د اصولو په علم کې یو شی هغه وخت سرچینه ګڼل کیږي کله چې د نوو احکامو لپاره اساس وګرځي. قیاس سرچینه ده، ځکه له هغې څخه نوي احکام استنباط کیدای شي. په مشترکه علت له اصلي حکم څخه نوو پیښو ته د حکم غځولو له لارې نوي احکام راځي، او له همدې امله قیاس سرچینه ده. دا یو له هغو لارو څخه دی چې په هغې سره موږ د اسلام دا وړتیا درک کولای شو چې د ټولو وختونو او ځایونو سره سم وي، ځکه د نوو واقعیتونو او ستونزو لپاره احکام استنباط کیدای شي.

Something is defined as a source in Usul when it serves as a source for new Ahkam (rules). Qiyas is a source because we can extract new Ahkam from it. By extending the original rule to new realities via a shared „Illah, leads to new Ahkam for new realities and hence Qiyas is a source. This is one of the ways we can appreciate the capacity of Islam to apply to all times and places as Ahkam can be deduced for new realities and problems.

د قیاس بنسټ تل په لاندې څلورو ارکانو ولاړ وي:

Qiyas is always built on the following four pillars:

اصل (پخوانی مسئله).

i. Asl (old matter).

ii. فرع (نوې موضوع).

ii. Fari‟ (new matter).

iii. حکم (حکمِ شرعی)

iii. Hukm (rule).

iv. «علت» (مؤثر وجه)

iv. „Illah (effective reason).

د مثال په توګه، الله (سبحانه وتعالیٰ) فرمایلي دي:

For example Allah (swt) said:

«او د هغوی په مقابله کې د خپل توان په اندازه هرڅه چې تیاري کولی شئ، د آس ځواک هم، تیار کړئ، ترڅو د الله دښمنان ووېروئ.»

“And make ready against them all you can of power including horses to threaten the enemy of Allah.” (TMQ Al-Anfal: 60)

حکم چې په آیت کې راغلی، دا دی چې چمتو کول واجب دي. زوړ شی اسونه دي. علت دا دی چې د الله دښمنان ووېروي. نوی شی هغه هر څه دي چې د چمتو کولو علت، یعنې د دښمن ویرول، پوره کړي. نو په دې زمانه کې ټانکونه، جنګي الوتکې او د الوتکو بېړۍ ساتل واجب دي، ځکه دا دښمن ویروي. یوازې دومره نه، بلکې علت اسلامي دولت ته دا لازموي چې لاندې برخو کې چمتو شي:

The Hukm given in the verse is that preparation is an obligation. The old matter is horses. The „Illah is to terrify the enemy of Allah. As for the new matter, it is anything that will realise the „Illah of the preparation, which is to terrify the enemy. So these days it would be obligatory to have tanks, fighter planes, and aircraft carries since they terrify the enemy. Not only that, the „Illah obliges the Islamic State prepare in the following areas:

الف) د وسلو پراختیا او د جنګي صنعت باید د خپل وخت تر ټولو قوي وي، که دا غواړي چې د دښمن د ډارولو „علت“ پوره کړي.

a) The arms development and war industry must be the strongest of its age if it is to fulfill the „Illah of terrifying the enemy.

ب) دولت نمی‌تواند د قدرت د سرچینو لپاره په نورو تکیه وکړي، له همدې کبله هغه باید خپلې وسلې او توکي پخپله وده کړي او جوړې کړي.

b) The state cannot depend on others for its sources of power and hence it has to strive to develop its own weapons and armaments.

c) دې ته باید نوې پیچلې وسلې ولري چې د دښمن په زړونو کې ویره واچوي.

c) It should have new sophisticated weapons which will strike fear in the hearts of the enemy.

د قیاس لپاره په اصول الفقه کتابونو کې ځانګړي قواعد او شرطونه بیان شوي دي. یو له هغو قواعدو څخه دا دی چې نوي پیښې لپاره باید د قرآن، سنت او اجماع صحابه کې کوم موجود حکم نه وي.

There are specific guidelines and requirements for Qiyas explained in the books of Usul al-Fiqh. One such guideline is that there should be no existing ruling from the Qur‟an, Sunnah and Ijma‟ as-Sahabah for the new case.

مثال: آیا یوه ښځه د وضو کولو دمخه د نیل پالش (ناخنو رنګ) لرې کول اړین دي؟ ځینې خلک داسې ادعا کوي چې ښځه د وضو کولو لپاره د نیل پالش لرې کول اړین نه دي، او دوی دا د موزو باندې مسح کولو پر قیاس سره جواز ورکوي.

Example: Does a woman have to remove the nail polish before performing Wudhu? Some people claim she does not have to remove the nail polish in order to do Wudhu, and they justify it by doing Qiyas on the performance of Masah (wiping over the socks).

قیاس په دې حالت کې نه شي کیدای، ځکه چې د وضو آیت په ښکاره ډول امر کوي چې د لاسونو ټول برخې وینځل شي، او پالش داسې کوي چې اوبه نهوړو ته نه رسیږي. د مسح (د موزو پر مسح کولو) په مسئله کې نص د عِلّت (شرعي علت) په ډول نه دی راغلی، نو په نورو شیانو باندې نه شي زیاتولای. له همدې امله، په دې مسئله کې قیاس تطبیقولای شي.

Qiyas cannot be performed in this situation because the Ayah regarding Wudhu explicitly orders to wash all parts of the hands, and polish prevents water from reaching the nails. In the case of Masah (wiping over the socks) the text is not presented with an „Illah (legal reason) and cannot be extended to other things. Thus, Qiyas can be practiced in this issue.

د قیاس د نورو شرطونو په جملو کې دا هم شامل دي چې اصلي حکم باید له قرآن، سنت او اجماع صحابه څخه وي، نه له بل قیاس څخه. سربیره پر دې، د قرآن، سنت او اجماع صحابه متنونو کې باید د حکم دلیل موجود وي. موږ د علت د پیدا کولو لپاره خپل عقل (عقل) نشو کارولی.

Some of the other requirements for Qiyas are that the original ruling has to be from Qur‟an, Sunnah and Ijma‟ as-Sahabah, not from another Qiyas. In addition, the texts of the Qur‟an, Sunnah and Ijma‟ as-Sahabah must contain the justification for the ruling. We cannot use our „Aql (intellect) to come up with the cause („Illah).