قرآن و سنت مفهوم دعوت را با تعابیر دیگری نیز بیان کرده‌اند: توصیه‌کردن یکدیگر به حق (تواصی)؛ فرستادن برای مژده‌دادن (تبشیر) و هشداردادن (انذار)؛ روشن‌کردن حق، اندرز (نصیحت) و یادآوری مردم، مناظره با اهل کتاب به بهترین شیوه، جهاد در راه خدا، و تلاش برای پیروزی دین. و نمونه‌های بسیار دیگری نیز وجود دارد.

The Qur’an and Sunnah have also expressed the idea of da’wah with the terms; recommending one another to the truth (tawaasi); sending to give good tidings (tabsheer) and to warn (indhar); to clarify the truth, advising (naseeha) and reminding the people, and debating with the people of the Book with the best manner, and performing Jihaad in the path of Allah , and the work to make the deen prevail. And there are many more examples.

او فرمود: «سوگند به عصر (زمانه)، که انسان در زیانکاری است، مگر کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند و یکدیگر را به حق سفارش کردند و یکدیگر را به صبر سفارش کردند». [سوره العصر، آیات ۱-۳] و او فرمود: «و ما تو را (ای محمد ﷺ) جز برای مژده‌دهی و هشداردهی به همه مردم نفرستادیم، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند». [سوره سبأ، آیه ۲۸] و همچنین فرمود: «و هیچ فرستاده‌ای را نفرستادیم مگر به زبان قوم خودش، تا برای آنان (پیام را) روشن بیان کند». [سوره ابراهیم، آیه ۴] و فرمود: «این (قرآن) جز پندی برای جهانیان (انس و جن) نیست». [سوره التکویر، آیه ۲۷] و او فرمود: «و به یقین این (قرآن) برای شما (ای محمد ﷺ) قطعاً پندی است».

He said, “By Al-’Asr (the time). Verily! Man is in loss, except those who believe and do good deeds, and recommend one another to the truth, and recommend one another to sabr (patience).” [TMQ 103:1-3]. He said, “And We have not sent you (O Muhammad ) except as a giver of glad tidings and a warner to all mankind, but most of men know not.” [TMQ 34:28] He also said, “And We sent not a Messenger except with the language of his people, in order that he might make (the Message) clear for them.” [TMQ 14:4]. He said, “Verily, this (the Qur’an) is but a Reminder to (all) the worlds (mankind and jinn)’” [TMQ 81:27]. He said, “And verily, this (the Qur’an) is indeed a Reminder for you (O Muhammad )

و قوم شما، و از شما درباره آن پرسیده خواهد شد.» [سوره زخرف، آیه ۴۴]. و فرمود: «و با آنان به شیوه‌ای که نیکوتر است مجادله کن.» [سوره نحل، آیه ۱۲۵]. و فرمود: «و با آنان بجنگید تا فتنه (یعنی شرک ورزیدن به غیر خدا) باقی نماند و دین همه از آنِ الله باشد.» [سوره انفال، آیه ۳۹]. و فرمود: «اوست کسی که فرستاده خود (محمد ﷺ) را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان چیره گرداند، هرچند مشرکان خوش نداشته باشند.» [سوره صف، آیه ۹]. رسول خدا ﷺ فرمود: «همانا دین خیرخواهی است.» از ایشان پرسیده شد: «برای چه کسی، ای رسول خدا؟» فرمود: «برای خداوند، کتاب او، پیامبر او، پیشوایان مسلمانان و عامه مردم.» [متفق علیه]. سلیمان بن بریده از پدرش روایت کرده که گفت: «هرگاه رسول خدا ﷺ کسی را به فرماندهی لشکر یا سریه‌ای می‌گماشت، او را به تقوای الهی در کار خصوصی‌اش و به نیکی با مسلمانانی که همراهش بودند سفارش می‌کرد. می‌فرمود: "به نام خدا و در راه خدا بجنگید. با کسانی که به خدا ایمان نمی‌آورند نبرد کنید. چون با دشمنانتان از مشرکان روبه‌رو شدید، آنان را به سه کار دعوت کنید."

