جہاں تک معاملات اور عقوبات کا تعلق ہے، ان سے متعلق نصوص میں عِلّتیں ہو سکتی ہیں، کیونکہ یہ عموماً محسوس نتائج پر مشتمل ہوتے ہیں۔ مثلاً اللہ تعالیٰ نے رسول اللہ ﷺ کو حکم دیا کہ جنگ کے مال غنیمت کو یتیموں اور مسکینوں میں تقسیم کریں۔ یہ ایک محسوس نتیجہ ہے جو اس حکم سے مقصود ہے، اور یہ حکم ایسا ہے جس میں عِلّت ہو سکتی ہے۔ اگرچہ یہ حکم اللہ کی رضا کے لیے پورا کیا جاتا ہے، پھر بھی اس کا نتیجہ محسوس ہوتا ہے، جس کا مطلب ہے کہ اس بات کی وجہ ہو سکتی ہے کہ مسکینوں کو مال غنیمت میں سے حصہ دیا جائے۔ یہاں وجہ، یقیناً، نص میں خود بیان کی گئی ہے۔

As for the Mu‟amalaat and „Uqubat it is possible that the texts regarding them may contain „Illah‟s because they generally entail tangible results. For example, Allah ordered the Messenger (saw) to distribute the spoils of war amongst the orphans and the poor. This is a tangible result sought by the Hukm which is open to having an „Illah. Even though the Hukm is fulfilled for Allah‟s sake the result is still tangible which means that there may be a reason why the poor should receive the booty. The reason here of course is stated in the text:

«ترجمه: داسې چې غنیمت ستاسو د شتمنانو ترمنځ یوازې یو تجارتي توکی نه شي.» (سورة الحشر: ۷)

“So that the booty does not become a commodity only between the rich among you.” (TMQ Al-Hashr: 7)

ډیری نور متنونه چې د دې ساحو سره اړیکه لري، په کې اصلاً د «عِلّت» ذکر نه کیږي، لکه:

Of course many other texts relating to these areas do not include an „Illah at all such as:

«اللہ تعالیٰ نے سوداگرۍ حلاله کړې ده او سود حرام کړی دی۔» (البقرہ: ۲۷۵)

“Allah has permitted trade and has forbidden Riba (interest).” (Al-Baqara: 275)

د مسلمې ښځې د خمار (سر پټکي) او جلباب اغوستو په اړه، د سړي لپاره د یو وخت کې تر څلورو ښځو پورې د واده اجازه، د ښځو د واکمنۍ منعه کېدل، او نور ډېر احکام چې له علت (عِلّت) پرته راغلي دي، نو دا احکام اصلاً نه باید په عقل سره تحلیل شي، بلکې همدغسې لکه چې دي، ومنل شي.

The rules and evidences regarding the Muslim woman having to wear Khimar (headscarf) and Jilbab, the allowance for man to marry up to four wives at one time, the prohibition of women being rulers and many other rules have come without „Illah, therefore these rules should not be reasoned at all and should be taken as they are.

د علت (عِلَّة) څلور ډوله دي:

There are four types of „Illah:

صریح (صراحتاً)

 Explicit (Saraahatan)

ضمني (دلالتاً)

 Implicit (Dalaalatan)

اشتنباطاً

 Derived (Istinbaatan)

هغه څه چې د قیاس له لارې اخذ شوي وي (قیاساً).

 Those derived through analogy (Qiyasan).

سراحةً یعنی د متن صریح اشاره. مګر مراد دا دی چې علت (تعلیل) د متن په منطوق کې وي، نه په مفهوم کې چې له متن څخه استنباط یا استخراج شوی وي. دا د ځینو ټکو او حرف جارو په کارولو سره ښکاره کیږي چې علت بیانوي. مثلاً په عربي کې عبارت «من أجل» چې په پښتو کې «د دې لپاره» یا «په دې وجه» معنا لري، د علیت صریحه اشاره ده، او دا یو داسې شی نه دی چې له متن څخه استنباط یا اخذ شوی وي.

Saraahatan refers to an explicit (Sareeh) indication of the text. What we mean by explicit indication is that the reasoning (Ta‟leel) is in the Mantuq (pronounced meaning) of the text as opposed to the Mafhum (inferred meaning) of the text. This we can see in the use of certain expressions and prepositions that denote reasoning. For example the expression „Min ajl‟ in Arabic which means „because of‟ or „in order to‟, it is an explicit indication of causality and not something that is inferred or derived from the text.

