Qiyas'ın Şeriat'in bir kaynağı olduğunun delili, "illet"in bir Şer'i nasstan alınmış veya ona dayanmış olmasıdır. Bu Şer'i nasslar Kur'an, Sünnet veya Sahabe icmasıdır. Bu üç kaynak, hiç kimsenin üzerinde ihtilaf edemeyeceği kesin Şeriat kaynakları olarak kanıtlanmıştır. Dolayısıyla illetin genel olarak nasslarda bulunduğuna dair delil kesindir (Kat'i) ve Kıyas için de durum böyledir. Bir nas bir hüküm için bir gerekçe zikrettiğinde, bu hükmü aynı gerekçeye sahip herhangi başka bir meseleye genişletmek, Ayet veya Hadis metni için başka bir uygulama sayılır.

The evidence that Qiyas is a source of Shar'iah is that the „Illah is based upon or derived from a Shari‟ text. These Shari‟ texts are the Quran, the Sunnah, or Ijma' as-Sahabah. These three have been proven as definitive sources of Shari‟ah upon which no one can disagree upon. Therefore, the evidence that the „Illah exists in the text in general is definitive (Qata‟i) and this is also the case for Qiyas. When a text mentions a reason for a rule, extending this rule to any other issue having the same reason is considered another application for the text of the Ayah or Hadith.

Peygamber ﷺ kıyası uygulayarak onu bir şer'i delil olarak kabul etmiştir. Sahabe de bu konuda ona uymuş ve hüküm çıkarmak için kıyası bir şer'i delil olarak görmüştür. Peygamber ﷺ, Yemen'e kadı olarak atadığı Muaz ve Ebu Musa el-Eş'ari'ye şunu söylemiştir:

The Prophet (saw) demonstrated Qiyas and considered it as a Shari‟ Daleel. The Sahabah followed him in this regard, and they also considered Qiyas as a Shari‟ Daleel to extract rules. The Prophet (saw) said to Mu'adh and Abu Musa al-Ashari when he appointed them as judges in Yemen:

"Neyle hükmedeceksin?" Dediler ki: "Kitapta veya Sünnette hükmü bulamazsak, bilinmeyen meseleyi bilinen meseleye kıyas ederiz ve onu uygularız." (Âmidî'nin el-İhkâm'ı)

“What will you judge with?” They said, “If we do not find the rule in the Book or the Sunnah, we will compare the unknown issue with the known issue, and we will apply it.” (Ihkam of Amidi)

Peygamber (sav) da aşağıdaki hadiste kıyası göstermiştir: Bir sahabiye, babası adına hac yapmayı sorduğunda Resulullah (sav) ona şöyle buyurdu: "Babanın bir borcu olsaydı ve sen onu onun adına ödeseydin, bu yeterli olur muydu?" O, "Evet" dedi. Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Allah'ın borcu için de durum aynıdır."12

The Prophet (saw) also demonstrated Qiyas in the following Hadith: The Messenger (saw) said to a Sahabiyah when she asked regarding making Hajj on behalf of her father, "If your father owed a debt and you paid it for him, would that suffice?" She said, "Yes." He said, "The same is for the debt of Allah."12

Peygamber (sav), Müslümanlara öğretmek amacıyla, Allah'a olan borcu bir insana olan borcuyla karşılaştırmanın yolunu gösterdi; öyle ki bu borcun ödenmesi yükümlülüğü yerine getirmiş olur. Böylece bu kural, borcun ödenmesinin kabul edildiğini teyit eder. Öte yandan, bilinen Hüküm kuralı bir olumsuzlama da olabilir. Örneğin Ömer (ra), Peygamber'e (sav), oruçlu bir kişinin öpüşmesinin orucunu bozup bozmayacağını sormuştur. Elçi (sav) şöyle buyurmuştur: "Ağzını çalkalarsan, bu orucunu bozar mı?" O da "Hayır" diye cevap vermiştir. (Ahmed)

In order to instruct the Muslims, the Prophet (saw) showed the Muslims how to compare the debt owed to Allah to that owed to a human being, such that paying it back fulfills the obligation. Thus, the rule confirms the acceptance of the settlement of the debt. On the other hand, the rule of the known Hukm may be one of negation. For example, Umar (ra) asked the Prophet (saw) regarding whether or not the kiss of a fasting person would break the fast. The Messenger (saw) said: "What if you rinse your mouth, does that break the fast? He replied „No‟" (Ahmad)

Peygamber ﷺ, Ömer'e (ra) orucu tutan kişinin öpüşmesini, ağzın çalkalanmasıyla karşılaştırarak kıyasın nasıl yapılacağını göstermiş ve ikisinin de orucu bozmadığını açıklamıştır.13