and your people, and you will be questioned (about it).” [TMQ 43:44]. He said, “… and argue with them in a way that is better.” [TMQ 16:125]. He said, “And fight them until there is no more Fitnah (disbelief ie worshipping others beside Allah) and the deen (worship) will all be for Allah alone.” [TMQ 8:39]. He said, “He it is Who has sent His Messenger (Muhammad ) with the guidance and the religion of truth to make it prevail over all (other) Deens (ways of life) even though the mushrikeen hate (it).” [TMQ 61:9] The Rasool of Allah said, “Verily, the deen is advice.” He was asked, “To whom O Rasool of Allah ?” He said: “For Allah, His Book, Messenger, imaams of the Muslims and the masses” [agreed upon]. Sulayman b. Buraydah reported on the authority of his father who said, “When the Rasool of Allah appointed anyone as leader of an army or raiding expedition he would exhort him to fear Allah (in his private matter) and to be good to the Muslims who were with him. He would say, ‘Fight in the name of Allah and in the cause of Allah. Fight against those who do not believe in Allah. When you meet your enemy from the Mushrikeen, invite them to three courses of action.

«اگر آنان به هر یک از این (امور) پاسخ دهند، آن را از ایشان بپذیر و از آسیب رساندن به ایشان خودداری کن. ایشان را به (پذیرش) اسلام دعوت کن؛ اگر به تو پاسخ دادند، آن را از ایشان بپذیر و از جنگیدن با ایشان دست بکش...» [روایت مسلم]. از رسول خدا ﷺ روایت شده که فرمود: «خداوند چهره بندهای را روشن گرداند که سخن مرا شنید، پس آن را حفظ کرد، فهمید و به دیگران رساند. زیرا ممکن است کسی فقه را حمل کند بی‌آنکه فقیه باشد، و ممکن است کسی فقه را به کسی برساند که از او فقیه‌تر است.» [روایت ترمذی]. بدین‌سان، آیات و احادیث همگی بر یک موضوع گواهی می‌دهند، به گونه‌ای که هر آیه یا حدیثی، دعوت را در درون خود دارد. دعوت همه را دربرمی‌گیرد و همه مسلمانان باید به‌اندازه توان خود به آن بپردازند.

If they respond to any one of them, accept it from them and restrain yourself from doing them any harm. Invite them to (accept) Islam; if they respond to you, accept it from them and desist from fighting against them ...’” [Reported by Muslim]. It has been narrated from the Rasool of Allah that he said, “May Allah illuminate the face of a servant who heard my statement, so he memorised, understood and conveyed it. For it may occur somebody carries Fiqh (knowledge) without being a faqeeh (knowledgeable). It may also occur that somebody carries Fiqh to somebody who is of greater Fiqh than him.” [Reported by Tirmizi] In this manner the ayaat and ahadeeth have all corroborated the same issue such that each ayah or hadeeth carries the da’wah within it. The da’wah includes everyone, and all the Muslims should undertake it according to ability.

اگر به آیاتی بپردازیم که تنها به امر به معروف و نهی از منکر مربوط‌اند، نه دیگر آیات دعوت، برای نمونه خواهیم دید که این آیات به ما خبر داده‌اند که این رکن بزرگ در اسلام باید همه مسلمانان را دربرگیرد. این آیه دربارهٔ پیامبر ﷺ که الگو و سرمشق ماست می‌فرماید: «... به کار پسندیده فرمانشان می‌دهد و از کار ناپسند بازشان می‌دارد؛ چیزهای پاکیزه را برایشان حلال و چیزهای ناپاک را بر آنان حرام می‌کند ...» [TMQ 7:157].

