برخی از اندیشمندان مسلمان به راه قیاس عقلی کشیده شده‌اند. این قیاس به نشانه‌ای از شرع برای در نظر گرفتن قیاس وابسته نیست، یعنی به عِلَّت (دلیل الهی) که در متنی مشخص از شریعت ذکر شده باشد. از نگاه آنان، قیاس عقلی از مجموع شریعت به دست عقل فهمیده می‌شود، بی‌آنکه متنی مشخص برای دلالت بر آن وجود داشته باشد. همچنین ممکن است این قیاس از راه مقایسه میان یک حکم و حکمی دیگر به دست آید، صرفاً به سبب شباهتی که عقل آن را تشخیص می‌دهد، بی‌آنکه علتی برای حکم، که شریعت ذکر کرده باشد، وجود داشته باشد. ممکن است این قیاس نیز از طریق ترجیح عقلانی مصلحت در خود حکم شرعی و سایر احکام به دست آید.

Some Muslim minds have been pushed onto the path of the rational analogy. It does not depend on an indication from the Shar’a to show that an analogy should be considered, ie an ‘illah (divine reason) mentioned in a specific Shar’ee text. For them the rational Qiyas is understood by the mind from the totality of the Shar’a, without having a specific text to indicate it. It might also be understood by making analogy between one hukm and another hukm, simply because of a similarity discerned by the mind, without the presence of a reason for the hukm mentioned by the Shar’a. It might also be understood by a rational preference of the maslahah (interest) in the Shar’ee rule itself and the rest of the rules.