The Prophet (saw) showed Umar (ra) how to perform Qiyas by comparing the kiss of the fasting person to the rinsing of the mouth and showing that neither breaks the fast.13

Bir ḥükmün illeti (ʿİllah), kıyasın dayandığı ortak noktayı oluşturur. Aşağıdaki hadis, kıyasta illet kavramının başka bir örneğidir:

The existence of an „Illah constitutes the common matter upon which comparisons take place. The following Hadith is another illustration of the concept of „Illah in Qiyas:

Peygamber (sav) olgunlaşmış hurmanın kuru hurmayla değiş tokuş edilmesi hakkında sorulduğunda şöyle buyurdu: "Olgunlaşmış hurma kuruduğunda ağırlığı azalır mı?" Sahabeler, "Evet" dediler. Bunun üzerine, "O halde olmaz." buyurdu. (Daraqutnî)

When the Messenger (saw) was asked about the trading of mature dates with dry dates, he asked: "Do the mature dates become lighter (in weight) if they dry up?" They said, "Yes." He said, "Then, no." (Daraqtuni)

Peygamber'in ﷺ, olgun hurmanın kuru hurmayla takas edilmesine riba hükmünü genişleterek kıyası uygulamasının temelinde ille (illet) vardır.

Based upon the „Illah, the Prophet (saw) demonstrated Qiyas by extending the rule of Riba to trading mature dates with dry dates.

İbn Abbas şöyle rivayet etmiştir: "Bir kadın şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Elçisi, annem adak olarak tutması gereken bir orucu tutmadan vefat etti; onun yerine oruç tutabilir miyim?' Bunun üzerine Elçi ﷺ şöyle buyurdu:"

Ibn Abbas narrated, "A woman said, 'O Messenger of Allah, my mother died owing a vow to fast; should I fast for her?' He (saw) said:

“Annen bir borç bırakmış olsaydı ve sen onun adına bunu ödeseydin, bu borcu kapatır mıydı?” diye sordu. Kadın, “Evet” dedi. Bunun üzerine Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: “O halde annen adına oruç tut.”

“What if your mother owed a debt and you paid it back for her, would that settle it?‟ She said, 'Yes.' He replied, „Then, fast for your mother.‟” (Muslim)

Abdullah ibn Zubair (ra) rivayet etti:

Also, 'Abdullah ibn Zubair (ra) narrated:

Hath'am kabilesinden bir adam Allah'ın Elçisi'nin (ﷺ) yanına gelip şöyle dedi: "Babam ihtiyarlığında İslam'a girdi; deveye binemeyecek durumda, ama aynı zamanda hacca gitmekle yükümlü. Ben onun adına hac yapmalı mıyım?" Peygamber (ﷺ) sordu: "Sen en büyük oğul musun?" Adam, "Evet" dedi. Elçi (ﷺ) şöyle buyurdu: "Babanın bir borcu olsaydı ve sen onu ödeseydin, bu borcu kapatmaz mıydı?" Adam, "Evet" dedi. Peygamber (ﷺ) buyurdu: "O halde onun adına hac yap." (Ahmed)

"A man from Khath'an (a tribe) came to the Messenger of Allah (saw) and said, 'My father embraced Islam at an old age, and he cannot ride the camel and at the same time he is obligated to perform Hajj. Should I perform Hajj for him?' The Prophet (saw) said, 'Are you the eldest son?' He said, 'Yes.' The Messenger (saw) replied, 'What if your father owed a debt and you paid it back, would that settle it?' He said, 'Yes.' The Prophet (saw) said, 'Then perform Hajj for him.'" (Ahmad)

Her iki Hadis'te de Elçi, Allah'ın borcu olan oruç ve haccın, insana olan borçla kıyas edilmesinin nasıl yapılacağını Müslümanlara öğretmiştir. İkisi de aynı "illet"i paylaşır; bu da ödenmesi gereken bir borcun varlığıdır. Kıyasın tanımı Peygamber ﷺ'in Hadisleri'nden çıkarıldığına göre, bu tanım bir Hüküm Şer'î olarak kabul edilir. Kıyas yoluyla çıkarılan hüküm, diğer yasama kaynaklarından çıkarılan herhangi bir Hüküm Şer'î gibi uyulması gereken bir Hüküm Şer'î'dir. Delillerden çıkarılan tanımlar ve genel kurallar da kendileri Ahkâm-ı Şer'iyye sayılır.

