الله تعالیٰ فرمائی: {بیشکه، موږ هر شی د یوه اندازې سره پیدا کړی دی.} (القمر: ۴۹)

Allah Most High says, {Verily, all things have We created in proportion and measure.} (AI-Qamar: 49)

په خپل تفسیر کې ابن الجوزي د دې آیت د نزول د سبب په اړه دوه نظرونه بیان کړي دي.

In his Tafsir, Ibn AI-Jawzi highlighted two views concerning the occasion of revelation of this verse.

په لومړي نظر کې دا روایت مسلم د ابوهريرې (رضي الله عنه) له لارې نقل کړی دی.

The first view is reported by Muslim on the authority of Abu Hurairah (may Allah be pleased with him)

چې د مکې مشرکان د رسول الله ﷺ سره د تقدیر په اړه د بحث کولو لپاره راغلل، نو دا آیت د دوی د ادعاوو د ردولو لپاره نازل شو. خو ابو امامه په دې نظر دی چې دا آیت د به اصطلاح "جبریت" په اړه نازل شوی دی. دویم نظر دا دی چې د نجران پادری د رسول الله ﷺ ته راغی او وې ویل: "ای محمد! ته وایې چې ګناهونه د الله له خوا مقدر دي، خو دا یو غلط رویه ده." د رسول الله ﷺ ځواب ورکړ: "تاسو د الله دښمنان یئ." بیا دا آیتونه نازل شول: {بېشکه چې ګنهګاران په ګمراهۍ او دیوالتیا کې دي. د هغې ورځې څخه چې دوی به په مخونو سره په اور کې کش کېږي، [ورته به ویل کېږي:] د دوزخ وهلو خوند واخلئ! بېشکه مونږ هر شی په اندازه پیدا کړی دی.} (القمر: 47-49)

that the disbelievers of Mecca came to dispute with the Messenger of Allah concerning the Destiny, then the verse was revealed to refute their claims. Abu Umamah, however, is of the opinion that this verse was revealed concerning the so-called fatalism. The second view is that the bishop of Najran came to the Messenger of Allah (pbuh) and said, "O Muhammed! you claim that sins are predetermined by Allah, but this is a wrong attitude." The Messenger of Allah (pbuh) replied, "You are the enemies of Allah.” Then the following verses were revealed {Truly those in sin are the ones in error and madness. The Day they will be dragged through the Fire on their faces, (they will hear.) taste ye the touch of Hell!’ Verily, all things have We created in proportion and measure.} (AI-Qamar: 47-49)

عمر بن الخطاب رضی اللہ عنہ روایت کرے چې ويې ويل: "د الله رسول ﷺ وفرمایل: په قیامت کې الله تعالیٰ به اولين او آخرين خلق راټول کړي، بیا به یو اعلان کونکی په واضح غږ سره اعلان کړي چې: چیرې دي د الله دښمنان؟" نو قدریان به ودریږي، بیا به دوی ته امر وشي چې دوزخ ته لاړ شئ.1

'Umar Ibn al-Khattab said, "The Messenger of Allah (pbuh) said, "On the Day of Judgment, Allah will gather the first and the last of people and then order a caller to say with a clear voice, where are the enemies of Allah?" The fatalists would stand whereupon they would be ordered to go to Hell.”1

الله تعالیٰ فرمائی: {خوند وچکی د دوزخ عذاب! بیشکه موږ هر شی په اندازه او په مقدار سره پیدا کړی دی.

Allah says, {Taste ye the touch of Hell! Verily, all things have We created in proportion and measure.