مثلاً رسول الله ﷺ فرمایلی دی:

For instance the Messenger (saw) said:

بې شکه، د (من أجل) لیدو له امله اجازه واجب کړل شوې ده.21

“Indeed, permission has been made obligatory because of (min ajl) sight.”21

یہاں دلیل کو متن میں واضح طور پر "کی وجہ سے" کے الفاظ سے بیان کیا گیا ہے۔ اس لیے کسی دوسرے شخص کے گھر میں داخل ہونے سے پہلے اجازت طلب کرنے کے حکم کو اس لیے مشروع کیا گیا ہے کہ (من أجل) انسان ایسی چیز دیکھ لے جس کا دیکھنا جائز نہیں، جیسے کوئی غیر محرم عورت جس کے "عورت" (وہ اعضاء جن کا چھپانا لازم ہے) مکمل طور پر نہ ڈھکے ہوں کیونکہ وہ اپنی نجی جگہ میں ہے۔ اسی طرح نبی ﷺ کا یہ فرمان بھی اسی کے مطابق ہے:

Here, the reasoning is explicitly pronounced in the text by saying „because of‟. Thus, the reason for legislating the rule of asking permission before one enters another persons house is because (Min ajl) one might see that which is not lawful to see, such as a non-mahram woman whose „Awrah (parts which must be covered) are not completely covered because she is in her private space. The same goes for the following saying of Muhammad (saw):

که تاسو درې کسان یاست، نو دوه کسان د دریم په وړاندې سره پټ خبرې ونه کړي، ځکه دا کار به هغه خفه کړي.22

“If there are three of you, two should not whisper to each other in front of the third because (Min ajl) that will upset him.”22

د دې علت (علّت) چې دوه کسان سره د دریم کس په موجودیت کې پټې خبرې نه کوي، دا دی چې دا کار ممکن دریم کس ته خفګان ورسوي.

So the reason („Illah) for not whispering between two people while a third is present is because that might cause the third to become upset.

یوه ضمني (دلالةً) علت هغه ده چې نص داسې صفت ذکر کړي چې عقلاً د هغه حکم سره اړیکه ولري کوم چې هغه ذکر کړی وي.

An implicit (Dalaalatan) „Illah is when the text mentions an attribute which rationally has a link to the Hukm it has mentioned.

دا تړاو په خبرو کې نه بیان کیږي، بلکې د متن څخه پوهیدل کیږي. د مثال په توګه، رسول الله ﷺ فرمایلي دي:

This linkage is not uttered but understood from the text. For example, the Messenger (saw) said:

«بر چرنده (سائمه) ځنډۍ زکات واجب دی.» د حکم د پیدا کېدو صفت چرېدل دی. په طبیعي ډول دا پوښتنه راځي چې د چرېدو کوم شی زکات واجبوي؟ که د چرېدو معنا وګورو نو پوهېږو چې دا پدې معنا ده چې څارویان له عامو مراعو څخه، چې د ټولنې ملکیت دی، خواړه اخلي. له دې امله، چې عامه سرچینه کاروي، باید د زکات په ورکولو سره ټولنې ته بیرته ورکړي. له همدې کبله هغه څوک چې خپل څاروي په کور کې په کوټه کې خواړه ورکوي، د عامه سرچینو کار نه دی اخیستی، نو پدې صورت کې زکات نه واجبیږي. د صفت او حکم ترمنځ دا سببیت (تعلیل) په صراحت سره نه دی بیان شوی، له همدې امله دا د صریح (صریح) له ډلې نه ده. خو چې د چرېدو له معنا او د هغې له حکم سره په تړاو څخه فهمېږي، نو کولی شو ووایو چې دا یوه علت دی چې د نص له اشارې څخه استخراج شوی، یعنې دا علت د ضمني معنا (مفهوم) له لارې ښودل شوی دی او د ویل شوې ژبې (منطوق) له لارې نه.