In both Ahadith, the Messenger instructed the Muslims how to draw the analogy between the debt of Allah in fasting and Hajj and the debt to a human being. Both of them share the same „Illah, which is the existence of a debt that must be paid. As the definition of Qiyas is derived from the Ahadith of the Prophet (saw), the definition is considered a Hukm Shari‟. The rule that is extracted through Qiyas is a Hukm Shari‟ that must be followed as any other Hukm Shari‟ extracted from other legislative sources. The definitions and general rules which are extracted from the evidences are themselves considered Ahkam Shar'iah.

Kıyas, iki mesele arasındaki ortak illete dayanır. Bir illet mevcutsa kıyas yapılabilir; aksi halde kıyas mümkün değildir. En güçlü görüşe göre illet, bir şer'î nassla belirtilmiş olmalı veya bir şer'î nasstan çıkarılmış olmalıdır. Bu durumda yapılan kıyas şer'î olur, çünkü illet bir şer'î nassla belirlenmiştir. Bu görüşe göre, eğer bu illet bir şer'î nassla belirtilmemiş ve bir şer'î nasstan çıkarılmamışsa, o kıyas şer'î açıdan geçerli sayılamaz ve delil olarak da kabul edilemez.

Qiyas is established upon an „Illah, which is the common motive between any two issues. If an „Illah exists, then Qiyas can be performed otherwise Qiyas is not possible. According to the strongest opinion the „Illah must be stated or derived from a Shari‟ text. If this is the case, this Qiyas would be Shari‟ because the „Illah has been stated by a Shari‟ text. According to this view if this „Illah has not been stated or derived from a Shari‟ text, then the Qiyas cannot be considered valid from a Shari‟ perspective nor can it be considered as a valid daleel.

Sahabe'nin birçok durumda kıyas kullandığı belgelidir. Ebu Bekir (ra), nine mirasını anne tarafındaki nineye verip baba tarafındaki nineye vermediğinde, Ensar'dan bazıları ona şöyle dedi:

It is documented that the Sahabah used Qiyas in many instances. When Abu Bakr (ra) gave inheritance to the maternal grandmother and not the paternal one, some of the Ansar told him:

"Bir kadına (anne tarafından büyükanne) ölen birinden (torun) miras verdiniz; eğer o kadın ölse, ölen torun ondan miras almazdı. Öte yandan, bir kadını (baba tarafından büyükanne) miras dışı bıraktınız; eğer o ölse, bu kişi ondan miras alır. O hâlde onlara mirasın altıda birini verin." Ebu Bekir bu kıyası işittiğinde, görüşünü değiştirdi ve yeni hükmü belirledi. Başka bir örnekte, Ömer (ra) bir kişiyi öldüren grubun idam edilmesi konusunda tereddüt etti. Ali (ra) ona şöyle dedi:

"You have given inheritance to a woman (the maternal grandmother) from a dead person (the grandson) who, if she were the dead person, he would not inherit from her. On the other hand, you left out a woman (the paternal grandmother) who, if she died, this person will inherit from her. So give them the one-sixth of the inheritance." When Abu Bakr heard this Qiyas, he changed his rule and established the new rule. In another example, Umar (ra) doubted applying the death penalty for the group that kills a person. Ali (ra) told him:

"Ey Mü'minlerin Emiri! Bir grup hırsızlık yapsa, onların ellerini keser misin?" Ömer, "Evet" dedi ve Ali şöyle cevap verdi: "Bu da aynı şey." Böylece Ali, bir grubun ölüm cezasını, bir grubun hırsızlık cezasına dayanarak kıyas yapmış oldu.

"O Ameer al Mu'mineen. If a group stole, would you cut their hands?" Umar said, "Yes," and Ali replied, "This is the same." Thus, Ali made Qiyas for the death penalty of a group based upon the penalty of theft for a group.

Kıyasın delili, İlletleri içeren Şer'î nasslardır. İllet bulunması, Kitap ve Sünnet'in ma'kûl en-nassına, yani nassın gerekçesine uymamızı gerektirir. Çünkü bu gerekçe akıldan değil, nassın kendisinden gelir. Eğer nassın gerekçesi yeni bir meseleye de uzanıyorsa, onu o meseleye de uygulamakla yükümlüyüz; aksi halde nassa uymuş olmazdık.

The evidence for Qiyas is the Shari‟ah texts which contain „Illah. The presence of an „Illah entails that we follow the rationale of the text (ma‟qool an-nass) of the Kitaab and Sunnah. Since the rationale is not from the mind but the text itself. If the rationale of the text extends to a new matter then we are obliged to extend it, otherwise we would not have followed the text.