پوښتنه کوي او په پلټنه یې بوخت وي، د خدای تعالی سره مخالفت کوي او تجاوز کوونکی ګڼل کیږي."17

Ibn Hazm continues: “We firmly deny that all the Ahkam of Shari‟ah can be explained and rationalised in terms of causes. Almighty God enacts a law as He wills. The question of „how and why‟ does not and must not be applied to His will. Hence it is improper for anyone to enquire, in the absence of a clear text, into the causes of divine laws. Anyone who poses questions and searches for the causes of God's injunctions 'defies Almighty God and commits a transgression”.17

ابن حزم کے مطابق، قیاس کے حامی اس مفروضے پر چلتے ہیں کہ شریعت ہر معاملے کے لیے نص فراہم نہیں کرتی، اور ان کی رائے میں یہ مفروضہ قرآن کی آیات کے خلاف ہے۔ وہ اس بات کے ثبوت میں درج ذیل آیت پیش کرتا ہے: "ہم نے کتاب میں کوئی چیز نہیں چھوڑی" (سورۃ الأنعام: 38)

The supporters of analogy, according to Ibn Hazm, proceed on the assumption that the Shari‟ah fails to provide a text for every matter, an assumption which is contrary to the Ayat of the Quran in his view. He quotes the following Ayat to this effect: “We have neglected nothing in the Book” (TMQ Al-An‟am: 38)

«مونږ دا کتاب د هرې شي د بیانولو لپاره نازل کړ.» (النحل: ۸۹)

“We revealed the Book as an explanation for everything.” (TMQ An-Nahl: 89)

د دې ورځ، ما ستاسو لپاره دین بشپړ کړ، او خپل نعمت مو پر تاسو بشپړ کړ. (المائدہ: ۴)

“This day, I perfected year religion for you, and completed My favour upon you.” (TMQ Al-Maida: 4)

چونکه د شارع احکام همه‌شموله دي او د ټولو پېښو لپاره بشپړ لارښوونه کوي، زموږ یوازینی دنده دا ده چې هغه ومومو او پلې یې کړو. د هغه په نظر کې، قیاس د یوې اضافي حجت په توګه منل داسې دي لکه دا اعتراف چې قرآن د بشپړې لارښوونې وړتیا نه لري.18

Since the Ahkam of the Lawgiver are all-inclusive and provide complete guidance for all events, our only duty is to discover and implement them. In his view to consider Qiyas as an additional proof would be tantamount to an acknowledgement that the Quran fails to provide complete guidance.18

مزید برآں، وہ دلیل دیتے ہیں کہ قیاس کی بنیاد اس علت پر ہے جو اصل مسئلے اور نئے مسئلے دونوں میں مشترک ہو۔ یہ علت یا تو نص میں صراحتاً موجود ہوتی ہے، اس صورت میں حکم خود نص سے ثابت ہوتا ہے اور قیاس بے فائدہ ہو جاتا ہے؛ یا پھر اگر علت نص میں صراحتاً مذکور نہ ہو تو اسے یقینی طور پر جاننے کا کوئی راستہ نہیں۔ لہٰذا قیاس ظن و گمان پر مبنی ہوتا ہے، اور ظن کو کسی شرعی حکم کی بنیاد بنانے کی اجازت نہیں دی جا سکتی۔ ابن حزم کے نزدیک اس بات کی دلیل قرآنِ مجید کی یہ آیت ہے: ‏{إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا} (سورۃ النجم: ۲۸)، یعنی "گمان حق کے مقابلے میں کچھ کام نہیں آتا۔"

Furthermore he argues that Qiyas derives its justification from an „Illah which is common to both the original and the new case. The „Illah is either indicated in the text, in which case the ruling is derived from the text itself and Qiyas is redundant; or alternatively, where the „Illah is not so indicated, there is no way of knowing it for certain. Qiyas therefore rests on conjecture, which must not be allowed to form the basis of a legal ruling. This according to Ibn Hazm, has been mentioned in the Qur‟anic Ayah: “Conjecture avails nothing against the truth” (TMQ An-Najm: 28)

د قیاس میں علت کی شناخت ایک ظنی عمل ہے، جبکہ قرآن ہمیں اس کا حکم دیتا ہے کہ:

Identifying the „Illah in Qiyas is an exercise in speculation, whereas the Quran enjoins us to:

﴿وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ﴾ (سورۃ الإسراء: ۳۶)

“Pursue not that of which you have no knowledge.” (TMQ 17:36)

بالآخر، ابن حزم دا نظر لري چې قیاس په قرآن کې حرام دی۔ په دې بنسټ دا آیت دی:

Lastly, Ibn Hazm holds that Qiyas is forbidden in the Quran.19 Thus the verse:

اې مؤمنانو! د الله او د هغه د رسول څخه مخکې مه کېږئ، او له الله څخه وویریږئ.