} هغه سړي د الله دښمنان بلل کیږي، ځکه چې دوی د دې په اړه بحث کوي چې الله ګناهونه څنګه مقدر کړي او بیا ګناهګاران پدې سبب سزا ورکوي." هشام بن حسان وویل: "په الله قسم که یو تقدیر منکر دومره روژه ونیسي چې د ټاڼ په شان نازک شي، یا دومره لمونځ وکړي چې د تار په شان ضعیف شي، الله به حکم وکړي چې هغه په مخ د اور له لارې کش شي او بیا به ورته ووایي: {د دوزخ لمس وخوره! بې شکه موږ هر شی په اندازه او مقدار سره پیدا کړی دی.}" 2

} Those men are called the enemies of Allah because they dispute how Allah predetermines sins and then punishes the sinners thereby." Hisham Ibn Hassan commented, "By Allah if a fatalist observes continuous fasting until he becomes as thin as thread, or observes continuous Prayer until he becomes as faint as string, Allah would order him to be dragged through the Fire on his face and then say to him {taste the touch of Hell! “Verily all things Have We created in proportion and measure.}” 2

ابنِ عمر (رضي الله عنهما) سے روایت ہے... Correction: the reply must be in Pashto, so: د ابن عمر (رضي الله عنهما) څخه روایت دی چې پیغمبر ﷺ وفرمایل: «هر شی د الله د تقدیر سره سم جریان لري، حتی بې وسۍ او ذکاوت هم.» 3

Ibn 'Umar (may Allah be pleased with them both) the Prophet said, "Everything runs in accordance with Allah's Destiny even the inability and intelligence.” 3

ابن عباس وویل: «موږ هرڅه په یوه اندازه او مقدار سره پیدا کړي دي او دا ټول په لوح محفوظ (محفوظ لوح) کې ثبت دي.» الله تعالی فرمايي: {حالانکه الله تاسو او ستاسو جوړ کړي شيان پيدا کړي دي!} (الصافات: ۹۶)

Ibn 'Abbas said, "All things have We created in proportion and measure and they are recorded in AILawh AI-Mahfuz (The TabletPreserved)." Allah Most High says, {But Allah has created you and your hadiwork! } (Al-saffat: 96)

ابن جریر، د دې آیت په تفسیر کې وویل: «دا آیت دوه ډوله دلالت لري:

Ibn Jarir, in his commentary on this verse, said, "The verse is of two indications:

اولاً، دا ممکن دا معنا ولری چې الله تعالیٰ تاسو او هغه شیان چې تاسو یې جوړوئ، یعنې بتان، پیدا کړي دي. د سورۃ الشمس کې الله جل جلاله فرمایي: {او د هغې الهام د هغې د بدۍ او نېکۍ په اړه} (الشمس: ۸)

First, it may mean that Allah has created you and what you make, i.e., idols." In Surah Ash-Shams, Allah Most High says, {And its inspiration as to its wrong and its right.} (Ash-shams: 8)

سعید بن جبیر د دې آیت د معنا تشریح داسې کړې ده: {الله په دې کې د نیکۍ صفتونه او د بدۍ صفتونه پیدا کوي۔} یوه حدیث وايي: «الله ځینې خلک سمې لارې ته لارښوونه کوي او دوی ته به رحمت ورکړي، او نور د الله د تقدیر له مخې ګمراه کیږي، نو د الله د عدل له مخې به دوزخ ته محکوم شي۔» ابن زید وویل: «الله دا (انسان) په نیکۍ کې لارښوونه کوي یا په بدۍ کې د ګمراهۍ لارې ته پرېږدي۔» معاذ بن جبل (رضي الله عنه) روایت کوي چې رسول الله ﷺ وفرمایل: «الله هیڅ نبي د خلکو ته نه دی لیږلی، مګر د هغه د قوم کې قدریه (د تقدیر منکران) وو۔»

Sa'id Ibn Jubair explained the meaning of this verse saying, {Allah implants in it the traits of good and the traits of evil.} A hadith states, "Allah guides some people to the straight way and will grant them mercy. Whereas others go astray in accordance with Allah's Destiny and therefore they will be decreed to Hell-fire with Allah's Justice." Ibn Zaid stated, "Allah leads it to the way of righteousness or leaves it to go astray in the way of evil." Mu'adh Ibn Jabal (may Allah be pleased with him) said that the Messenger of Allah (pbuh) said, "There was no prophet sent to people by Allah but amongst his people there were Qadariyyah (fatalists)