If we come to the verses which only relate to enjoining the ma’roof and forbidding the munkar and not other verses of da’wah, by way of example, we will see that these verses have informed us that this great pillar in Islam must include all the Muslims. The verse, in respect to the Prophet who is our example and model, says; “… he commands them with the Ma’roof and forbids them from the Munkar; he allows for them as lawful the tayyibaat (ie all good and lawful things) and forbids to them as unlawful the khabaa’ith (all evil and unlawful things)…” [TMQ 7:157].

این امر، تکمیل پیام او را روشن می‌سازد. او کسی است که خداوند هر کار نیک را به زبان او امر کرد و هر کار بد را نهی فرمود، هر چیز طیّب (پاکیزه و حلال) را روا شمرد و هر چیز خبیث (ناپاک و حرام) را منع کرد.

This clarifies the completion of His Message. He is the one on whose tongue Allah ordered every good and forbade every evil, allowed every tayyeb (lawful thing) and prohibited every khabeeth (unlawful thing).

در رابطه با امت، آیات چنین می‌فرمایند: «شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدید آورده شده‌اید؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از کار ناپسند باز می‌دارید، و به خدا ایمان دارید...» [TMQ 3:110] امت در اینجا شامل همه مسلمانان است، چه به‌عنوان افراد، چه به‌عنوان گروه‌ها، و چه به‌عنوان صاحبان قدرت و اختیار، به‌گونه‌ای که امر به هر معروف و نهی از هر منکر را بر عهده دارند.

In relation to the Ummah the verses say, “You are the best of peoples ever raised up for mankind; you enjoin the ma’roof and forbid the munkar, and you believe in Allah...” [TMQ 3:110] The Ummah here includes all Muslims, as individuals, groups and people of authority such that they undertake the enjoining of every ma’roof and forbidding of every munkar.