“O you believers! Do not press forward before God and His Messenger, and fear God.” (TMQ Hujarat: 1)

په دې تفسیر سره دا معنا لري چې مؤمنانو باید هغه مسایل د شریعت په حیث نه تقنین کړي چې شارع په هغو کې خاموشي اختیار کړې ده. دغه خبره په هغه حدیث کې هم بیان شوې ده چېرته چې نبي ﷺ مؤمنانو ته په دې ډول امر وکړ:

According to his interpretation this means that the believers must avoid legislating on matters on which the Lawgiver has chosen to remain silent upon. The same point is conveyed in the Hadith where the Prophet (saw) ordered the believers as follows:

زما څخه هغه شیان مه پوښتئ چې ما ونه ویل، ځکه له تاسو مخکې ځینې ملتونه د دې له امله هلاک شول چې دوی ډیر پوښتنې کولې او د خپلو پیغمبرانو سره ډیر جنجالونه کوله. کله چې زه تاسو ته یو شی امر وکړم، نو هغه یې د خپلې وس تر حده وکړئ، او له هغو شیانو څخه ډډه وکړئ چې ما منع کړي دي۔20

“Ask me not about matters which I have not raised, nations before you were faced with destruction because of excessive questioning and disputation with their Prophets. When I command you to do something, do it to the extent that you can, and avoid what I have forbidden.”20

لدې ځای کې چې د شریعت نصوص چپ دي، د ظاهریانو په نظر دا سم نه دی چې یو مسلمان له ځانه حکم صادر کړي، ځکه چې هغه ته دا امر شوی چې داسې ونه کړي. له همدې امله، د دوی په نظر قیاس د قرآن او سنت د ښکاره حکمونو خلاف دی.

Thus in regard to matters on which the Shari‟ah texts are silent, according to the Zahiri‟s it is incorrect for a Muslim to take the initiative in issuing a Hukm, for he is ordered not to do so. Qiyas therefore violates the express terms of the Quran and the Sunnah in their view.

دلایل یې په لاندې دلیلونو سره ناسم دي:

Their arguments are flawed for the following reasons:

د دین د کامل والی او دې ته اشاره کوونکي آیتونه، چې په قرآن کریم کې د هر شي بیان موجود دی، دا معنا لري چې اسلامي سرچینې یعنې قرآن کریم او سنت د ټولو مسائلو د حل کولو وړتیا لري. د علماوو اکثریت وایي چې یا احکام په مستقیم ډول همدې متنونو کې راغلي دي، یا داسې دلالتونو له لارې راغلي دي چې د هغو لپاره قیاس یا اجتهاد ته اړتیا ده. د اجتهاد یا قیاس کول د دې آیتونو معنا نه باطلوي، بلکې دا هماغه الهي لاره ده چې د قرآن کریم او سنت څخه احکام استنباط شي.

a) The Ayat that mention that the Deen is complete and that the Quran has an explanation of everything mean that the Islamic sources i.e. the Quran and the Sunnah have the capacity to deal with all issues. The majority of Ulema argue that either rules have come directly within these texts or through indications upon which Qiyas or Ijtihad is necessary. Making Ijtihad or Qiyas does not invalidate the meaning of these Ayat in fact they are the revealed method in order to extract the rulings from the Quran and Sunnah.

ب) د هغو آیاتو په اړه چې د قیاس مخالفینو یې د قانون کې د ظني دلیل د کارولو په اړه یادې کړي دي، په ځانګړې توګه هغه آیات چې د عقیدې (عقیدې) په برخه کې ظن منع کوي، دا آیات یوازې د عقیدې په موضوعاتو کې ظن منع کوي. څخه د فقهې عملي احکام، ډیری یې داسې نصونو څخه دي چې معنا یې ظنی دلالت لري (ظنی دلالت). دا لزوماً دا معنا نه لري چې پر دغو احکامو عمل باید معطل شي، که داسې وي نو پایله به دا وي چې په فقهه کې به هیڅ ډول اختلاف روا نه وي، او دا به د هغو ثابتو دلیلونو خلاف وي چې په ځینو برخو کې د اختلاف جواز ښيي.

b) With reference to some of the Ayat that the opponents of Qiyas have quoted, especially on the use of speculative evidence in law, the Ayat in question forbid speculation (Zann) in matters of belief (Aqeeda) only. As for the practical rules of Fiqh, most of them are from texts which are speculative in meaning (Dhanni dalalah). This does not necessarily mean that action upon them must be suspended, the conclusion of which would mean that there would be no difference of opinion allowed at all in Fiqh, which would be contrary to established evidences permitting difference of opinion in certain areas.

ج) د قرآن هغه آیتونه چې «علت» ته اشاره کوي، هغه پورتني دلیلونه چې له سنت څخه دي، او د صحابه کرامو اجماع، دا ټول قیاس د شریعت د یوه سرچینې په توګه ثابت کړي دي.

c) The Ayat from the Quran that contain „Illah, the aforementioned evidences from the Sunnah and „Ijma of the Sahabah have established Qiyas as a source of Shari‟ah.