بعد از رسول الله ﷺ، د صحابه کرامو په زمانه کې ډیرې او پراخې اجتهادونه شتون لري. حتی د عامو خلکو تر منځ هم اجتهاد عام و، او دا کار عجیب نه ګڼل کیده، ځکه دوی اصلي عرب وو چې سم عربي ژبه یې خبرې کولې. یوه ځل عمر بن خطاب د خطبې په ورکولو کې د مهر د کمولو هڅه وکړه، خو یوې ښځې له شا د صف څخه د قرآن دا آیت یادوه کړ:

After the Messenger (saw) there are numerous and elaborate Ijtihads in the time of the Sahabah. Even amongst the general masses Ijtihad was widespread and that was not considered strange because they were the original Arabs who spoke pure Arabic. Once while giving a Khutbah Umar b. Khattab tried to limit the dowry (Mahr) but a women responded from behind the lines by quoting the Ayah:

«او که تاسو غواړئ یوه ښځه د بلې په ځای بدله کړئ، او یو له دوی ته یو قنطار (یعنی ډیر زیات مال) مهر ورکړی وي، نو له هغې څخه لږ هم بیرته مه اخلئ..» (تفسیر ترجمه شوی قرآن، سورۃ النساء: ۲۰)

“But if you intend to replace a wife by another and you have given one of them a Qintar (of gold i.e. a great amount) as Mahr, take not the least bit of it back..” (TMQ An-Nisa: 20)

هغې د "قنطار" کلمې له خپل پوهې څخه، چې ډیر مال پکې بې حده معنا لري، ویلې وو چې د مهر په ټاکلو کې حد ټاکل د هغه لپاره روا نه دی. هغه (الله ترې راضي شه) وفرمایل: «ښځه ریښتیا وایي او عمر غلط دی.» د صحابه کرامو اجماع په هغه مسئله کې شوې ده چې د شرعي دلایلو څخه استنباط شوي رایې پر بنسټ قضاوت وشي، یعنی دوی په هغو پېښو کې د اجتهاد په کارولو اتفاق وکړ چې د دې لپاره هیڅ صریح نص نه وو موندل شوی. دا هغه څه دي چې زموږ ته پر پرله‌پسې روایتونو کې رسېدلي دي او په هغو کې هیڅ شک نشته. یو له دغو روایتونو دا دی چې ابوبکر (رض) ته د "کلاله" په اړه پوښتنه وشوه. هغه وفرمایل: «زه پر خپله رایه ږغ کوم. که سمه وه نو له الله دی، او که غلطه وه نو له ما او له شیطانه ده، او الله ترې بري دی. کلاله هغه څوک دی چې نه اولاد لري او نه والدین.»36

She told him from her understanding of the word Qintar which denotes many without restriction that it is not allowed for him to restrict the doweries. He (may Allah be pleased with him) said: “The woman is right and Umar is wrong.” An Ijma (consensus) of the Sahabah has taken place on the question of judging by an opinion which has been deduced from the Shar‟ai evidence i.e. they agreed on the use of Ijtihad for any incidents that took place for which no (clear) text had been found. This is what reached us in successive reports in which there is no doubt. One such report is the saying of Abu Bakr (ra) when he was asked about the Kalala. He said: “I will speak about it according to my opinion. If it is correct then it is from Allah. If it is a mistake then it is from me and from Shaytan and Allah has nothing to do with it. Kalala is the one who has no children or parents left.”36

د هغه دا قول چې «زه به د دې په اړه د خپل رأي له مخې خبرې وکړم» دا معنا نه لري چې دا رأی د هغه څخه دی. بلکه مراد دا و چې ابوبکر به د هغه څه له مخې خپل رأی بیان کړ چې هغه د قرآن کریم د دې آیت کې د «کلاله» له لفظ څخه پوه شو:

His statement, “I will speak about it according to my opinion” does not mean this opinion is from him. Rather it meant Abu Bakr would express his opinion according to what he understood from the expression 'Kalala' in the verse of the Qur‟an:

«که یو سړی یا ښځه چې میراث یې پوښتنه لري ونه لري نه پلرونه، نه اولادونه…» (التفسیر سورت النساء: ۱۲)

“If the man or woman whose inheritance is in question has left neither ascendants nor descendants…” (TMQ An-Nisa:12)

د عربي ژبې په لغت کې "کلاله" درې کسانو ته اطلاق کېږي: هغه څوک چې نه اولاد پرېږدي او نه والدين، هغه څوک چې نه اولاد لري او نه والدين (د پاتې کېدونکو له پلوه)، او هغه خپلوان چې له اولاد او پلار نه پرته وي. ابوبکر (رض) د دې خبرې په اړه اجتهاد وکړ چې دلته کومه معنا مراد ده.