“On the grazing sheep zakah is payable.” The attribute which brings the Hukm into existence is grazing. Naturally one might ask, what is it about grazing that obliges Zakah? If we think about the meaning of grazing we understand that it means to let the animals graze from the open pastures which are public property. Since this is taking from the public resources then one should pay it back by paying Zakat i.e. give back to the public. Hence the one who feeds his livestock in a pen, he has not used the public resources and therefore Zakah is not payable. This causality (Ta‟leel) between the attribute and the Hukm is not explicitly stated and hence it is not from the category of sareeh. But since it is understood from the meaning of the word grazing and its linkage to the Hukm then we can say this is an „Illah extracted form the indication of the text i.e. this „Illah is notified (Tanbeeh) by the implied meaning (Mafhum) and not from the uttered expression (Mantuq).

ابو هریره رضی الله عنه ... له ... چې پیغمبر ﷺ وفرمایل:

Let us look at another example, the Prophet (saw) said:

د پیشو تھوک ناپاک نه دی ځکه چې دا ستاسو په شا و خوا کې په دوامداره توګه ګرځي (یعنې کورنی دی).23

“The saliva of the cat is not impure (najas) because it is constantly around you (i.e. domesticated).”23

یہاں بلی کے لعاب کے پاک یا ناپاک ہونے کا حکم اس بات سے جوڑا گیا ہے کہ بلی پالتو ہے یا نہیں۔ پس اگر بلی پالتو ہو تو اس کا لعاب پاک ہے، اور اگر پالتو نہ ہو تو اس کا لعاب ناپاک ہے۔ یہاں متن نے صراحت نہیں کی کہ بلی کا لعاب اس لیے پاک ہے کہ وہ پالتو ہے۔ بلکہ یہ بات لفظ "پالتو" کی دلالت اور اس کے حکم کے ساتھ اس کے وجود یا عدم وجود کے تعلق سے سمجھی جاتی ہے، یعنی جب بلی گھر کے آس پاس ہو تو وہ نجاسات نہیں کھاتی، اس لیے اس کا لعاب پاک ہے۔ البتہ اگر وہ جنگلی ہو تو وہ باہر جو کچھ پائے وہ کھا سکتی ہے، لہٰذا اس کا لعاب پاک نہیں ہوگا۔ یہ علت متن میں بیان نہیں کی گئی بلکہ "پالتو ہونے" کے معنی سے سمجھی یا ظاہر کی گئی ہے، اس لیے اس کا نام ہم نے "علتِ ضمنی" (مستنبط بالدلالہ) رکھا ہے، کیونکہ یہ علت وصف کی دلالت سے نکالی گئی ہے۔

Here the Hukm of impurity or purity of the cat‟s saliva is linked to whether it is domesticated or not. So if the cat is domesticated then the saliva is pure and if not the saliva is impure. Here the text did not say explicitly that the reason for cat‟s saliva being pure is because it is domesticated. Rather we understand this from the indication (dalaalah) of the word „domesticated‟ and its linkage to the presence or absence of the Hukm i.e. when the cat is around the house it is not going to eat Najas (impurities) and hence its saliva is pure. However, if it is wild then it is likely to eat whatever it finds outside and so its saliva will not be pure. This „Illah is not stated but understood or notified from the meaning of domestication and hence the „Illah is extracted from the indication (Dalalaah) of the attribute. Thus, we call this „Illah an implicit „Illah.

په اصول کې دا خبره ده چې مستنبَط علت هغه دی چې نه د ښکاره حرفونو او ادواتو څخه اخیستل کیږي، نه د لفظ د دلالت څخه، بلکه د عبارت د ترکیب یا د یوه یا څو نصوصو د ژوره کتنې څخه استنباط کیږي.

The derived (Istinbaatan) „Illah is not taken from any explicit prepositions or particles and nor is it taken from the indication (Dalaalah) of the uttered expression. Rather it is inferred from the structure or a scrutiny of one or more texts.

دې ته یوه بیلگه د عامو وسایلو د شخصي ملکیت منع کولو „علت“ دی. دا علت د مختلفو احادیثو په کتلو سره اخیستل شوی دی.

An example of this is the „Illah prohibiting the private ownership of public resources. This has been derived by looking at various Ahadith.