او مرجئه (تاخیر کونکي). بیشکه، الله تعالی د اویا پیغمبرانو په ژبو د قدریه او مرجئه لعنت کړی دی.1

and Murji'ah (Postponers). Surely, Allah has cursed the Qadariyyah and Murji' ah on the tongues of seventy prophets.”1

د عائشې (رضي الله عنها) څخه روایت دی چې رسول الله ﷺ فرمایلي: «د دې امت قدریه (تقدیر انکار کوونکي) د دې امت مجوسان دي.»2

`Aishah (may Allah be pleased with her) said that the Messenger of Allah (pbuh) said, "The Qadiriyyah (fatalists j are the Magians of this Ummah.”2

ابن عمر (رضي الله عنه) روايت کوي چې رسول الله ﷺ وفرمايل: «د هر امت لپاره مجوس وي، او د دې امت مجوس هغه کسان دي چې د الله د تقدير انکار کوي.» بيا وفرمايل: «که له دوی څخه څوک د احد غره په اندازه سره زر د الله په لاره کې هم ورکړي، الله به يې له هغه نه ونه منې، تر هغې چې د تقدير په ټولو ښو او بدو برخو ايمان ونه لري.» بيا رسول الله ﷺ هغه حديث ياد کړ چې کله جبرئيل (عليه السلام) د ايمان په اړه پوښتنه وکړه: «دا دی چې په الله، د هغه په ملايکو، د هغه په کتابونو، د هغه په رسولانو او په آخرت ورځ ايمان راوړل شي، او د تقدير په ټولو ښو او بدو برخو ايمان راوړل شي.»3

Ibn `Umar (may Allah be pleased with him) said that the Messenger of Allah (pbuh) said, "Each Ummah has Magians and the Magains of this Ummah are those who deny the Destiny of Allah." He added, "If one of them spent an amount of gold equal to Mount Uhud the way of Allah, Allah will never accept it from him until he believes in the divine Destiny, both the good and the evil thereof" Then he (pbuh) mentioned the hadith, when Jabril asked about Iman (Faith), "It is to believe in Allah, His angels, His books, His Messengers, and the Last Day, and to believe in the divine Destiny, both the good and the evil thereof .”3

د الله تعالیٰ په اړه عقیده درلودل دا معنا لري چې انسان ومني چې هغه، پاک او لوړ دی، موجود دی او د کمال ټولې صفتونو ته مستحق دی. هغه یوازینی دی، هیڅوک یې شریک نه لري، ازلي دی، او هغه خالق دی چې هرڅه کوي څه چې یې غواړي.

"The belief in Allah" means to admit that He, Glorified and Exalted be He, is Existent and deserves all attributes of perfection. He is the One and Only, the Eternal, the Creator Who does what He wills.

د ملايکو په ایمان راوړلو سره مراد دا دی چې دوی د الله تعالیٰ بندګان دي چې عزت ورکړل شوي دي، لکه څنګه چې لوی قرآن بیانوي، {دوی بندګان دي چې عزت ورکړل شوي دي، دوی د هغه له خبرو مخکې خبره نه کوي، او دوی د هغه د حکم سره سم عمل کوي. هغه پوهیږي چې د دوی په مخ کې څه دي او د دوی شاته څه دي، او دوی شفاعت نه کوي مګر د هغه چا لپاره چې هغه ترې راضي وي، او دوی د هغه د عظمت له امله ویره او ادب لري.} (الانبیاء: ۲۶-۲۸)

"Belief in the angels" means to admit that they are devoted servants of Allah as the Glorious Qur'an illustrates, {They are (but) servants raised to honor. They speak not before He speaks, and they act (in all things) by His command. He knows what is before them, and what is behind them, and they offer no intercession except for those with whom He is well-pleased and they stand in awe and reverence of His (glory).} (Al-Anbiya'" 26-28)

د پیغمبرانو په ایمان راوړلو" دا معنا لري چې په دې ومنل شي چې دوی ریښتیني سړي وو، او هغه څه یې چې الله ورباندې نازل کړي وو، په بشپړه توګه رسولي دي. الله تعالی دوی ته معجزې ورکړې ترڅو د دوی د ریښتینوالي دلیل وي. موږ ته لازمه ده چې دوی ټولو ته درناوی وکړو او د دوی ترمنځ هیڅ توپیر ونه کړو.

