درست علت هغه شرعي علت ده چې د قرآن کریم او سنت له متنونو څخه یادېږي، ځکه دا دواړه یوازې شرعي نصوص دي. له همدې امله هغه علت چې په هغه باندې د عقلي شرعي حکم بنسټ ایښودل کېږي، شرعي علت دی او عقلي علت نه دی. په بل عبارت، علت باید په متن کې یا په صراحت سره ذکر شوی وي، یا په اشاره سره، یا د استنباط له لارې، یا د قیاس له لارې معلوم شي. دا علت د حکم سره د موجودیت او غیر موجودیت په حالت کې تړاو لري. نو د احکامو ګرځش د خپلو علتونو سره وي. له همدې امله ومومئ چې یو شی په یوه حالت کې د شرعي علت د شتون له امله حرام وي، او کله چې دا علت له منځه لاړ شي، همغه شی جایز ګرځي. نو حکم شرعي د علت سره په شتون او نشتون کې ګرځي؛ کله چې علت موجود وي حکم هم موجود وي، او که علت موجود نه وي نو حکم هم نه وي.

The valid „Illah is the Shar‟ai „Illah that is mentioned in the text from Qur'an and Sunnah, for only these two are the Shar‟ai texts. Therefore, the „Illah upon which the reasoned Hukm Shar‟ai is built is a Shar‟ai „Illah and not a rational „Illah. In other words, „Illah must be mentioned in the text either explicitly or implicitly or by deduction or through Qiyas. This „Illah is connected with the reasoned Hukm in presence and absence. Thus the rules revolve with their „Illal. So we find a thing is prohibited in a situation due to the existence of a Shar‟ai „Illah, and if this „Illah disappears that very thing becomes permissible. So the Hukm Shar‟ai revolves with the „Illah in existence and in absence, thus when it exists the Hukm exists, and if the „Illah does not exist the rule doesn't exist either.

دې ته په پام کې نیول چې د "علت" نشتون له امله حکم نشتون هیڅ کله دا معنا نه لري چې حکم شرعي بدل شوی دی، بلکه د پوښتنې حکم شرعي لکه خپل حال پاتې دی، پرته له کوم بدلون. یوازې دا حکم دی چې د "علت" د نشتون له امله نور نه پلي کېږي، او کله چې "علت" بیرته راشي، نو بیا به پلی کېږي.

However, the absence of the rule due to the absence of the „Illah does not at all mean that the Hukm Shar'ia has changed, rather the Hukm Shar‟ai of the question remains as it is, without change. It is only the rule no longer applied due to the absence of the „Illah, and will be applied once the „Illah returned.

د حکم او علت د موجودیت او عدم موجودیت اړیکه داسې نه ده چې د حکمونو د بدلیدو سره یې د وخت او ځای د بدلون له امله بدلون راشي. له همدې امله دا ادعا چې د مصلحت راوستل او فساد مخنیوی د حکم شرعي علت دی، چې د وخت او ځای د بدلیدو سره بدلیږي، نو حکم شرعي هم د همدې سره بدلیږي، غلط ده. دا ځکه چې مصلحت راوستل او ضرر مخنیوی هیڅکله د احکامو علت نه دي، ځکه هیڅ نص نه دی راغلی چې دا ښيي چې مصلحت راوستل او فساد مخنیوی د ټولو احکامو علت دي، او نه دا ښيي چې دا د یو ځانګړي حکم علت دي. له همدې امله دا د شرعي علت په توګه نشي منل کېدای.

The relationship of the rule with the „Illah in existence and in absence does not mean that the rules change due to the change of the time and place. Thus claiming that bringing about the benefit and preventing corruption is the „Illah of the Hukm Shar‟ai, which changes as the time and place change, so the Hukm Shar‟ai changes accordingly is false. This is because bringing about benefit and preventing harm are not at all the „Illah of the Akham, since no text came to denote that bringing about benefit and preventing corruption are „Illah for all the Akham, nor to denote that they are a „Illah for a specific rule. Thus, it cannot be taken as a Shar‟ai „Illah.