Kalala in the Arabic language applies to three people; the one who did not leave a child or parent, the one who has neither a child or parent (in terms of the left people), and the relatives from other than the child or father. Abu Bakr (ra) made Ijtihad as to which meaning is referred to here.

د اجتهاد بله مثال دا دی چې ابوبکر (رض) د میرې مور د مور (نیکه مور) ته د میراث برخه ورکړه، نه د پلار مور ته. د انصارو ځینو وویل: "ته د داسې مړې ښځې له میراث یوې ښځې ته ورکوې چې که هغه مړه شوې وای، دې ښځې به له هغې څه نه میراثول. خو ته یوې داسې ښځې ته پاملرنه نه کوې چې که هغه مړه شوې وای، نو د هغې ټول پاتې شوي شیان به هغه میراثوله." نو ابوبکر (رض) دواړو نیکه مورو ته د میراث مساوي برخه ورکړه.

Another example of Ijtihad is that Abu Bakr (ra) gave a share of the inheritance to the mother‟s mother and not the father‟s mother. Some of the Ansar said to him: “You give inheritance to a woman from a deceased woman who would not inherit from her if she died. Yet you ignored a woman, who if she had died, would have inherited everything she left behind.” So Abu Bakr (ra) gave both grandmothers equal share in the inheritance.

د اجتہاد یوه مشہوره بیلگه هغه خبره ده چې علي (رض) د شراب څښلو د جرم د سزا (حد) په اړه وفرمایله. هغه وویل: "هر څوک چې دا وڅښي هغه به بې معنی خبرې کوي، او څوک چې داسې وکړي دروغ به جوړوي، نو زه ګورم چې هغه باید د دروغ جوړونکي په شان سزا ورکړل شي." علي (رض) د څښلو او دروغ جوړولو ترمنځ قیاس وکړ، ځکه هغه له شریعت څخه دا پوه شو چې هغه څه چې احتمال یې وي، د هغه څه په حکم کې ګڼل کیدای شي چې واقعا پېښېږي.

A famous example of Ijtihad is what Ali (ra) said regarding punishment (Hadd) for the crime of drinking alcohol. He said: “Whoever drinks it will speak nonsense, and who did so would fabricate lies, so I see that he must be punished like the fabricator of lies.” Ali (ra) made an analogy between drinking and fabrication because he understood from Shar‟a that it could be considered that which is likely to happen to be the same as that which actually happens.

دا ټول د صحابه کرامو د دورې د اجتهاد مثالونه دي او د اجتهاد په مسله کې د صحابه کرامو اجماع ده. دا خبره چې صحابه کرامو د نص نه موجودیت په صورت کې اجتهاد ته رجوع کړې وه، د تواتر په ذریعه ثابته ده.37

All these are examples of Ijtihad from the time of the Sahabah and Ijma as-Sahabah on the issue of Ijtihad. The fact that the Companions resorted to Ijtihad in the absence of a text is established by continuous testimony (Tawatur).37

القرطبي وايي په خپل تفسیر کې: "صحابه کرام لاهم د پېښو د احکامو په اړه اختلاف کاوه، که څه هم دوی په یو بل سره هم‌آهنګه پاتې وو." البغدادي د عمر بن عبدالعزیز یو قول په خپل کتاب "الفقیه والمتفقه" کې راوړی دی: "زه به خوشحاله نه وم که د محمد ﷺ اصحاب اختلاف نه کړی وای، ځکه که دوی اختلاف نه کړی وای، نو د اختلاف اجازه به هم نه وه."

Al-Qurtubi says in his Tafseer: “The Sahabah still continued to differ regarding the rules of the incidents, though they remained in harmony.” Al-Baghdadi reported the following saying of Umar b. „Abdul-‟Azeez in his book „Al-Faqeeh wal Mutafaqqih‟: “I would have not been pleased if the Ashab (companions) of Muhammad did not differ, because if they did not differ, there would not have been a permission (for us to differ).”