در ارتباط با افراد، آیات می‌فرمایند: «مردان و زنان مؤمن، دوستان (یاوران، سرپرستان) یکدیگرند؛ امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند...» [قرآن ۹:۷۱]. قرطبی گفت: «خداوند امر به معروف و نهی از منکر را وسیلهٔ جدایی میان مؤمنان و منافقان قرار داده است. بنابراین روشن می‌شود که مهم‌ترین وصف مؤمنان، امر به معروف و نهی از منکر است و در رأس آن دعوت به اسلام قرار دارد.» [تفسیر القرطبی ۴/۴۷] در ارتباط با گروه‌ها و احزاب، آیات نوع فعالیت آنان را روشن می‌سازند. آیه می‌فرماید: «و باید از میان شما گروهی باشند که به سوی همهٔ خوبی‌ها (اسلام) دعوت کنند، به معروف امر کنند و از منکر نهی نمایند. و ایشان همان رستگارانند.» [قرآن ۳:۱۰۴] در ارتباط با زمامداران، آیه می‌فرماید: «همان (حاکمان مسلمانی) که اگر در زمین به ایشان قدرت دهیم، نماز را برپا می‌دارند، زکات می‌دهند، به معروف امر می‌کنند و از منکر نهی می‌نمایند. و فرجام همهٔ کارها از آن خداست.» [قرآن ۲۲:۴۱] قرآن روشن کرده است که دعوت باید به اسلام باشد: «و باید از میان شما گروهی باشند که به سوی همهٔ خوبی‌ها (اسلام) دعوت کنند...» [قرآن ۳:۱۰۴]؛ «و کیست ستمکارتر از کسی که بر خدا دروغ می‌بندد، با آنکه به اسلام فراخوانده می‌شود؟» [قرآن ۶۱:۷]؛ «و قطعاً تو (ای محمد ﷺ) ایشان را به راه راست فرا می‌خوانی.» [قرآن ۲۳:۷۳] قرآن همچنین روشن کرده است که دعوت باید به سوی خدا باشد: «و چه کسی در سخن نیکوتر است از آن که به سوی خدا فرا می‌خواند...» [قرآن ۴۱:۳۳]؛ «بگو (ای محمد ﷺ): این راه من است؛ من با بصیرت به سوی خدا دعوت می‌کنم، من و هر کس که از من پیروی کرده است.» [قرآن ۱۲:۱۰۸] قرآن روشن کرده است که دعوت باید به حکم‌رانی بر اساس آنچه خدا نازل کرده باشد: «و هنگامی که به سوی خدا و پیامبرش فراخوانده شوند تا میان ایشان داوری کند، ناگاه گروهی از آنان رویگردان می‌شوند (و نمی‌پذیرند).» [قرآن ۲۴:۴۸] [TMQ 24:48]؛ «تنها سخن مؤمنان، هنگامی که به سوی خدا و پیامبرش فراخوانده شوند تا میان آنان داوری کند، این است که بگویند: "شنیدیم و اطاعت کردیم."» [TMQ 24:51]؛ «…به سوی کتاب خدا فراخوانده می‌شوند تا اختلافشان را فیصله دهد، سپس گروهی از آنان روی‌گردان می‌شوند، در حالی که بی‌رغبت‌اند.» [TMQ 3:23] امر به معروف و نهی از منکر فرض کفایی است و برخی به‌طور خاص مکلف شده‌اند. کسی که آن را بر عهده گیرد پاداش می‌یابد و کسی که آن را رها کند تا زمانی که انجام نشده است معذور نیست، زیرا خداوند «نجات» را پیامد انجام این تکلیف و «عذاب» را پیامد ترک آن قرار داده است. او فرموده است: «پس چون آنچه را به آن یادآوری شده بودند فراموش کردند، کسانی را که از بدی نهی می‌کردند نجات دادیم، ولی کسانی را که ستم کردند، به سبب آنکه نافرمانی می‌کردند، به عذابی سخت گرفتار ساختیم.» [TMQ 7:165] از آنجا که ایمان برترین معروف و اساس هر معروف است، کفر نیز برترین منکر و اساس هر منکر است. و از آنجا که کارهای طاعت، معروفاتی‌اند که از برترین معروف سرچشمه می‌گیرند، کارهای نافرمانی نیز منکراتی‌اند که از برترین منکر سرچشمه می‌گیرند. و از آنجا که حکم به آنچه خداوند نازل کرده، سر کارهای طاعت است که ایمان و طاعات به‌واسطه آن حفظ می‌شوند و دعوت از طریق آن انجام می‌گیرد و دین از راه آن گسترش می‌یابد، در مقابل، حکم به غیر آنچه خداوند نازل کرده، سر کارهای نافرمانی است و پیروی از هواها، خواسته‌های نفسانی و گمراهی را در بر دارد.

بنابراین، بر امت واجب است که در برپایی این فریضه متحد شود. مسلمانی که به امور دینش اهمیت می‌دهد باید بداند که هنگام خواندن آیه یا حدیثی، تنها او مخاطب آن نیست، بلکه این سخنی است خطاب به همه. حتی اگر خطاب به پیامبر ﷺ باشد، تا زمانی که دلیلی بر اختصاص آن وجود نداشته باشد، خطابی است به امت از طریق ایشان ﷺ. هنگامی که الله به مسلمانی درباره ایمان دستور می‌دهد، این دستوری است برای او و دیگران؛ و دستور درباره عبادت نیز دستوری است برای او و دیگران؛ و دستور به حکم کردن بر طبق آنچه الله نازل کرده است نیز دستوری است برای او و دیگران.

Accordingly, it is obligatory on the Ummah to unite on establishing this obligation. Let the Muslim who is concerned about the matters of his deen know that when he reads an ayah or hadeeth, he is not the only one intended with it, but it is a speech to all. Even if the speech is directed towards the Messenger , it is an address to the Ummah through him as long as there is no evidence of specification.When Allah orders a Muslim regarding Imaan, it is an order for him and others, and the order regarding worship is an order for him and others, and the order to rule by what Allah has revealed is an order for him and others as well.