مزید برآں، شرعی علت وہ ہے جو کسی شرعی نص سے اخذ کی گئی ہو، اور اسی لیے اسے اسی نص اور اس کے معنی تک محدود رکھنا لازم ہے۔ شرعی نص نے نہ تو کسی فائدے کے حصول کو علت قرار دیا ہے اور نہ ہی فساد کے دفع کو۔ جو چیز نص میں آئی ہے وہ نہ وقت سے معلوم ہوتی ہے، نہ جگہ سے، اور نہ ہی خود فعل سے، بلکہ وہ نص ہی سے معلوم ہوتی ہے جو حکم کی علت کو ظاہر کرتی ہے۔ یہ نص کبھی تبدیل نہیں ہوتا، لہٰذا اس معاملے میں زمان و مکان کا کوئی اعتبار نہیں، اور نہ ہی فائدے کے حصول اور فساد کے دفع کی کوئی حیثیت ہے۔ اس بنا پر احکامِ شرعیہ زمان و مکان کے بدلنے سے نہیں بدلتے، بلکہ زمانوں اور جگہوں کے تغیر کے باوجود بدستور قائم رہتے ہیں۔

Moreover, the Shar‟ai „Illah is that which is taken from a Shar‟ai text and therefore should be restricted to it and its meaning. The Shar‟ai text has neither indicated that bringing about a benefit nor warding off corruption as being the „Illah. That which is brought in the text is not indicated by the time or the place nor indicated by the action itself. It is rather indicated by the text in manifesting the „Illah of the rule. This text never changes, so no consideration is given to the time and place in this context, nor is there a value to bringing about benefit and preventing corruption. Accordingly, Ahkam Shara'iah do not change with the change of time and place, they remain as such regardless of the change of times and places.

د خلکو د رواجونو او دودونو د بدلیدو په اړه، دا د شرعي حکم د بدلولو اغیز نه لري، ځکه چې رواج د حکم شرعي علت نه دی او نه د هغه سرچینه ده. رواجونه ممکن د شریعت سره سمون ولري یا توپیر ولري؛ که چیرې د شریعت سره توپیر ولري، نو شریعت راغلی ترڅو هغه منسوخ او بدل کړي، ځکه چې د شریعت دنده د فاسدو رواجونو او دودونو بدلول دي، ځکه دا هغه عوامل دي چې د ټولنې د فساد سبب کیږي. له همدې امله، دوی د شرعي حکم سرچینه نه ګڼل کیږي او نه د هغه علت. په هرحال، که رواجونه د شریعت سره سمون لري، نو حکم د خپلو شرعي دلیلونو او د خپل شرعي علت له مخې ثابتیږي، نه د دې رواجونو له امله، حتی که دا رواجونه د شریعت سره نه ټکریږي. له همدې امله، رواجونه د شریعت په اړه حکم نشي کولی، بلکه شریعت په رواجونو او دودونو حکم کوي. په دې ترتیب سره، احکام شرعیه خپل دلیل لري چې هغه نص دی، او دوی شرعي علت لري، او رواجونه او دودونه په هیڅ ډول د دې برخه نه دي.

As for the change of traditions and customs of people, this does not have an effect in changing the rule, for the tradition is not an „Illah of the Hukm Shar‟ai nor a source for it. The traditions may agree or disagree with the Shar‟a; If they disagree with the Shar‟a then the Shar‟a has come to abrogate and change them, since the function of the Shar‟a is to change the corrupted traditions and customs, because they are the factors that cause corruption of the society. Therefore, they are not taken as a source for the Hukm Shar‟ai nor an „Illah for it. However, if the traditions were in agreement with Shar‟a, then the rule is proved by its Shar‟ai evidence and by its Shar‟ai „Illah and not by these traditions, even if these traditions do not contradict the Shar‟a. Therefore, the customs cannot rule over the Shar‟a, rather the Shar‟a rules over the traditions and customs. Accordingly, the Ahkam Shar'iah have their own evidence which is the text and they have Shar‟ai „Illah and the traditions and customs are not a part of that at all.