"Belief in the Messengers" means to admit that they were truthful men, and delivered what Allah revealed to them in totality. Allah Most High has supported them with miracles as proof of their truthfulness. We owe to them all reverence and make no distinction between them.

د «آخرت ورځې باور» مطلب دا دی چې د قیامت ورځې ته، د مرګ وروسته د بیا ژوندي کیدو ته، د حشر (راټولیدو) ته، جنت ته، د دوزخ اور ته او نورو هغو شیانو ته باور وکړل شي... او داسې نور.

"Belief in the last Day" means to believe in the Day of Judgment, in the resurrection after death, is the Hashr (Gathering), in Paradise, in Hell-fire,... etc.

د الهي تقدیر په منلو کې ایمان" دا معنا لري چې انسان پورتني اصول او نظریات ومني، لکه هغه څه چې په دې آیتونو کې راغلي دي:

"Belief in the divine Destiny" means to believe in the aforementioned principles and ideas such as the reference in the verses:

{حالانکه الله ستاسو او ستاسو کارونه پیدا کړي دي۔} (الصافات: 96)

{But Allah created you and your handiwork.} (As-Saffat: 96)

{هرچیز را ما به اندازه و تقدیر آفریده‌ایم.} (القمر: ۴۹)

{All things have We created in proportion and measure.} (AI-Qamar: 49)

د تقدیر پر ایمان هغه څه شامل کوي چې د ابن عباس په حدیث کې ذکر شوي دي: «پوه شه چې که ټوله امت راټول شي چې تا ته د کومې شیانو په ورکولو سره ګټه ورسوي، نو هغه به تا ته یوازې هغه څه ګټه ورسوي چې الله ستا لپاره لیکلي وي، او که دوی راټول شي چې تا ته د کومې شیانو په ورکولو سره زیان ورسوي، نو هغه به تا ته یوازې هغه څه زیان ورسوي چې الله ستا لپاره لیکلي وي. قلمونه پورته شوي دي او پاڼې وچې شوي دي.»1

Belief in the divine Destiny comprises what was referred to in the Hadith of Ibn ' Abbas, "Know that if the Nation were to gather together to benefit you with any thing, it would benefit you only with something that Allah had already prescribed for you, and if they gather together to harm you with anything, they would harm you only with something Allah has already prescribed for you. The pens have been lifted and the pages have dried.”1

مسلمان عالمانو، په تیرو او اوسنیو وختونو کې، دې اصولو باندې متفق دي چې هر څوک چې په دې اصولو باندې نه ځړیدونکی ایمان ولري، هغه به حقیقي مؤمن وي۔

Muslim scholars, in past and present, have agreed that whoever has unswerving faith in these principles, he will be a true believer.

د اسلامي عالمانو له اووه ویشت (۷۰) ډلو څخه دا وړاندیز شوی دی چې د پیغمبر ﷺ سنت دا ټول شیان شامل دي: د الهي قضا او قدر په منلو باور، د الله ﷻ د حکمونو تسلیمول، صبر، د حلالو تړل او د حرامو څخه ځان ساتل، اخلاص، په دین کې د جګړې او مجادلې څخه کرکه، جهاد، د جنازې لمونځ، او نور.

Seventy Muslim scholars have agreed that the Sunnah of the Prophet (pbuh) includes: Belief in the divine Destiny, submission to the commands of Allah, patience, adherence to the lawful and abstaining from the unlawful, sincerity, the abhorrence of dispute in religion, Jihad, funeral Prayer, etc.