ابن عباس روایت کوي چې پیغمبر ﷺ وفرمایل: «خلک په دريو شیانو کې شریکان دي: په اوبو، په څراګاه او په اور کې». (ابو داود)

Ibn Abbas narrated that the Prophet (saw) said, “People are partners (associates) in three things: in water, pastures and fire” (Abu Dawud)

انس د ابن عباس څخه روایت کوي، او زیاتوي:

Anas narrated from Ibn Abbas adding:

او د هغې بیه حرامه ده." له ابوهریره (رض) څخه روایت دی چې نبي کریم ﷺ فرمایلي دي:

"and its price is haram (forbidden)." It is narrated from Abu Hurairah (ra) that the Prophet (saw) said:

"درې شیان له خلکو څخه نه منع کیږي: اوبه، ځنګلي ځمکې (چراګاه) او اور." (ابن ماجه)

"Three things are not prevented from (the people); the water, the pastures and the fire." (Ibn Majah)

دا دې ته دلیل دی چې خلک په اوبو، ځمکو او اورښتو کې شریکان دي، او فرد ته دا روا نه ده چې دوی یوازې خپل کړي. خو په دې کې لیدل کیږي چې احادیثو دا درې شیان بیان کړي، او دا جامد (ثابت) اسمونه دي، او په دې کې د "علت" (دلیل) ذکر نه دی راغلی. احادیثو علت نه دی ذکر کړی، او دا ممکن دې ته اشاره وکړي چې دا درې شیان یوازې هغه دي چې عامه ملکیت وړاندې کوي، پرته لدې چې د دوی د ټولنې د اړتیا په اړه د دوی د بڼې ته پام وشي.

This is an evidence that people are partners (associates) in water, pastures and fire, and that the individual is prohibited from possessing them. But it is noticed that the Ahadith mentioned them as three, and they are Jamid (rigid) nouns, and there was no mentioning of „Illah (reason) in them. The Ahadith did not include „Illah (reason) and this could imply that these three things are the only ones which represent public property, with no consideration given to their depiction for the community‟s need for them.

لیکن که څوک مسئلې ته ژور نظر وکړي، هغه به وویني چې پیغمبر ﷺ په طائف او خیبر کې افرادو ته د اوبو ملکیت اجازه ورکړه، او دوی په حقیقت کې دا اوبه د خپلو باغونو او کرنیزو ځمکو د اوبولو لپاره نیولې. که د اوبو شریکتیا یوازې دا وای چې دا اوبه دي، نه دا چې د ټولنې د اړتیا په پام کې نیولو له امله وای، نو هغه به افرادو ته د دې ملکیت اجازه نه وای ورکړې.

However, if one scrutinised the issue he would find that the Prophet (saw) allowed the possession of water in At-Taif and Khaybar by individuals, and they actually possessed it for the purpose of irrigating their plants and farms. Had the sharing (association) of water been just because it is water and not because of the consideration of the community‟s need for it, then he would not have allowed individuals to possess it.

د پیغمبر ﷺ له فرمان څخه

So from the saying of the Prophet (saw):

د دریو شیانو په اړه خلک شریکان دي: په اوبو، څړځایونو او اور کې۔ (ابو داود)

"People are partners (associates) in three things: in water, pastures and fire” (Abu Dawud)

په افرادو ته د لږو اندازو د اوبو د ساتلو د اجازت سربیره، دا څرګنده کیږي چې د اوبو، ځمکو او اورګي د شریکولو علت (عِلّت) دا دی چې دا د ټولنې هغه عامه ګټې دي چې عامې خلکو ته اړتیا ورته ده.

In addition to his permission of individuals to possess small quantities of water, it can be deduced that the „Illah (reason) of association in the water, pastures and fire, is their being of the community utilities that are indispensable to the public.

نو هر هغه شی چې د ټولنې د ګټو په څیر وي، عامه ملکیت ګڼل کیږي، که دا اوبه وي، ځمکه وي، یا اور.

Therefore, anything that qualifies as being of the community utilities is considered a public property, whether or not it is water, pasture or fire.

دا له امله ځکه العلت مستنبط دی، ځکه چې دا د نصونو په کتنه او څیړنه سره استنباط شوی دی، نه د عبارتونو د ښکاره معنی یا د اشارې له لارې.

Hence the „Illah here is a derived „Illah because it is inferred through the scrutiny of texts and not through an explicit meaning or an implied meaning of expressions.

