اگرچہ بعض علماء، جیسے حنفی مذہب کے علماء، عقلی علتوں (عِلَل) کو قبول کرتے ہیں، تاہم سب سے مضبوط موقف یہ ہے کہ علت کا متن (نص) سے ہونا ضروری ہے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ عقل احکام کے اسباب کو اس وقت تک متعین کرنے کی اہل نہیں جب تک اللہ (سبحانہ و تعالیٰ) نے انہیں ظاہر نہ فرمایا ہو۔ علت وہ دلیل ہے جس کے ذریعے حکم کو کسی نئے معاملے تک وسعت دی جاتی ہے۔ اور یہ حکم اس وقت حکمِ شرعی، یعنی شریعت کا معتبر حکم بنتا ہے، جب یہ شارع کے خطاب سے لیا گیا ہو، کیونکہ حکمِ شرعی کی تعریف ہی یہ ہے کہ وہ انسان کے افعال سے متعلق شارع کا کلام ہو۔ ہر وہ حکم جو شارع کے کلام سے نہ ہو، مردود ہے، کیونکہ وہ وحی نہیں، اور ہمیں اپنے اعمال میں صرف وحی کی پیروی کا حکم دیا گیا ہے۔ متنی علت کے بغیر حکم کو وسعت دینا ایسا ہوگا جیسے شراب کی حرمت کو محض اس بنا پر سرکے تک بڑھا دیا جائے کہ سرکہ شراب سے پیدا ہوتا ہے۔ شراب ایک حقیقت ہے اور سرکہ ایک اور حقیقت۔ متن کی اجازت کے بغیر کسی حکم کو من مانے طور پر وسعت دینا ممکن نہیں۔ اگر متن علت کے ذریعے ایسی وسعت کی اجازت دے تو یہ معتبر حکمِ شرعی ہے، اور اگر نہ دے تو یہ ایک عقلی فیصلہ ہے جس کی شریعت میں کوئی قدر نہیں۔

Although some scholars like those from the Hanafi school accept rationale „Illah‟s, the strongest position is that the „Illah must be from the text. This is because the mind is not capable to determining the reasons for the rules unless they have been revealed by Allah (swt). The „Illah is the daleel which allowed the extension of the rule to a new matter. For this rule to be a Hukm Shar‟i i.e. a valid ruling of the Shar‟iah, it must be taken from the speech (Khitaab) of the Legislator since the definition of Hukm Shar‟i is the speech of the Legislator relating to man‟s actions. Any rule which is not from the speech of the legislator is rejected because it is not revelation (Wahiy) and we are ordered only to follow the Wahiy in our actions. To extend the rule without a textual „Illah would be like extending the prohibition of alcohol to vinegar just because vinegar originates from alcohol. Alcohol is one reality and vinegar is another. One cannot arbitrarily extend the Hukm without the text allowing such an extension. If the text allows it through an „Illah, then this is a valid Hukm Shar‟i, if not then it is a rational judgment which has no value in the Shar‟iah.

دا سره له دې چې انسان هغه څیز باندې حکم نشي کولی چې هغه یې حس نشي کولی. که خالق موږ ته د حکم د تشریع علت (عِلّت) ونه ښیې، نو انسان څنګه یې قضاوت کولی شي؟ پس نه یوازې چې د شرعي حکم له نظره عقلي علت ردیږي، بلکې په اصل کې انسان لپاره داسې حکم ورکول عملاً ناممکن دي.

This is notwithstanding the fact that man is unable to give judgment on that which he cannot sense. If the Creator did not provide us the reason („Illah) for the legislation of the rule then how can man judge it. Thus, not only is the rational „Illah rejected from the viewpoint of Hukm shar‟i but it is practically impossible for man to give such a judgment in the first place.

مخکې هم دا خبره د مثال په توګه ښکاره ده چې ذهن د شرعي علت پرته قیاس نشي کولی، او دا د شریعت د احکامو په واقعیت کې هم ښکاره ده. مثلاً، ځینې ورته واقعیتونه مختلف احکام لري، او ځینې مختلف واقعیتونه یو حکم لري. ذهن عموماً ورته شیانو ترمنځ قیاس کولی شي، خو نص دا اصل رد کوي: د اوبو په نشتوالي کې د وضو لپاره له ټولو شیانو څخه خاورې کفایت کوي، پداسې حال کې چې دا دوه بیلې شیانې دي. د شریعت له احکامو سره سم، که یوه نجلۍ بچي د جامو پر ځای ادرار وکړي نو جامې باید وینځل شي، خو که هلک بچي همداسې وکړي نو یوازې د جامو پر ځای د اوبو پاشل کفایت کوي. نو ورته والی هم د ورته حکم معنا نه لري، لکه څنګه چې توپیر هم د بیل حکم معنا نه لري. نو کله چې حتی موجود احکام د شرعي علت پرته نشي تشریح کیدای، ذهن د نویو احکامو لپاره په کومه بڼه قیاس کولی شي؟

Furthermore, the fact that the mind cannot make analogy without a Shar‟i „Illah is aptly demonstrated by the reality of the Shari‟ah rules themselves. For example, we find similar realities are given different Ahkam while different realities are given the same Hukm. The mind can normally make analogy between similar things but the text contradicts this principle: So in the absence of water, of all things dust are sufficient to make Wudhu even though they are two different things. According to the Shari‟ah rules if a baby girl urinates on clothes then the clothes must be washed but if a baby boy does the same then it is sufficient just to sprinkle some water on it. Thus, similarity does not mean the same Hukm just as dissimilarity does not mean a different Hukm. So how can the mind make analogy for the sake of new Ahkam when even the existing Ahkam cannot be rationalised without a Shar‟i „Illah?