څلورم ډول د عِلّت، قیاسًا استنباط دی؛ یعنې کله چې یو نوی عِلّت د یو موجود ضمني عِلّت څخه، د هغه مؤثر ربط ته د قیاس له لارې استنباط شي چې دواړه یې شریک وي. د دې د درک لپاره راځئ د لاندې د سړک د خوندیتوب لارښوونې ته وګورو: «ستړي حالت کې موټر مه چلوئ».

The fourth type of „Illah is Qiyasan (extraction through analogy), this is when a new „Illah is extracted from an existing implicit „Illah by way of analogy to the effective link that both share. To help us grasp this let us look at the following road safety instruction: „Do not drive when tired‟.

د طبیعی تړاو مطلب دا دی چې ستړیا کې موټر چلول ممکن زموږ لپاره حادثه پیدا کړي. له همدې امله، د ستړیا صفت د موټر نه چلولو د حکم څرګند عِلّت دی۔ خو ځکه چې اصلي صفت او حکم ترمنځ طبیعی تړاو شتون لري، نو موجوده صفت او هغه نوی صفت ترمنځ قیاس کول ممکن دي چې همدا طبیعی تړاو لري۔ له همدې امله، د فشار په حالت کې موټر چلول د ستړیا سره قیاس کیږي، ځکه چې دواړه همدا طبیعی تړاو شریکوي، یعنې دا چې ممکن حادثه پیدا کړي؛ او له همدې امله دا د قیاس له لارې استنباط شوي نوی عِلّت یوه بیلگه ده۔ نو د فشار په حالت کې موټر چلول هم، لکه د ستړیا په شان، حکم سرغړونه کوي۔

The effective link between tiredness and driving is that driving when tired may cause us to have an accident. Hence, the attribute of tiredness is obviously the „Illah for the instruction not to drive. However, because there is an effective link between the original attribute and the hukm then it is possible to make analogy between the existing attribute and any new attribute which shares the same effective link. Hence driving when stressed is analogous to tiredness because it shares the same effective link which is that it may cause an accident and hence this would be an example of a new „Illah extracted though Qiyas. So driving when stressed would also violate the instruction jut like tiredness.

I'm ready to translate, but your message doesn't include the hadith text itself. It only says "Now let us apply the same principle to the following hadith:" and then stops. Please paste the hadith in English, and I'll translate it into Pashto following the rules you've set out.

Now let us apply the same principle to the following hadith:

قاضی باید در حالت خشم حکم صادر نکند.24

“The judge should not pass judgment in a state of anger”24

یہاں قاضی کے فیصلہ نہ کرنے کی ضمنی علت غصہ ہے، کیونکہ غصہ فیصلے پر اثر ڈالتا ہے۔ پس غصے کی صفت اور حکم کے درمیان مؤثر ربط فکرِ معروضی میں خلل ڈالنا ہے۔ اس مؤثر ربط کے موجود ہونے کی وجہ سے ہم غصے اور دوسری نئی صفات کے درمیان قیاس کر سکتے ہیں جو وہی مؤثر ربط رکھتی ہوں، اور قیاس کے ذریعے ایک نئی علت اخذ کر سکتے ہیں۔ مثال کے طور پر بھوک غصے کے مشابہ ہے کیونکہ وہ بھی وہی مؤثر ربط رکھتی ہے، یعنی وہ معروضیت پر اثر ڈالتی ہے۔ لہٰذا بھوک قیاس کے ذریعے اخذ کی گئی ایک نئی علت ہے۔ صحابہ کرامؓ نے اس حدیث کے حکم کو ہر اس چیز تک وسعت دی جو اپنے اثر میں غصے کے مشابہ ہو، جیسے شدید بھوک اور دلی افسردگی۔25

Here the implicit „Illah for not passing judgment is anger because anger will effect the judgment. So the effective link between the attribute of anger and the rule is disruption to objective thinking. Due to the existence of an effective link we can make analogy between anger and other new attributes which share the same effective link and extract a new „Illah though Qiyas. For example hunger is analogous to anger because it shares the same effective link, which is that it will effect objectivity. Hence hunger is a new „Illah derived through analogy. The Sahabah extended the ruling of this Hadith to anything which resembles anger in its effect such as extreme hunger and depression.25